Bát Nhã Tâm kinh Giäng Giäi

Giäng Ы Kinh

Bài Bát-nhã Tâm kinh do ngài Huy«n trang ð¶i Ð߶ng d¸ch vào nåm 649 dß½ng l¸ch, tÕi chùa T× Ân. Toàn bài kinh g°m 260 chæ.

Bát-nhã Tâm kinh nói ðü là ma-ha Bát-nhã Ba-la-m§t-ða Tâm kinh, g°m mµt ph¥n chæ PhÕn phiên âm là ma-ha Bát-nhã Ba-la-m§t-ða và mµt ph¥n chæ Hán là Tâm kinh.

Ma-ha, trung hoa d¸ch là ðÕi, nghîa là l¾n. Bát-nhã là trí tu®. Ba-la-m§t-ða là ðáo bï ngÕn, nghîa là ðªn b¶ kia, g¥n ðây d¸ch là cÑu kính. ma-ha Bát-nhã ba-la-m§t-ða là trí tu® rµng l¾n cÑu kính.

Tâm kinh là kinh nói v« tâm. Nªu hi¬u rõ thì ma-ha bát-nhã ba-la-m§t-ða tÑc là tâm kinh. Vì sao? Vì trí tu® rµng l¾n cÑu kính, còn g÷i là trí tu® Bát-nhã, tÑc là Tâm v§y.

Trong kinh Bát-nhã có nói: Bát-nhã vô tri vô s· b¤t tri, nghîa là Bát-nhã không biªt mà không ch² nào chÆng biªt. Không biªt tÑc Bát-nhã ð¯i v¾ùi cänh không kh·i v÷ng thÑc phân bi®t. Không ch² nào chÆng biªt vì Bát-nhã là trí tu® h¢ng sáng h¢ng giác dø nhß gß½ng sáng, t¤t cä cänh v§t ho£c ng߶i qua lÕi ð«u hi®n rõ ràng không thiªu sót. Biªt mà không kh·i v÷ng thÑc phân bi®t là cái biªt cüa Tâm.

Giäng Vån Kinh

Quán Tñ TÕi B°-tát hành thâm Bát-nhã ba-la-m§t-ða th¶i, chiªu kiªn ngû u¦n giai không, ðµ nh¤t thiªt kh± ách.

Khi B° tát Quán Tñ TÕi hành sâu Bát-nhã ba-la-m§t-ða, Ngài soi th¤y nåm u¦n ð«u không, li«n qua hªt thäy kh± ách.

Trong ðây khó nh¤t là chæ Không. Toàn bµ ÐÕi Bát-nhã g°m 600 quy¬n, r¤t rµng r¤t nhi«u, · ðây vì bài kinh rút quá g÷n, nên ng߶i ð÷c khó nh§n ra ðßþc ý nghîa.

Soi th¤y nåm u¦n ð«u không b¢ng cách nào? Chæ Không · ðây là soi th¤y nåm u¦n ð«u không có tñ tánh, ch¾ không phäi là không ng½ hay là chân không .

Không ng½ là không có gì hªt, tÑc là ch¤p không. Hi¬u chæ Không nhß v§y là sai l¥m, không ðúng tinh th¥n Bát-nhã là phá ch¤p, phá ch¤p có và phá ch¤p không.

Không nªu hi¬u là chân không lÕi không ±n, vì chân không không th¬ giäi thích b¢ng ngôn ngæ vån tñ ðßþc.

Ь hi¬u rõ chæ Không, chúng ta c¥n biªt qua ba th¶i kÏ Ph§t giáo:

1. S½ kÏ Ph§t giáo: Giäi thích pháp TÑ ðª, Th§p nh¸ nhân duyên, cho ðây là chân lý. Nhß thª là còn n¢m trên hình thÑc, nói v« tß¾ng ho£c có, ho£c không, ho£c thi®n, ho£c ác v.v...

2. trung kÏ Ph§t giáo: Nói v« lý tánh không tÑc là lý Bát-nhã.

3. H§u kÏ Ph§t giáo: Nói v« lý chân không di®u hæu.

Chæ Không trong Bát-nhã là không tñ tánh, hay không tánh. H÷c Bát-nhã là h÷c v« lý tánh không. Tánh không là gì ? Tánh là danh t× chï cái gì c¯ ð¸nh, b¤t di b¤t d¸ch. Tánh không chï t¤t cä pháp thª gian này ð«u không có cái gì c¯ ð¸nh, b¤t di b¤t d¸ch, nghîa là h¢ng ð±i d¶i, không th§t. tinh th¥n Bát-nhã ch¯ng lÕi nghîa tánh hæu, tÑc là các pháp ð«u có tñ tánh, ð«u c¯ ð¸nh, ð«u là th§t. quan ni®m tánh hæu là không ðúng theo lý Bát-nhã.

Các pháp thª gian không c¯ ð¸nh nên không phäi là th§t, do duyên hþp nên không phäi là không ng½.

Soi th¤y nåm u¦n ð«u không tÑc là soi th¤y nåm u¦n ð«u không có tính cách c¯ ð¸nh. khi soi th¤y nåm u¦n ð«u không c¯ ð¸nh, nên qua hªt t¤t cä kh± nÕn. Vì sao? Vì t¤t cä chúng sanh t× vô thüy ðªn nay b¸ b®nh ch¤p ngã.

B®nh thÑ nh¤t cüa ch¤p ngã là ch¤p th߶ng nh¤t. Ch¤p th߶ng nh¤t là m²i ng߶i ð«u ch¤p thân tâm mình th§t có, tÑc là th߶ng còn th߶ng nh¤t không thay ð±i. ThØ höi trong chúng ta, ai th¤y ðßþc con ng߶i mình luôn luôn thay ð±i? T× thu· bé ðªn ngày nay khôn l¾n b¯n, nåm mß½i tu±i, con ng߶i mình khi trß¾c và ngày nay là mµt hay là hai? Nªu nh§n th¤y nó không khác, là th߶ng nh¤t, g÷i là ch¤p ngã. Nhßng ki¬m lÕi xem con ng߶i mình v« tâm sanh lý t× lúc bé th½ ðªn tu±i già nua có th§t là th߶ng nh¤t, có th§t là không thay ð±i, có th§t là mµt chång? Nh§n xét nhß v§y m¾i biªt ch¤p ngã là mµt quan ni®m sai l¥m cüa con ng߶i .

