Qu¯c Sß Phß¾c Hu® Ðào Nguyên
Chùa Th§p Tháp là mµt trong s¯ các ngôi t± ðình n±i tiªng cüa ð¤t Bình иnh Nªu nhß · th¶i kÏ kh·i ð¥u, ngôi t± ðình ¤y ðßþc chú ý nhi«u vì v¸ khai s½n là Thi«n sß Nguyên Thi«u - ng߶i có công l¾n trong sÑ mÕng truy«n bá Ph§t giáo · Ðàng trong th¶i nam B¡c phân tranh, h§u bán thª kÖ 17 ; thì vào th¶i hi®n ðÕi, t± ðình Th§p Tháp ðßþc cä nß¾c biªt ðªn vì sñ có m£t cüa Qu¯c sß Phß¾c Hu® (1869-1945).
Sách Vi®t nam Ph§t giáo sØ lu§n T3 cüa Giáo sß Nguyn lang ðã ðánh giá t±ng quát v« Thi«n sß Phß¾c Hu® nhß sau : "Thi«n sß Phß¾c Hu® trø trì chùa Th§p Tháp - Bình иnh là mµt v¸ Thi«n sß n±i tiªng bác thông kinh lu§n. Chùa Th§p Tháp th¶i ðó là mµt ðÕo tràng n±i tiªng và Tång sinh nhi«u tïnh ðã tìm t¾i tham h÷c". (Sðd, nxb Lá B¯i, Paris, 1885, tr. 119).
Thi«n sß tên ð¶i là Nguyn T¤n Giao, quán xã Nh½n Thành, huy®n an Nh½n, tïnh Bình иnh, xu¤t gia nåm 13 tu±i tÕi chùa Th§p Tháp, theo h÷c v¾i các Thi«n sß Châu long chùa T¸nh Lâm (Phù Cát) và Thi«n sß Lu§t Truy«n chùa T× quang (Phú Yên). Bß¾c ð߶ng ho¢ng pháp cüa Thi«n sß b¡t ð¥u t× nåm 1894 khi nh§n làm trø trì chùa Ph± quang (Tuy Phß¾c, Bình иnh). Nåm 1901, Thi«n sß ðßþc tri«u ðình Huª - lúc này là vua Thành Thái - ban gi¾i ðao ðµ ði®p làm Tång cang chùa Th§p Tháp.
Nåm 1908, Thi«n sß Phß¾c Hu® ðßþc m¶i ra kinh ðô Huª làm chü l cho mµt khóa giäng kinh tÕi chùa Trúc Lâm, lÕi ðßþc thïnh vào Hoàng cung giäng pháp cho vua, quan cùng hoàng gia. Các vua Thành Thái, duy Tân, Khäi иnh ð«u t×ng ðßþc nghe Thi«n sß giäng kinh và danh hi®u Qu¯c sß ðã ðßþc tôn xßng trong hoàn cänh này.
Nåm 1920, trong ý hß¾ng nh¢m ðào tÕo Tång tài cho sÑ mÕng ho¢ng dß½ng chánh pháp, Thi«n sß Phß¾c Hu® ðã ðÑng ra t± chÑc các l¾p Ph§t h÷c tÕi chùa Th§p Tháp và chùa long Khánh (Quy Nh½n). Và chính trong th¶i gian này, hai v¸ danh Tång cüa ð¤t Huª là Thi«n sß M§t Khª (1904-1935) và Thi«n sß Ðôn H§u (1904-1993) ðã vào t§n chùa Th§p Tháp ð¬ c¥u h÷c.
T× nåm 1930 - 1937, Qu¯c sß Phß¾c Hu® th߶ng xuyên ra kinh ðô Huª ð¬ giäng dÕy Ph§t pháp cho các l¾p cao ðÆng, trung ðÆng · các chùa Trúc Lâm, T߶ng Vân, Tây Thiên. trong s¯ các Tång sî t×ng theo h÷c v¾i Qu¯c sß, ðáng chú ý nh¤t là Thi«n sß M§t Th¬ (1912-1961) tác giä sách "Vi®t nam Ph§t giáo sØ lßþc" (NXB Tân Vi®t, H, 1943), cu¯n sØ Ph§t giáo Vi®t nam ð¥u tiên b¢ng chæ Qu¯c ngæ ðßþc biên soÕn tß½ng ð¯i có h® th¯ng và công phu. Sách này ðßþc Qu¯c sß ð« tña, bài tña ðßþc viªt b¢ng Hán vån và ðây có l¨ là nhæng dòng viªt duy nh¤t cüa v¸ cao tång này. xin gi¾i thi®u ðoÕn ð¥u :
"Giæa mùa xuân nåm Quý Mùi, Pháp sß M§t Th¬ vào nam thåm, l¤y trong tay áo bän thäo cu¯n Vi®t nam Ph§t giáo sØ viªt b¢ng Qu¯c vån ðßa cho tôi mà nói: "Ðây là công trình sßu t¥m biên khäo nhi«u nåm cüa con, xin Hòa thßþng ð÷c và chÑng minh cho". Tôi tiªp nh§n bän thäo mà ð÷c. M²i khi ðêm v¡ng dß¾i ng÷n ðèn khói cao, c¥m bän thäo n½i tay tôi tñ nói mµt mình là Pháp sß tuy ðã theo h÷c v¾i tôi trong nhi«u nåm nhßng tôi chßa biªt ðßþc hªt chí hß¾ng và nguy®n v÷ng cüa ông... " (Nguyn lang d¸ch, Sðd, tr 186).
