Nói ðªn tình thß½ng, không ai có mµt tình thß½ng cao cä và rµng l¾n nhß ðÑc Ph§t. trong các ti«n thân, Ngài t×ng b¯ thí qu¯c thành thê tØ, phª bö ng÷c ngà châu báu, cung vàng ði®n ng÷c ð¬ ði theo tiªng g÷i cüa lòng t× bi. Mµt thÑ tình thß½ng mà hy sinh cä thân mÕng, vþ con là thÑ tình thß½ng vô b¶ bªn và chÆng th¬ nghî bàn. 

Trong giai ðoÕn ð¥u ðªn thuyªt giáo tÕi nß¾c Kasola, ðÑc Ph§t ðã tuyên b¯ mµt câu gây dß lu§n xôn xao trong qu¥n chúng và khiªn các giáo phái ðß½ng th¶i bàn lu§n phê phán r¤t sôi n±i. Chính ngu°n dß lu§n ¤y ðã ðªn tai vua pasenadi làm cho Ngài r¤t phân vân th¡c m¡c. Nhà vua tñ höi: "TÕi sao sa Môn gostame lÕi bäo: "H­ có thß½ng là có kh±". Trái lÕi, theo Vua, thß½ng không làm cho ng߶i ta kh±, mà thß½ng chï ðem lÕi hÕnh phúc và ni«m vui. 

B¤y gi¶, Hoàng h§u mallika ðã ðßþc nghe ðÑc Ph§t thuyªt pháp và ð£t tr÷n ni«m tin · Ngài. Bà mu¯n Nhà vua ðªn g£p Ph§t ð¬ ðßþc chï dÕy, nên ðánh thÑc vua qua câu höi: Công chúa vajiri là ng߶i mà B® hÕ thß½ng yêu và cßng chi«u nh¤t, nªu có gì không may xäy ra cho Công chúa, thì B® hÕ có lo l¡ng s¥u kh± và th¤t v÷ng không? 

Qua câu höi, Nhà vua gi§t mình th¥m nghî: Quä trong tình thß½ng có nhæng m¥m m¯ng cüa ðau kh± và th¤t v÷ng. Câu nói cüa Ph§t có chÑa ðñng sñ phû phàng và cay ð¡ng. do ðó, Nhà vua quyªt ð¸nh tìm ðªn Ph§t. 

Mµt hôm vua pasenadi ðªn tu vi®n Jetavana, sau khi an t÷a Ng߶i höi ðÑc Ph§t: Có ng߶i bäo r¢ng: Ngài chü trß½ng không nên yêu thß½ng, vì chính yêu thß½ng là ngu°n g¯c cüa KH‘. Trçm nghî ði«u ðó có th¬ ðúng, nhßng lòng Trçm vçn còn phân vân, vì nªu không có yêu thß½ng thì ð¶i hóa ra vô v¸ l¡m. 

ÐÑc Ph§t nhìn Vua: Câu höi cüa ÐÕi vß½ng hay l¡m! B·i không có yêu thß½ng thì tråm hoa không ðua n·, vÕn v§t không sinh trß·ng và con ng߶i c¢n c²i lÕnh lùng. do ðó, cuµc ð¶i r¤t c¥n ðªn sñ yêu thß½ng và bän ch¤t cüa thß½ng yêu cûng r¤t ða dÕng: ThÑ tình thß½ng dña trên n«n tän døc v÷ng, cüa ðam mê, cüa phân bi®t và kÏ th¸ s¨ ðßa ðªn ðau kh±, thÑ tình thß½ng dña trên cån bän lòng t× bi và tình thß½ng siêu thoát s¨ ðßa ðªn an lÕc và hÕnh phúc. 

