Ngài tên húy là Khâm, con trß·ng vua Tr¥n Thánh Tông và Nguyên Thánh Hoàng thái h§u, sinh ngày 11 tháng 11 nåm M§u Ng÷ (1258). Ngài tuy · v¸ sang cä mà tâm hâm mµ Thi«n tông t× thu· nhö. Nåm 16 tu±i ðßþc l§p làm Hoàng thái tØ. Ngài c¯ t× ð¬ nh߶ng lÕi cho em, mà vua cha không ch¸u. vua cß¾i trß·ng næ cüa Nguyên T× Qu¯c mçu cho Ngài, tÑc là Khâm T× Thái h§u sau này. S¯ng trong cänh vui hòa hÕnh phúc ¤y mà tâm Ngài vçn thích ði tu.
Mµt hôm vào lúc giæa ðêm, Ngài trèo thành tr¯n ði, ð¸nh vào núi Yên TØ. Ъn chùa Tháp · núi Ðông CÑu thì tr¶i v×a sáng, trong ng߶i m®t nh÷c quá, Ngài bèn vào n¢m nghï trong tháp. V¸ sß trø trì · ðây th¤y Ngài tß¾ng mÕo khác th߶ng, li«n làm c½m thªt ðãi. vua cha hay tin, sai các quan ði tìm th¤y, Ngài b¤t ð¡c dî phäi tr· v«.
Nåm 21 tu±i, Ngài lên ngôi Hoàng ðª (1279). tuy · ð¸a v¸ cØu trùng, mà Ngài vçn giæ mình thanh t¸nh ð¬ tu t§p. Th߶ng ngày, Ngài ðªn chùa Tß Phß¾c trong ðÕi nµi tu t§p. Mµt hôm nghï trßa, Ngài th¤y trong r¯n m÷c lên mµt hoa sen vàng l¾n b¢ng bánh xe, trên hoa sen có ðÑc Ph§t vàng. Có ng߶i ðÑng bên cÕnh chï Ngài nói: "Biªt ông Ph§t n¥øy chång? Là ðÑc Ph§t Biªn Chiªu." Tïnh gi¤c, Ngài ðem vi®c ðó tâu lên vua cha. vua Thánh Tông khen là vi®c kÏ ð£c.
Ngài th߶ng ån chay lÕt thân th¬ g¥y ¯m. Thánh Tông th¤y thª l¤y làm lÕ, nên höi nguyên do. Ngài trình th§t v¾i cha. Thánh Tông khóc bäo: "Nay ta ðã già, chï trông c§y mµt mình con, con lÕi làm nhß thª, làm sao gánh vác ðßþc sñ nghi®p cüa T± tiên?" Ngài nghe dÕy cûng r½i nß¾c m¡t.
Con ng߶i Ngài r¤t thông minh hiªu h÷c, ð÷c hªt các sách v·, su¯t thông nµi ði¬n (kinh) và ngoÕi ði¬n (sách ð¶i). Nhæng khi nhàn r²i, Ngài m¶i các thi«n khách bàn giäi v« tâm tông (thi«n), tham h÷c thi«n v¾i Thßþng Sî Tu® Trung, thâm ð¡c ðªn ch² thi«n tüy. Яi v¾i Thßþng Sî, Ngài kính l làm th¥y.
Nhæng khi gi£c Nguyên sang qu¤y r¯i, Ngài phäi xªp vi®c kinh k® ð¬ lo giæ gìn xã t¡c. Nh¶ tình ðoàn kªt quân dân, Ngài ðã hai l¥n (1285,1288) ðu±i ðßþc quân Nguyên, giæ gìn tr÷n v©n ð¤t nß¾c. Dß¾i tri«u ðÕi Ngài, hai cuµc hµi ngh¸ n±i tiªng ðßþc ghi vào sØ sách là: Hµi ngh¸ các tß¾ng lãnh · Bình Than, hµi ngh¸ nhæng bô lão trong cä nß¾c · Diên H°ng ð¬ bàn mßu kª, tö quyªt tâm ch¯ng gi£c.
Nåm Quí TÜ (2026), Ngài nh߶ng ngôi lÕi cho con là Tr¥n anh Tông, lên làm Thái thßþng hoàng. ngôi Thái thßþng hoàng ð¬Õ chï dÕy cho con ðßþc sáu nåm, Ngài s¡p ð£t vi®c xu¤t gia.