B®nh thÑ hai cüa ch¤p ngã là ch¤p chü t¬. Ch¤p chü t¬ tÑc là ch¤p mình làm chü tr÷n v©n con ng߶i mình v« cä hai m£t sanh lý và tâm lý. ai cûng th¥m nghî thân này là cüa tôi, tÑc là tôi làm chü nó tr÷n v©n, cûng nhß tôi có cái nhà và bàn ghª trong nhà, tôi làm chü tr÷n v©n tÑc là tôi có tr÷n quy«n sØ døng nó không ai ngån cän hay sØa ð±i ðßþc.

Nhßng tôi có th§t sñ làm chü con ng߶i tôi hay không? V« m£t sanh lý, tôi luôn luôn mu¯n cho thân th¬ ðßþc khöe mÕnh h°ng hào, nhßng ðôi khi nó cûng b¸ ðau yªu nhÑc nh¯i, ðòi höi phäi thu¯c thang chæa tr¸. Nhß v§y tôi ðâu có th§t làm chü thân tôi. V« m£t tâm lý, tôi không làm chü ðßþc tß tß·ng cüa tôi. Nhß trong lúc ng°i thi«n tôi suy nghî miên man hªt vi®c này ðªn vi®c khác, tôi mu¯n tâm thanh t¸nh mà có m¤y khi ðßþc nhß v§y.

Hai quan ni®m ch¤p ngã: Ngã là th߶ng nh¤t và ngã là chü t¬, là hai quan ni®m sai l¥m và l®ch lÕc. do b®nh ch¤p sai l¥m này nên chúng ta ðau kh±. Nªu chúng ta nh§n th¤y rõ con ng߶i mình không th߶ng nh¤t và không có chü t¬ là chúng ta phá ðßþc b®nh ch¤p ngã.

Trong th¶i s½ kÏ Ph§t giáo, ð¬ phá b®nh ch¤p ngã, ðÑc Ph§t bäo thân này do tÑ ðÕi hòa hþp là cho nhæng ng߶i thiên ch¤p v« v§t ch¤t, thân này do ngû u¦n hòa hþp là cho nhæng ng߶i thiên ch¤p v« tinh th¥n.

Nªu thân này ðã do tÑ ðÕi hòa hþp, tÑc là ð¤t nß¾c gió lØa hòa hþp, thì thân này không có nghîa là th߶ng nh¤t ðßþc. trong b¯n ðÕi, không ðÕi nào làm chü, nên biªt thân này không có chü t¬.

Nªu thiên ch¤p v« tâm, Ph§t dÕy thân này do ngû u¦n hòa hþp, tÑc là ngoài s¡c u¦n chï cho thân, còn có b¯n u¦n thuµc ph¥n tâm lý là: th÷, tß·ng, hành, thÑc.

Th÷ là cäm giác, lãnh th÷. Ví dø khi m¡t nhìn th¤y cänh ð©p, mình nh§n ðây là cänh ð©p, r°i vui thích g÷i là th÷ lÕc cüa m¡t, khi nhìn cänh x¤u, mình nh§n ðây là cänh x¤u và cäm th¤y chán ghét g÷i là th÷ kh± cüa m¡t. khi tai nghe tiªng nhÕc hay tiªng khen, mình cäm th¤y vui thích g÷i là th÷ lÕc cüa tai, nªu nghe tiªng d· và tiªng chê, mình cäm th¤y ghét gi§n g÷i là th÷ kh± cüa tai. Nhß v§y khi m¡t tai mûi lßÞi thân ý tiªp xúc v¾i sáu tr¥n bên ngoài, khi cäm th¤y v×a ý và vui thích g÷i là th÷ lÕc, khi cäm th¤y trái ý và chán ghét g÷i là th÷ kh±. Cäm nh§n sñ vui bu°n thß½ng ghét g÷i là th÷ u¦n, tÑc thuµc ph¥n tâm lý hay tâm thÑc.

Tß·ng là nhæng nghî tß·ng v« các cänh ðã th¤y, nhß khi chúng ta tß·ng lÕi các cänh ðã th¤y · thành ph¯ hay núi non, thì các cänh ¤y hi®n ra v¾i mình. Ho£c khi chúng ta tß·ng ðªn vi®c v¸ lai, thì nhæng vi®c ¤y hi®n ra v¾i mình. Nhß v§y nhæng nghî tß·ng tr· v« quá khÑ hay hß¾ng ðªn tß½ng lai là thuµc v« tinh th¥n hay tâm thÑc.

Hành là nhæng suy tß tiªp n¯i miên man sanh di®t chÆng d×ng · mµt ði¬m. Nhß khi chúng ta ðang suy nghî mµt v¤n ð« gì, tâm tß chúng ta luôn luôn nghî t× vi®c này sang vi®c khác liên tøc không ng×ng, nhß ng߶i bµ hành ði ð߶ng, bß¾c này tiªp n¯i bß¾c kia không d×ng. Hành cûng thuµc v« tâm thÑc.

ThÑc là cái phân bi®t. Ví dø m¡t th¤y s¡c, phân bi®t là ð©p là x¤u, tai nghe tiªng, phân bi®t là hay là d· v.v... Phân bi®t g÷i là thÑc, thuµc v« tinh th¥n.