Tình thß½ng thông th߶ng cüa ng߶i ð¶i là tình thß½ng giæa cha m© và con cái, giæa ch°ng vþ, giæa h÷ hàng, giæa ng߶i cùng giai c¤p ho£c cùng qu¯c gia. ThÑ tình thß½ng này có g¯c r­ t× ý ni®m v« cái TÔI và CœA TÔI, nên mang tính ch¤t vu¾ng m¡t và kÏ th¸. Ng߶i ta chï thß½ng yêu "mình" và "cái cüa mình", nên khi b¸ xúc phÕm, b¸ m¤t mát thì phi«n não, kh± ðau. ThÑ tình thß½ng mà m÷i ng߶i c¥n có, ðó là lòng T× Bi. T× là khä nång ðem an lÕc ðªn cho ng߶i khác. bi là khä nång làm v½i b¾t nhæng kh± ðau cüa kë khác. T× bi là thÑ tình thß½ng không ði«u ki®n, nghîa là không yêu c¥u b¤t cÑ mµt sñ ð«n ðáp nào. Thiªu t× bi, con ng߶i s¨ xoay lßng lÕi v¾i nhau và gây ðau kh± cho nhau, cuµc ð¶i s¨ khô khan, bu°n chán, ð¯ kÜ, giñt giành. Có t× bi, cuµc ð¶i s¨ tß½i mát, an lành, thª gi¾i s¨ hòa bình hÕnh phúc. 

Sau khi nghe ðÑc Ph§t phân tích v« tình thß½ng vß¾ng m¡c và tình thß½ng siêu thoát, Nhà vua th¤y mình hi®n · trong trÕng thái tình thß½ng hÕn h©p và vß¾ng m¡c, nên höi Ph§t: Trçm có gia ðình và vß½ng qu¯c c¥n phäi chåm lo, nªu không yêu thß½ng gia ðình và dân chúng trong vß½ng qu¯c thì làm sao có th¬ chåm sóc cho h÷ ðßþc?. 

Ph§t dÕy: C¯ nhiên Nhà vua phäi thß½ng yêu nhæng ng߶i trong gia ðình và dân chúng cüa vß½ng qu¯c, nhßng tình thß½ng cüa vua có th¬ vßþt khöi phÕm vi gia ðình và vß½ng qu¯c. Nhà vua có th¬ thß½ng yêu nhæng ng߶i trë tu±i trong các vß½ng qu¯c khác cûng nhß con trai và con gái cüa mình... 

Vua nghî: Ðây là ði«u khó thñc hi®n ðßþc, nên bäo: H÷ có n¢m dß¾i quy«n cai tr¸ cüa mình ðâu? Ph§t giäi thích: Sñ ph°n vinh và an ±n cüa mµt qu¯c gia không th§t sñ có ðßþc nªu các qu¯c gia khác nghèo nàn, lÕc h§u và loÕn lÕc, mà sñ th¸nh vßþng, hòa bình cüa mµt qu¯c gia chï dña trên n«n täng cüa sñ hòa hiªu và ý hß¾ng v« mµt n«n th¸nh vßþng chung cüa các qu¯c gia. Nhß thª, nªu ÐÕi vß½ng mu¯n qu¯c gia mình có hòa bình và an lÕc, mu¯n nhæng chàng trai trë khöi xông pha n½i làn tên mûi ðÕn, thì ÐÕi vß½ng cûng phäi giæ gìn n«n an ninh th¸nh tr¸ cüa nhæng qu¯c gia kª c§n ð¬ nhæng chàng trai trë cüa nß¾c ðó khöi xông pha n½i lØa ðÕn. Mu¯n thñc hi®n ðßþc ði«u này, ÐÕi vß½ng phäi th¬ hi®n lòng T× bi cüa mình n½i chính sách ngoÕi giao và kinh tª. Làm ðßþc nhß thª, ÐÕi vß½ng v×a bäo v® n«n ðµc l§p và th¸nh vßþng cüa qu¯c gia mình v×a mang lÕi sñ an ±n và hßng th¸nh cho các xÑ khác. 