Ъn tháng m߶i nåm KÖ Hþi (1299) Ngài xu¤t gia vào tu · núi Yên TØ. ðây, Ngài chuyên c¥n tu t§p theo hÕnh ð¥u-ðà (kh± hÕnh) l¤y hi®u là Hß½ng Vân ÐÕi Ð¥u-ðà. sau ðó Ngài l§p chùa, c¤t tinh xá, khai giäng ð¬ tiªp ðµ chúng tång. H÷c chúng ðua nhau ðªn r¤t ðông. Sau, Ngài ðªn chùa Ph± minh · phü Thiên Tr߶ng l§p giäng ð߶ng, giäng dÕy m¤y nåm. Ngài lÕi vân du ðªn trÕi B¯ Chánh l§p am tri Kiªn r°i · ðó.
Ъn nåm Giáp Thìn (1304), Ngài dÕo ði kh¡p n½i khuyên dân d©p bö nhæng dâm t× (miªu th¶ th¥n không chánh ðáng), và dÕy h÷ tu hành th§p thi®n. Vào mùa ðông nåm ¤y, vua anh Tông dâng bi¬u thïnh Ngài v« ðÕi nµi ð¬ truy«n gi¾i B°-tát tÕi gia.
Sau ðó, Ngài ch¯ng g§y ðªn chùa Sùng Nghiêm · núi linh S½n ð¬ truy«n bá Thi«n tông.
Ngày mùng mµt tháng giêng nåm M§u Thân (2026), Ngài sai Pháp loa ðªn huy®n Siêu LoÕi tÕi Báo Ân thi«n tñ khai giäng trø trì. Tháng tß nåm ¤y, Ngài ðªn chùa Vînh Nghiêm · Lßþng giang kiªt hÕ và sai Pháp loa khai giäng trø trì. Chính Ngài giäng Truy«n Ðång Løc, bäo qu¯c sß ÐÕo Nh¤t vì chúng giäng kinh Pháp Hoa. Bãi hÕ, Ngài vào núi Yên TØ, ðu±i hªt nhæng ng߶i cß sî theo h¥u hÕ và nhæng kë nô d¸ch trong chùa, không ðßþc chñc h¥u nhß trß¾c. Chï ð¬ lÕi m߶i v¸ th¸ giä th߶ng theo Ngài. Ngài lên · am TØ Tiêu, vì Pháp loa giäng Truy«n Ðång Løc. Th¸ giä xu¯ng núi g¥n hªt, duy có ð® tØ thßþng túc là Pháp loa còn · thôi.
T× ðây, Ngài leo kh¡p các núi, tìm kiªm các hang ðµng, · tÕi thÕch th¤t. Pháp loa th¤y thª bÕch: "Tôn ðÑc tu±i ðã già yªu, mà xông pha trong sß½ng tuyªt, lÞ có b« gì thì mÕng mÕch Ph§t pháp trông c§y vào ai?" Ngài bäo: "Ta th¶i tiªt ðã ðªn, mu¯n tÕo cái kª lâu dài v§y."
Ngày mùng nåm tháng m߶i nåm ¤y, ng߶i nhà cüa công chúa Thiên Ðoan lên núi bÕch Ngài: "Công chúa Thiên Ðoan b®nh n£ng mong ðßþc th¤y Tôn ðÑc r°i chªt." Ngài bùi ngùi bäo: "Th¶i tiªt ðã ðªn v§y." Ngài bèn ch¯ng g§y xu¯ng núi, chï cho theo mµt ng߶i th¸ giä. Ngày mùng m߶i Ngài v« ðªn kinh, d£n dò xong, ngày r¢m Ngài tr· v« núi. Ngài d×ng nghï · chùa Siêu LoÕi. Hôm sau v×a rÕng ðông, Ngài ði bµ ðªn chùa làng C± Châu, tñ ð« bài k® r¢ng:
Âm:
Thª s¯ nh¤t tÑc m£c
Th¶i tình lßÞng häi ngân
Ma cung h°n quän th§m
Ph§t qu¯c b¤t th¡ng xuân.
D¸ch:
S¯ ð¶i mµt h½i th·
Lòng ng߶i hai bi¬n vàng
Cung ma d°n quá l¡m
Cõi Ph§t vui nào h½n.
Ъn ngày 17, Ngài d×ng nghï · chùa Sùng Nghiêm tÕi linh S½n, Tuyên T× Hoàng thái h§u thïnh Ngài vào am Bình Dß½ng cúng trai. Ngài vui vë nói : "Ðây là bæa cúng d߶ng r¯t sau." Ngày 18, Ngài lÕi ði bµ ðªn chùa Tú Lâm · ng÷n an KÏ Sanh. nghe nhÑc ð¥u, Ngài g÷i hai v¸ TÏ-kheo trong chùa bäo: "Ta mu¯n lên ng÷n Ng÷a Vân mà chân không th¬ leo n±i, phäi làm sao?" hai v¸ TÏ-kheo bÕch: "Hai ð® tØ có th¬ giúp ðßþc." Ъn am Ng÷a Vân, Ngài tÕ hai v¸ TÏ-kheo r¢ng: "Xu¯ng núi tu hành ði, ch¾ xem th߶ng vi®c sanh tØ."