Th÷, tß·ng, hành, thÑc b¯n u¦n này thuµc v« tâm. Vì tâm do b¯n u¦n kªt hþp không th¬ là th߶ng nh¤t, cûng không có chü t¬, vì không u¦n nào là chü. TÕi sao nåm thÑ ð«u g÷i là u¦n? U¦n nghîa là ch¾a nhóm hay tích tø. S¡c ch¾a nhóm b¯n ðÕi hay tích tø b¯n ðÕi, th÷ ch¾a nhóm sáu th÷ cüa sáu cån...

Trong th¶i s½ kÏ Ph§t giáo tÑc là th¶i kÏ nguyên thüy, Ph§t thuyªt pháp vô ngã ð¬ phá b®nh ch¤p ngã v« thân và tâm. con ng߶i chúng ta là tß¾ng duyên hþp do tÑ ðÕi hay ngû u¦n kªt hþp không th§t, nên không th߶ng nh¤t và không chü t¬. Vô ngã là không có mµt cái ngã th߶ng nh¤t và chü t¬.

Nhi«u ng߶i hi¬u l¥m nghîa vô ngã, cho r¢ng vô ngã là không ng½ tÑc là không có mình, không có thân này. Nªu không có thân này thì ai ðang s¯ng ðây, ai ðang hoÕt ðµng, ai ðang th÷ kh± th÷ vui? Có thân này nên chúng ta m¾i có cäm giác nóng lÕnh, ðau nhÑc hay êm d¸u; có tâm này nên chúng ta m¾i cäm nh§n, suy tß hay phân bi®t. Nhßng thân và tâm này là do duyên hþp tÕo thành, nên không th߶ng nh¤t và không chü t¬, g÷i là vô ngã.

LÕi có nhi«u ng߶i nghî l¥m thân tâm mình, t× xßa ðªn nay là mµt không biªn ð±i, mình làm chü mình hoàn toàn, mình ðßþc tñ tÕi, không ai có quy«n làm chü mình. Nhßng th§t sñ th¬ xác và tinh th¥n chúng ta, t× xßa ðªn nay ðã ð±i thay không biªt bao nhiêu l¥n và chúng ta th§t sñ có bao gi¶ làm chü chúng ta ðâu! Nªu chúng ta nh§n không ðúng l¨ th§t mà khång khång bám ch£t vào quan ni®m sai l¥m, g÷i là ch¤p. Có mµt quan ni®m sai l¥m v« thân và tâm là th߶ng nh¤t và có chü t¬, g÷i là ch¤p ngã. Và ch¤p ngã là nguyên nhân cüa t¤t cä kh± ðau trong cuµc ð¶i.

Ъn giai ðoÕn thÑ hai là th¶i trung kÏ Ph§t giáo, ðÑc Ph§t không còn nói thân này không th§t, do tÑ ðÕi hay ngû u¦n duyên hþp giä có, mà ðÑc Ph§t ði thÆng vào nåm u¦n, soi th¤y t×ng u¦n mµt ð«u không c¯ ð¸nh. Vì m²i u¦n không có tánh c¯ ð¸nh, luôn luôn biªn chuy¬n và ð±i d¶i nên không th߶ng nh¤t, không chü t¬, còn g÷i là không tñ tánh. Nåm u¦n còn không c¯ ð¸nh hu¯ng là cái hþp th¬ do nåm u¦n hþp lÕi tÑc là thân, là bän ngã cüa chúng ta làm sao c¯ ð¸nh ðßþc.

L¤y mµt ví dø cho d­ hi¬u là bàn tay chúng ta. Nåm ngón tay co lÕi hþp thành n¡m tay, n¡m tay này không c¯ ð¸nh, nªu c¯ ð¸nh thì ðâu ðþi nåm ngón co lÕi m¾i hþp thành? Nªu xòe bàn tay chia ra t×ng ngón mµt thì ðâu có n¡m tay. Nåm ngón co lÕi thành n¡m tay, thØ höi ngón tay nào là chü cüa n¡m tay? trong nåm ngón không có ngón nào làm chü, nên nghîa chü t¬ cüa n¡m tay không thành ðßþc. N¡m tay do nåm ngón co lÕi nên không th߶ng nh¤t, nªu th߶ng nh¤t thì ðâu ðþi nåm ngón co lÕi m¾i thành, nªu th߶ng nh¤t thì khi xòe bàn tay ra t×ng ngón mµt, n¡m tay · ðâu? Cái th߶ng nh¤t có còn không?

Nhß v§y nghîa th߶ng nh¤t cüa n¡m tay cûng không. N¡m tay trß¾c không có, do duyên hþp tÕm có, duyên tan thì m¤t, không th߶ng nh¤t, không chü t¬, nên g÷i là không c¯ ð¸nh.

Tiªn sâu h½n, chúng ta không nh¡m vào n¡m tay næa, mà nói t×ng ngón tay, m²i ngón tay có th§t hay không? Có ðü hai nghîa th߶ng nh¤t và chü t¬ hay không? M²i ngón tay cûng là tß¾ng duyên hþp do xß½ng gân máu th¸t hþp thành, nên không có ðü hai nghîa th߶ng nh¤t và chü t¬. Mµt ngón tay không th߶ng nh¤t và không chü t¬, nåm ngón tay cûng thª, hu¯ng là n¡m tay. Ngón tay là ð½n v¸ hþp thành n¡m tay, chính m²i ngón tay ¤y cûng là mµt hþp th¬, cûng là tß¾ng duyên hþp tÕm bþ không th§t, không c¯ ð¸nh.