Ь minh chÑng tình thß½ng thiªu hi¬u biªt, thiªu t× bi s¨ ðßa ðªn kh± ðau tuy®t v÷ng, ðÑc Ph§t k¬ cho vua pasenadi nghe câu chuy®n nhß sau: TÕi kinh ðô savatthi có mµt bà m© cäm th¤y tình thß½ng cüa mình b¸ m¤t mát, khi ðÑa con trai cüa bà ðem lòng thß½ng mµt cô thiªu næ và sau ðó cß¾i làm vþ. L¨ ra bà m© kia th¤y mình có thêm mµt ðÑc con, lÕi cäm th¤y m¤t ði mµt ðÑa con, và cäm nh§n r¢ng ðÑa con trai duy nh¤t ðã phän bµi mình. Vì suy nghî sai l¥m nhß thª, mµt hôm bà trµn thu¯c ðµc vào thÑc ån kªt quä cä con trai và con dâu ð«u chªt hªt. 

Qua l¶i giáo hu¤n cüa Ph§t, vua pasenadi cäm th¤y tâm trí m· rµng khen ngþi và xin lãnh giáo ð¬ v« chiêm nghi®m. 

— ðây chúng ta c¥n phân bi®t tình thß½ng thông th߶ng cüa con ng߶i mang n£ng tính ch¤t ái døc, mà nhà Ph§t g÷i t¡t là Ái và tình thß½ng vô ði«u ki®n mà nhà Ph§t g÷i là T× Bi. Tình thß½ng do ái døc xu¤t phát t× vô minh, mê ho£c, tình thß½ng vì lòng t× bi do trí tu® mà hình thành. do ðó tình thß½ng thiªu trí tu® không phäi là thÑ tình thß½ng chân th§t. Tình thß½ng ðúng nghîa phäi làm cho ng߶i ðßþc thß½ng yêu cäm th¤y sung sß¾ng, an lÕc và hÕnh phúc. Trái lÕi cûng là tình thß½ng, nhßng chï vì ðam mê, ích kÖ và chiªm ðoÕt, thì s¨ làm cho ng߶i kia cäm th¤y l® thuµc, tù túng, m¤t hªt ph¦m cách cüa mµt con ng߶i có tñ do thì ðó chï là thÑ tình thß½ng giä hi®u mà thôi. 

V« mµt phß½ng di®n khác, dù tình thß½ng không có tánh ðam mê và chiªm ðoÕt, nhßng vçn mang ít nhi«u ch¤t li®u thß½ng xót bên trong. Nhß khi th¤y dân chúng b¸ tai nÕn vì bão løt, binh lØa,... không ai mà chÆng sinh lòng tr¡c ¦n bi thß½ng. V§y nhæng ðau kh± xu¤t phát t× lòng tr¡c ¦n, t× n²i xót thß½ng là nhæng kh± ðau c¥n thiªt và có ích. 

ÐÑc Ph§t Thích ca phân bi®t 2 thÑ tình thß½ng r¤t rõ r®t: mµt loÕi mang tính ái døc thì vß¾ng m¡c và kªt quä ðßa ðªn kh± ðau, mµt loÕi mang ch¤t li®u t× bi thì giäi thoát và ðßa ðªn hành ðµng cÑu kh±. Mu¯n có ðßþc thÑ tình thß½ng an lÕc và hÕnh phúc th§t sñ này, chúng ta phäi biªt phân bi®t và th߶ng xuyên quan sát m²i khi tình thß½ng phát kh·i trong lòng. Nh§n ra thÑ tình thß½ng "chân th§t" ðã khó, mà nuôi dßÞng và phát tri¬n thÑ tình thß½ng vô ði«u ki®n này lÕi càng khó h½n. Dù tình thß½ng · dÕng nào cûng mang nhi«u hay ít tính ch¤t kh± ðau. Sñ ra ði tìm ÐÕo cüa Thái tØ siddharta cûng b¡t ngu°n t× mµt ni«m ðau vì ng߶i khác. song thÑ xót thß½ng ¤y làm tång trß·ng lòng T× Bi, tiêu di®t lòng khát ái có th¬ nói lòng T× bi chính là tình thß½ng trong ðÕo Ph§t. 

Xem thêm bài "Hi¬u và Thß½ng" cüa H.T. Nh¤t HÕnh