Ngày 19, Ngài sai th¸ giä Pháp Không lên am TØ Tiêu · núi Yên TØ g÷i Bäo Sát ðªn ðây g¤p. Ngày 20, Bäo Sát quäy gói sang, ði ðªn doanh Tuy«n th¤y mµt v¥ng mây ðen t× ng÷n Ng÷a Vân bay qua L²i S½n và hÕ xu¯ng doanh Tuy«n, nß¾c ð¥y tràn lên cao m¤y trßþng, giây lát lÕi bình xu¯ng. LÕi th¤y hai con r°ng ð¥u b¢ng ð¥u ngña ngóc cao h½n trßþng, hai con m¡t nhß sao, ch¯c lát lÕi l£n xu¯ng. Ðêm ¤y Bäo Sát nghï trong quán tr÷ dß¾i núi, mµng th¤y ði«m chÆng lành.
Ngày 21, Bäo Sát ðªn am Ng÷a Vân. Ngài trông th¤y mïm c߶i bäo: "Ta s¡p ði ðây, nhà ngß½i ðªn sao tr v§y? Яi v¾i Ph§t pháp, ngß½i có ch² nào chßa rõ hãy nói mau."
Bäo Sát höi:
- Nhß khi Mã T± b®nh, Vi®n chü höi: "Nhæng ngày g¥n ðây Tôn ðÑc thª nào?" Mã T± bäo: "M£t tr¶i Ph§t, m£t trång Ph§t." Nói thª ý chï làm sao?
Ngài l¾n tiªng ðáp:
- Ngû ðª tam hoàng là v§t gì?
Bäo Sát lÕi höi:
- Chï nhß "Hoa sum sê ch× g¤m sum sê, tre ð¤t nam ch× cây ð¤t b¡c", lÕi là sao?
Ngài ðáp:
- Làm mù m¡t ngß½i.
Bäo Sát bèn thôi.
Su¯t m¤y hôm tr¶i ð¤t u ám, chim vßþn kêu hót r¤t bi thäm.
Ъn ngày mùng mµt tháng 11, ðêm nay tr¶i trong sao sáng, Ngài höi Bäo Sát: "Hi®n gi¶ là gi¶ gì?" Bäo Sát bÕch: "Gi¶ Tý." Ngài l¤y tay vén màn cØa s± nhìn xem, nói: "Ъn gi¶ ta ði." Bäo Sát höi: "Tôn ðÑc ði ðªn ch² nào?" Ngài nói k® ðáp:
Âm:
Nh¤t thiªt pháp b¤t sanh
Nh¤t thiªt pháp b¤t di®t
Nhßþc nång nhß th¸ giäi
Chß Ph§t th߶ng hi®n ti«n
Hà khÑ lai chi liu dã.
D¸ch:
T¤t cä pháp chÆng sanh
T¤t cä pháp chÆng di®t
Nªu hay hi¬u nhß thª
Chß Ph§t th߶ng hi®n ti«n
Nào có ðªn ði ¤y v§y.
Bäo Sát höi:
- Chï nhß khi chÆng sanh chÆng di®t là thª nào?
Ngài li«n nh¢m mi®ng Bäo Sát tát cho mµt cái, nói:
- Ch¾ nói m¾.
Nói xong, Ngài bèn n¢m nhß sß tØ l£ng l¨ mà t¸ch, vào niên hi®u Hßng long thÑ 16 (1308), th÷ 51 tu±i.
Pháp loa theo l¶i di chúc cüa Ngài làm l höa táng, lßþm ng÷c c¯t có nåm màu ð¬ vào bình. vua anh Tông cùng ðình th¥n ðem long giá rß¾c ng÷c c¯t v« tôn th¶ n½i ÐÑc Lång và xây tháp · chùa Vân Yên trên núi Yên TØ, ð¬ hi®u là Hu® quang kim Tháp và dâng tôn hi®u là ÐÕi Thánh Tr¥n Tri«u Trúc Lâm Ð¥u Ðà Tînh Tu® Giác Hoàng Ði«u Ngñ T± Ph§t.
Ngài còn lßu lÕi nhæng tác ph¦m:
1. Thi«n Lâm Thiªt Chüy Ngæ Løc
2. ÐÕi Hß½ng Häi n thi t§p
3. Tång-già Toái sñ
4. ThÕch Th¤t M¸ Ngæ do Pháp loa soÕn lÕi l¶i cüa Ngài.