ÐÑc Ph§t ði thÆng vào t×ng u¦n mµt cüa thân nåm u¦n, soi th¤y m²i u¦n ð«u không c¯ ð¸nh nên g÷i là soi th¤y nåm u¦n ð«u không, li«n qua hªt thäy kh± ách. Làm sao qua ðßþc kh± ách? Kh± ách g¯c t× ðâu mà có? Nªu höi ai kh± thì trä l¶i tôi kh±, tôi b¸ tai nÕn. Tôi là gì? Là bän ngã, là cái tôi trß¾c sau nhß mµt, là cái tôi làm chü. Nªu cái tôi trß¾c sau nhß mµt, g£p ði«u gì trái s· thích g÷i là kh±, g£p vi®c gì làm nó b¸ suy giäm g÷i là nÕn. S· dî có kh± nÕn là vì ch¤p bän ngã, nªu bän ngã không còn thì kh± nÕn còn không? Bän ngã không còn không có nghîa là không ng½, mà có nghîa là không c¯ ð¸nh. B·i bän ngã không c¯ ð¸nh vì là tß¾ng duyên hþp, b·i là tß¾ng duyên hþp nên tÕm bþ hß d¯i, ð±i d¶i luôn luôn không d×ng; không chü t¬, không th߶ng nh¤t, ðó là nghîa "vô ngã". Nªu ngay n½i nåm u¦n, th¤y rõ m²i u¦n luôn luôn ð±i d¶i không chü t¬ và không th߶ng nh¤t, thì cái thân do nåm u¦n hþp lÕi làm sao có chü t¬ và th߶ng nh¤t ðßþc. Nên nói soi th¤y nåm u¦n ð«u không, t¤t cä kh± nÕn theo ðó li«n dÑt.

Nªu chúng ta th¤y rõ thân này, v« sanh lý cûng nhß tâm lý ð«u là tß¾ng duyên hþp ð±i d¶i không c¯ ð¸nh, thì m¾i biªt thân này là hß d¯i không th§t, cái ngã này là hß d¯i không th§t. Và nhæng gì ðªn v¾i cái ngã hß d¯i không th§t này, dù là t¯t x¤u hay vui bu°n cûng ð«u hß d¯i không th§t, thì còn gì g÷i là kh± ách næa. Nên nói soi th¤y nåm u¦n ð«u không, li«n qua hªt t¤t cä kh± nÕn.

Ng߶i tu hành chï c¥n soi th¤y nåm u¦n ð«u không là qua hªt kh± nÕn, là ðßþc giäi thoát. Nhßng chúng ta phäi soi trong th¶i gian bao lâu m¾i th¤y nåm u¦n ð«u không? B°-tát Quán Tñ TÕi hành thâm Bát-nhã ba-la-m§t-ða th¶i... soi ðây là hành, thâm là sâu xa ðªn bao gi¶ thâm nh§p ðßþc trí tu® Bát-nhã, khi ¤y xem th¤y nåm u¦n ð«u không c¯ ð¸nh nên t¤t cä kh± nÕn ð«u qua.

Trên ð߶ng tu t§p Bát-nhã, chúng ta soi th¤y nåm u¦n ð«u có rõ ràng, nhß v§y l¶i Ph§t dÕy không ðúng sao? Ðó là vì chúng ta chßa hành thâm Bát-nhã, thâm ðây không phäi nåm m߶i ngày, ðôi ba tháng hay hai ba nåm, thâm ðây là thâm nh§p sâu xa trí tu® Bát-nhã, khi ¤y xem th¤y nåm u¦n ð«u không c¯ ð¸nh nên t¤t cä kh± nÕn ð«u qua.

S· dî chúng ta ðau kh± là vì mê l¥m v« bän thân nên sanh ch¤p ngã. V¾i trí tu® Bát-nhã chúng ta th¤y ðúng nhß th§t thân tâm này là tß¾ng hß d¯i, luôn luôn biªn chuy¬n không c¯ ð¸nh, nên không còn mê ch¤p næa. Không mê l¥m ch¤p ngã nên hªt kh± nÕn. Giä sØ có ai g÷i tên ta và sï vä ðü ði«u, nªu chúng ta dùng trí tu® Bát-nhã th¤y ðúng nhß th§t thân tâm là tß¾ng hß d¯i, không còn ch¤p ngã thì các ðau kh± li«n dÑt. Ng߶i h÷c Ph§t phäi th¤y ðúng nhß v§y, vì ðó là cån bän cüa sñ tu hành.

Xá-lþi tØ s¡c b¤t d¸ không, không b¤t d¸ s¡c, s¡c tÑc th¸ không, không tÑc th¸ s¡c. Th÷, tß·ng, hành, thÑc di®c phøc nhß th¸.

Này Xá-lþi-ph¤t! S¡c chÆng khác không, không chÆng khác s¡c, s¡c tÑc là không, không tÑc là s¡c. Th÷, tß·ng, hành, thÑc cûng lÕi nhß thª.

Ъn ðây Ph§t ði vào chi tiªt, bäo ngài Xá-lþi-ph¤t: S¡c u¦n chÆng khác v¾i không, không chÆng khác v¾i s¡c u¦n. Không ðây chÆng phäi là không ng½, hay tr¯ng không nhß hß không. Không ðây là không tñ tánh tÑc là không c¯ ð¸nh. S¡c u¦n là ph¥n thân tÑ ðÕi, thân tÑ ðÕi này là tß¾ng duyên hþp ð±i d¶i không c¯ ð¸nh. Chính bän ch¤t thân tÑ ðÕi này không c¯ ð¸nh, nên không khác v¾i không. Nªu thân tÑ ðÕi là c¯ ð¸nh tÑc khác v¾i không r°i. cho nên nói s¡c u¦n chÆng khác v¾i cái không c¯ ð¸nh và cái không c¯ ð¸nh chÆng khác v¾i s¡c u¦n.

Ví dø cái bàn là tß¾ng duyên hþp nên không c¯ ð¸nh, nhß v§y cái không c¯ ð¸nh chÆng khác v¾i cái bàn. Vì sao? Vì ngay n½i cái bàn tñ nó ð±i d¶i sanh di®t nên không c¯ ð¸nh, và cái không c¯ ð¸nh là sÇn n½i cái bàn và ngay n½i cái bàn. S¡c chÆng khác không, không chÆng khác s¡c là nhß v§y.