T× nåm 1938, v¾i cß½ng v¸ là Яc giáo cüa Ph§t h÷c ð߶ng c¤p trung ðÆng do Hµi Ph§t h÷c Bình иnh t± chÑc tÕi chùa long Khánh (Quy Nh½n), Qu¯c sß Phß¾c Hu® ðã ðóng góp nhi«u cho công tác ðào tÕo Tång tài. Các Thi«n sß Thi®n Hòa (1907-1978), Thi®n hoa (1918-1973) cûng t×ng theo h÷c tÕi ðây.
N½i "L¶i Nói Ð¥u" cüa sách Ph§t h÷c ph± thông khóa 9, Thi«n sß Thi®n hoa có nh¡c lÕi kÖ ni®m giæa Qu¯c sß Phß¾c Hu® v¾i Thi«n sß Khánh Hòa (1877-1947) qua ðó giúp chúng ta th¤y ðßþc ph¥n nào tính ch¤t "bác thông kinh lu§n" cüa Qu¯c sß. Ðây là l¶i thu§t lÕi cüa Thi«n sß Khánh Hòa : ".... Tôi ðã ba nåm nghiên cÑu bµ Thành duy ThÑc Lu§n mà nhß ng߶i ði vào r×ng r§m không tìm ðßþc l¯i ra, Ъn nåm Ðinh Mão, nh¶ ban t± chÑc tr߶ng hß½ng chùa long Khánh (Quy Nh½n) m¶i tôi làm Pháp sß, tôi ðßþc may m¡n g£p Hòa thßþng Th§p Tháp. Tôi thu§t lÕi sñ khó khån trong vi®c nghiên cÑu Thành duy ThÑc Lu§n cüa mình. Hòa thßþng Th§p Tháp nghe xong li«n ðem biªu tôi quy¬n 'ÐÕi th×a bá pháp minh môn lu§n chuª ngôn' và nói : 'Tôi xin biªu Ngài mµt cái chìa khóa ð¬ m· kho duy ThÑc. Ng߶i nghiên cÑu duy ThÑc mà trß¾c không ð÷c lu§n này thì cûng nhß ng߶i gÞ nùi t½ r¯i mà không tìm ðßþc m¯i. V§y Ngài nên ð÷c quy¬n lu§n này cho kÛ r°i nghiên cÑu Thành duy ThÑc, Ngài s¨ th¤y d dàng...' " (Sðd, bän in 1992, tr 5-6). Sß bà Thích Næ Di®u Không, trong bän d¸ch Lång Già Tâm n cüa mình, cûng nh¡c lÕi kÖ ni®m t×ng theo h÷c v¾i Qu¯c sß Phß¾c Hu®.
"Bµ Lång Già Tâm n, tôi h÷c cách ðây h½n ba mß½i nåm v¾i Hòa thßþng Th§p Tháp khai dÕy · chùa Trúc Lâm tïnh Th×a Thiên vào nåm 1932. L¾p ÐÕi h÷c ¤y g°m có các v¸ Hòa thßþng, Thßþng t÷a và cß sî Tâm Minh. Ðßþc dñ thính kinh này, tôi nhß ng߶i mê sñc tïnh, nh¶ v§y mà tôi bö ðßþc cái t§p quán phú quý ô trßþc, tiªn thân vào con ð߶ng ðÕo..." (Kinh Lång Già Tâm n, Di®u Không d¸ch, hoa sen xb, S, 1974, tr 7).
Nói chung, ðóng góp l¾n lao cüa Qu¯c sß Phß¾c Hu® là · lãnh vñc giäng dÕy, ðào tÕo l¾p h§u h÷c, ðúng nhß nh§n xét cüa tác giä sách Vi®t nam Ph§t giáo sØ lu§n T3 : "Khä nång giáo hóa cüa Thi«n sß Phß¾c Hu® r¤t vî ðÕi, vì v§y ng߶i ðß½ng th¶i ðã t£ng cho ông mÛ hi®u "Ph§t pháp thiên lý câu" nghîa là 'Con ngña ngàn d£m cüa Ph§t pháp' " (Sðd, tr 20).