S¡c tÑc là không, không tÑc là s¡c.

Trong ðoÕn trß¾c còn so sánh, th¤y d߶ng nhß hai, s¡c chÆng khác không, không chÆng khác s¡c. Ъn ðây Ph§t chï thÆng chính s¡c u¦n là không c¯ ð¸nh, không c¯ ð¸nh chính là s¡c u¦n. Nghîa là thân tÑ ðÕi này là tß¾ng biªn ð±i không c¯ ð¸nh, không c¯ ð¸nh là thân tÑ ðÕi này. Nªu thân tÑ ðÕi c¯ ð¸nh thì không di®t, nhßng thân b¸ sanh di®t tÑc bän ch¤t nó không c¯ ð¸nh.

Nhß cái bàn này là không c¯ ð¸nh, cái không c¯ ð¸nh tÑc là cái bàn này, không phäi r¶i cái bàn này có cái không c¯ ð¸nh · ngoài.

Nhi«u ng߶i cho r¢ng s¡c là s¡c, không là không, vì sao lÕi nói s¡c tÑc là không, không tÑc là s¡c? Phäi hi¬u chæ không ðây là không c¯ ð¸nh, là sanh di®t ð±i d¶i.

Th÷, tß·ng, hành, thÑc cûng lÕi nhß thª. Nghîa là th÷ u¦n, tß·ng u¦n, hành u¦n, thÑc u¦n, b¯n u¦n này cûng lÕi nhß thª. Th÷ u¦n chÆng khác v¾i không c¯ ð¸nh, không c¯ ð¸nh chÆng khác v¾i th÷ u¦n, th÷ u¦n tÑc là không c¯ ð¸nh, không c¯ ð¸nh tÑc là th÷ u¦n. Tß·ng u¦n, hành u¦n, thÑc u¦n cûng ð«u nhß v§y, chÆng khác v¾i không c¯ ð¸nh và tÑc là không c¯ ð¸nh.

Xá-lþi tØ, th¸ chß pháp không tß¾ng, b¤t sanh b¤t di®t, b¤t c¤u b¤t t¸nh, b¤t tång b¤t giäm.

Này Xá-lþi-ph¤t, tß¾ng không cüa các pháp, không sanh không di®t, không nh½ không sÕch, không thêm không b¾t.

Tß¾ng không cüa các pháp tÑc là tß¾ng không c¯ ð¸nh cüa các pháp s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc. Tß¾ng không c¯ ð¸nh ¤y chÆng sanh chÆng di®t, chÆng nh½ chÆng sÕch, chÆng thêm chÆng b¾t. Vì sao? Vì là không c¯ ð¸nh. Nªu nói sanh tÑc là c¯ ð¸nh m¤t r°i, nªu nói di®t tÑc là c¯ ð¸nh m¤t r°i; nªu sanh thì ðâu có di®t, nªu di®t làm sao có sanh? cho nên nói tß¾ng không c¯ ð¸nh không phäi sanh, không phäi di®t, là nhß v§y. Nó không phäi nh½, không phäi sÕch, vì nªu là nh½ tÑc không bao gi¶ ð±i thành sÕch ðßþc , nªu là sÕch tÑc không bao gi¶ biªn thành nh½ ðßþc. Nên nói tß¾ng không c¯ ð¸nh không phäi nh½, không phäi sÕch. Cûng nhß v§y, tß¾ng không c¯ ð¸nh cüa các pháp không phäi thêm, không phäi b¾t.

Nói tóm lÕi, tß¾ng không c¯ ð¸nh cüa các pháp không phäi sanh, không phäi di®t, không phäi nh½, không phäi sÕch, không phäi tång, không phäi giäm. Tß¾ng không c¯ ð¸nh ¤y không phäi t¤t cä nhæng tß¾ng ð¯i ðãi. Vì sao? Vì nªu nó là cái này hay là cái kia tÑc là nó c¯ ð¸nh m¤t r°i. Vì tß¾ng không c¯ ð¸nh, nên sanh có th¬ biªn thành di®t, nh½ biªn thành sÕch, tång biªn thành giäm, ho£c di®t biªn thành sanh v.v... Tß¾ng cüa các pháp tùy duyên ð±i thay nên không c¯ ð¸nh.Vì tùy duyên ð±i thay nên không th¬ xác nh§n nó là cái gì ðßþc. Tï dø chúng ta có mµt ly nß¾c ðang trong sÕch, nªu ðem bö ð¤t vào thì ly nß¾c biªn thành nh½ ðøc m¤t r°i. Nhß v§y ly nß¾c không c¯ ð¸nh phäi là sÕch hay là nh½ mà tùy duyên, tÑc là t× sÕch do duyên ð±i, biªn thành nh½. Nªu là c¯ ð¸nh, khi sÕch phäi sÕch mãi không nh½, khi nh½ phäi nh½ mãi không sÕch, mà th§t ra nó tùy duyên thay ð±i làm sao g÷i là c¯ ð¸nh. Ðó là ý nghîa tß¾ng không c¯ ð¸nh cüa các pháp, nó không phäi là cái gì hªt vì nó là tß¾ng tùy duyên.

Th¸ c¯ không trung vô s¡c, vô th÷, tß·ng, hành, thÑc; vô nhãn, nhî, tÛ, thi®t, thân, ý; vô s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp; vô nhãn gi¾i nãi chí vô ý thÑc gi¾i.

Cho nên trong tß¾ng không không có s¡c, không có th÷, tß·ng, hành, thÑc; không có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý; không có s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp; không có nhãn gi¾i cho ðªn không có ý thÑc gi¾i.

— ðây Ph§t dÕy tß¾ng không c¯ ð¸nh không phäi là nåm u¦n, không phäi là sáu cån, không phäi là sáu tr¥n, không phäi là m߶i tám gi¾i. Nªu nó là cái nào tÑc là c¯ ð¸nh r°i. Vì nó không phäi là cái nào hªt, nên nó m¾i tùy duyên không c¯ ð¸nh. Nên nh¾ chæ Vô · ðây là không phäi: không phäi s¡c, không phäi th÷,î tß·ng, hành, thÑc v.v... vì cån cÑ trên tß¾ng không c¯ ð¸nh mà nói nhß v§y.

Khi chúng ta ch¤p n£ng s¡c thân, ðÑc Ph§t dùng tÑ ðÕi ð¬ phá ch¤p; khi ch¤p n£ng ph¥n tâm lý, ðÑc Ph§t dùng ngû u¦n ð¬ phá ch¤p. khi chúng ta ch¤p v« cån thân và tr¥n cänh, ðÑc Ph§t dùng th§p nh¸ xÑ ð¬ phá ch¤p; khi ch¤p cån, tr¥n và thÑc, ðÑc Ph§t dùng th§p bát gi¾i ð¬ phá, cho nên nói không phäi nhãn gi¾i cho ðªn không phäi ý thÑc gi¾i. Nói tóm lÕi, trong cái không c¯ ð¸nh không phäi là sáu cån, không phäi là m߶i hai xÑ, không phäi là m߶i tám gi¾i, nghîa là cái không c¯ ð¸nh không phäi là t¤t cä pháp thª gian.

Vô vô minh, di®c vô vô minh t§n, nãi chí vô lão tØ, di®c vô lão tØ t§n; vô kh±, t§p, di®t, ðÕo, vô trí di®c vô ð¡c.

Không có vô minh cûng không có hªt vô minh, cho ðªn không có già chªt cûng không có hªt già chªt; không có kh±, t§p, di®t, ðÕo; không có trí tu® cûng không có ch¾ng ð¡c.

Ðây là chï pháp xu¤t thª gian. Th§p nh¸ nhân duyên thuµc v« s½ kÏ Ph§t giáo, b¡t ð¥u là vô minh, hành, thÑc, danh-s¡c v.v... cho ðªn lão tØ, ðó là chi«u lßu chuy¬n. Vô minh di®t thì hành di®t, hành di®t thì thÑc di®t ... cho ðªn lão tØ di®t, ðó là chi«u hoàn di®t. Nhß v§y, cái không c¯ ð¸nh, không phäi là m߶i hai nhân duyên trong chi«u lßu chuy¬n, cûng không phäi m߶i hai nhân duyên trong chi«u hoàn di®t.

Không phäi kh±, t§p, di®t, ðÕo.

TÑc là không phäi pháp TÑ ðª, nghîa là cái không c¯ ð¸nh không phäi kh± ðª, không phäi t§p ðª, không phäi di®t ðª, không phäi ðÕo ðª. Pháp TÑ ðª thuµc v« s½ kÏ Ph§t giáo, là b¯n pháp chân th§t không d¶i ð±i, tÑc là c¯ ð¸nh. Nhßng · ðây nói không phäi kh± t§p di®t ðÕo là ð¬ phá cái ch¤p c¯ ð¸nh cüa Ti¬u th×a.

Ti¬u th×a ð¯i v¾i giáo pháp Ph§t nói cho là chân lý, nên ch¤p ch£t ðó là th§t. Nhßng · ðây phá luôn cái ch¤p M߶i hai nhân duyên và TÑ ðª. Vì sao? Vì M߶i hai nhân duyên và TÑ ðª là tß¾ng không th§t, ð±i d¶i và không c¯ ð¸nh.

Không phäi trí, cûng không phäi ð¡c. Ðây là nói ðªn quan ni®m B°-tát. Th߶ng th߶ng B°-tát dùng Sáu ba-la-m§t ð¬ ðµ chúng sanh, nhßng trong Sáu ba-la-m§t, trí ba-la-m§t là cån bän. Nªu B°-tát dùng sáu ba-la-m§t ðµ chúng sanh, s¨ ð¡c quä S½ ð¸a ðªn Th§p ð¸a B°-tát, tÑc là có trí có ð¡c. Nhßng sñ th§t · ðây nói không trí cûng không ð¡c, vì không có s· ð¡c, tÑc là không có cái ð¬ ch¾ng ðßþc.

Sñ th§t cüa pháp thª gian, tÕi sao nói không c¯ ð¸nh, không phäi t¤t cä pháp thª gian? Không phäi t¤t cä pháp thª gian, nghîa là không phäi t¤t cä pháp ð¯i ðãi cüa thª gian. Cái không c¯ ð¸nh ðó, nó không phäi là cái gì trong các pháp ð¯i ðãi thª gian, b·i vì nªu nó là cái gì thì thành c¯ ð¸nh cái ðó r°i, cho nên nói cái không c¯ ð¸nh không phäi t¤t cä pháp thª gian, nhßng là t¤t cä pháp thª gian. T¤t cä pháp ð¯i ðãi thª gian không khác v¾i không c¯ ð¸nh, mà chính là không c¯ ð¸nh. Ðây là ý nghîa thâm tr¥m cüa tinh th¥n Bát-nhã.

Th߶ng th߶ng t¤t cä pháp thª gian, khi l§p ra cái gì ng߶i ta ð«u c¯ ð¸nh cái ¤y, xét cho kÛ có pháp thª gian nào mà chúng ta không ch¤p là th§t ðâu? khi nói phäi chúng ta ch¤p phäi là th§t, khi nói qu¤y chúng ta ch¤p qu¤y là th§t, nói t¯t x¤u dài ng¡n ð«u ch¤p là th§t, nói cái gì ð«u ch¤p cái ðó là th§t. Nhßng thØ höi t¤t cä cái ¤y có th§t không? Có c¯ ð¸nh không? Nªu nói phäi, có c¯ ð¸nh là phäi chång? Nói qu¤y, có c¯ ð¸nh là qu¤y chång?

— thª gian khi ng߶i ta nói nhß thª này là phäi, thì t¤t cä ng߶i nghe theo nh§n ðó là phäi và cho cái phäi ðó là c¯ ð¸nh. Nhßng ng߶i khác lÕi nói nhß thª kia là phäi, thì sao? TÑc nhiên cái phäi qu¤y chï là cái bày ra ð¤y thôi. Cái bày ra ðó cüa ai? TÑc nhiên là cüa nhæng ng߶i l¾n có uy quy«n, r°i ng߶i sau b¡t chß¾c, ch¤p ðó là phäi, là c¯ ð¸nh. Tï dø h°i xßa các cø nho nói ng߶i næ là "Khuê môn b¤t xu¤t", cho ðó là phäi. Lúc ¤y m÷i ng߶i ð«u th¤y nhß thª là phäi. Nhßng ngày nay ng߶i næ ngang quy«n v¾i ng߶i nam, có quy«n ra Ñng cØ... Nhß v§y quy«n bình ðÆng ðó là phäi hay là qu¤y? Nªu hi®n nay là phäi, thì cái phäi ngày xßa v¾i cái phäi ngày nay còn là mµt ðßþc không? Có khác nhau không? Nªu ngày xßa là phäi, thì hi®n nay ðâu phäi. Nªu ngày nay là phäi thì ngày xßa hªt phäi. Nhß v§y ai phäi? Cái nào phäi?

Qua tï dø trên, chúng ta th¤y cái phäi không c¯ ð¸nh, tùy theo hoàn cänh, tùy theo tr߶ng hþp, tùy theo sñ s¡p ð£t cüa ng߶i trên trß¾c có uy quy«n. Th¶i ðó phäi s¯ng nhß v§y m¾ùi là phäi, tÑc là cái phäi cüa th¶i ðó, cüa lúc ðó mà thôi, ch¾ ðâu phäi là cái phäi miên vi­n muôn ð¶i. Nªu chúng ta ch¤p cái ðó là phäi, mà có ng߶i nói khác ði tÑc nhiên ta phän ð¯i lÕi, do ðó sanh ra bao nhiêu tranh cãi phi«n phÑc.

Xét kÛ lÕi t¤t cä cái phäi ð«u không c¯ ð¸nh, ðã không c¯ ð¸nh thì ðâu có th§t. Phäi ðã nhß v§y, thì qu¤y cûng nhß v§y. Giä sØ có nhæng vi®c ngày xßa cho là qu¤y, ngày nay tr· thành phäi, cûng có nhæng vi®c ngày xßa cho là phäi, ngày nay tr· thành qu¤y. M²i th¶i m²i lúc ð«u m²i khác, cho nên phäi qu¤y ð«u không c¯ ð¸nh, nªu chúng ta ch¤p sñ vi®c là c¯ ð¸nh, tÑc nhiên là sai l¥m, là không ðúng sñ th§t.

Thi®n ác có c¯ ð¸nh ðßþc không?

Th߶ng th߶ng chúng ta hay nói làm vi®c này là thi®n, làm vi®c kia là ác. Nhßng, tï dø vào mµt bu±i chi«u ng°i trên thi«n th¤t, tôi th¤y mµt con kÏ nhông ðang bò trên thân cây tràm. B²ng t× xa bay nhanh lÕi mµt con chim bìm b¸p chñc chøp m± kÏ nhông, chú kÏ nhông hoäng sþ chÕy loanh quanh thân cây, bìm b¸p cûng bay loanh quanh ðu±i theo. ÐÑng trß¾c cänh ðó, tôi phäi làm sao? Tôi ra ðu±i con bìm b¸p ð¬ cÑu con kÏ nhông, vi®c làm ðó là thi®n hay ác? Th¤y qua d߶ng nhß là thi®n, cÑu ðßþc sanh mÕng con v§t bé nhö, ðu±i ðßþc con v§t l¾n hiªp ðáp, ðó là vi®c thi®n ch¾ gì? Nhßng xét kÛ lÕi, quí v¸ th¤y vi®c thi®n ðó ðã th§t là thi®n hay chßa? ÐÑng v« bên con kÏ nhông ðây là vi®c thi®n. Nhßng ðÑng v« bên con bìm b¸p thì thª nào? Bu±i chi«u ðang ðói, chim bìm b¸p ði kiªm ån, g£p ðßþc miªng m°i, s¡p m± ån, mà b¸ ng߶i ngån lÕi, làm sao khöi sanh tÑc gi§n. Khiªn kë khác tÑc gi§n ðó là vi®c ác ch¾ gì? Nhß v§y vi®c ðu±i chim bìm b¸p chï thi®n ð¯i v¾i con kÏ nhông mà ác ð¯i v¾i chim bìm b¸p, thi®n ác có c¯ ð¸nh không? Xét xa h½n næa, chÆng nhæng ác v¾i chim bìm b¸p mà còn ác v¾i con m°i khác næa, vì chim bìm b¸p ðâu ch¸u nh¸n ðói, tÑc nhiên phäi kiªm mµt con m°i khác ð¬ ån. Và con m°i này là nÕn nhân cüa tôi vì nó ðã thª mÕng con kÏ nhông, nªu nó biªt vi®c này tÑc nhiên nó s¨ oán thù tôi luôn!

Qua câu chuy®n trên, chúng ta th¤y phäi ð¸nh thi®n ác nhß thª nào? Thi®n ác có c¯ ð¸nh chång? Mµt vi®c làm m¾i nhìn d߶ng nhß là thi®n, nhßng nhìn qua mµt khía cÕnh khác lÕi là ác, chính ðó là trong ð¯i ðãi không c¯ ð¸nh, nghî làm vi®c thi®n mà vi®c ác ðã · bên cÕnh r°i. Thi®n ác không c¯ ð¸nh mà ch¤p là c¯ ð¸nh, là chúng ta ðã sai l¥m. tuy nhiên trong ð¯i ðãi, làm vi®c gì lþi mình lþi ng߶i là thi®n, ho£c hÕi mình mà lþi nhi«u ng߶i là thi®n, còn làm vi®c gì lþi mình hÕi ng߶i là ác.

Nói lÕi tï dø ly nß¾c khi nãy, nó có c¯ ð¸nh là nh½ hay sÕch chång? Mµt ly nß¾c ðang trong sÕch, bö ð¤t vào thành nh½ m¤t, ðâu có c¯ ð¸nh. ly nß¾c thành nh½ ¤y, ð¬ lóng lÕi, l÷c qua ly khác thì tr· thành trong sÕch. ly nß¾c luôn luôn ð±i thay tùy duyên không c¯ ð¸nh, nªu ch¤p vào mµt cái gì c¯ ð¸nh là chúng ta sai l¥m.

Ъn tï dø sñ dài ng¡n, mµt cây dài mµt thß¾c ð¬ g¥n cây nåm t¤c, thì cây mµt thß¾c là dài, cây nåm t¤c là ng¡n. khi cây mµt thß¾c ð¬ g¥n cây hai thß¾c thì cây mµt thß¾c là ng¡n, cây hai thß¾c là dài. Nhß v§y chúng ta th¤y tùy duyên mà cây mµt thß¾c biªn thành dài ng¡n trong ð¯i ðãi, ch¾ không c¯ ð¸nh.

Sñ t¯t x¤u cüa sñ v§t cûng nhß v§y. Mµt món v§t trung bình ð¬ g¥n mµt v§t t¯t thì tr· thành x¤u, nªu ð¬ g¥n mµt v§t x¤u h½n thì tr· thành t¯t. Cái t¯t biªn thành x¤u hay cái x¤u biªn thành t¯t là tùy duyên thay ð±i, không có cái x¤u t¯t c¯ ð¸nh, nªu ch¤p vào sñ v§t c¯ ð¸nh tÑc là sai l¥m.

Cûng nhß v§y, t¤t cä các pháp thª gian ð«u là ð¯i ðãi không c¯ ð¸nh, nªu th¤y các pháp không c¯ ð¸nh là th¤y ðúng nhß th§t, nªu th¤y các pháp c¯ ð¸nh là th¤y sai l¥m, tÑc là kh± v§y.

H÷c kinh Bát-nhã là phá ch¤p, nªu biªt t¤t cä là không c¯ ð¸nh thì còn ch¤p vào cái gì? cho nên nói không phäi t¤t cä, không có nghîa là không có, mà ngay n½i ðó thành t¤t cä. B·i vì cái không c¯ ð¸nh này không phäi là cái gì hªt, không phäi t¤t cä mà tùy duyên thành l§p t¤t cä.

Tinh th¥n Bát-nhã chï cho chúng ta th¤y rõ t¤t cä các pháp ð¯i ðãi · thª gian này là không có th§t. Không th§t là tß¾ng tùy duyên không c¯ ð¸nh, không c¯ ð¸nh nên luôn luôn thay ð±i theo duyên, theo duyên thay ð±i nên không · mãi mµt v¸ trí, không · mãi mµt hình thÑc, không · mãi mµt hoàn cänh nào, luôn luôn tùy th¶i chuy¬n biªn ð±i thay. Nhß v§y cái chuy¬n biªn ð±i thay tùy th¶i tùy duyên g÷i là không c¯ ð¸nh. Nhìn th¤y rõ nhß v§y là th¤y ðúng nhß th§t, g÷i là th¤y b¢ng trí tu® Bát-nhã. Nªu th¤y mµt bên là th¤y b¢ng thiên ch¤p, tÑc là th¤y l¥m. Nªu th¤y b¢ng thiên ch¤p là cái th¤y cüa vô minh, không bao gi¶ th¤y ðÕo. Nªu th¤y ðúng nhß th§t là th¤y b¢ng trí tu®, là th¤y ðÕo.

Câu chuy®n thi«n sau ðây cho chúng ta th¤y các pháp tùy duyên chuy¬n biªn. Thi«n sß ÐÕo Ngô và ð® tØ là Ti®m Nguyên ði ðám tang cüa mµt thí chü. khi ¤y Ti®m Nguyên v² quan tài höi th¥y: Ðây là sanh hay tØ? Ngài ÐÕo Ngô trä l¶i: sanh không nói, tØ cûng không nói. Ti®m Nguyên tÑc quá höi lÕi th¥y: TÕi sao không nói? Ngài ÐÕo Ngô chï trä l¶i: Không nói! Không nói!

Ti®m Nguyên càng tÑc, vì sao th¥y không nói tØ mà cûng không nói sanh. sau khi xong ðám ra v«, ði ngang qua cánh ð°ng, Ti®m Nguyên lÕi thßa: Th¥y phäi nói cho con nghe, th¥y không nói con s¨ ðánh th¥y. V¸ th¥y bäo: Ðánh thì ðánh, nh¤t ð¸nh không nói. Ông h÷c trò li«n thoi v¸ th¥y. khi v« ðªn chùa v¸ th¥y bäo: Thôi chú hãy cu¯n gói ði ði, nªu tri sñ hay vi®c này chú s¨ không yên. Ti®m Nguyên ðành phäi ra ði. sau khi r¶i th¥y, Sß c¤t mµt cái am · xa ð¬ tu, Sß cÑ mãi bån khoån v¤n ð« tÕi sao không phäi sanh, không phäi tØ, vì sao sanh tØ ð«u không nói? cho ðªn mµt ðêm nghe am · g¥n bên tøng kinh Ph± Môn, ðªn câu: " ¿ng dî TÏ-kheo, TÏ-kheo ni, ¿u-bà-t¡c, ¿u-bà-di thân ð¡c ðµ giä, tÑc hi®n TÏ-kheo, TÏ-kheo ni, ¿u-bà-t¡c, ¿u-bà-di thân nhi v¸ thuyªt pháp..." khi nghe ðªn ðây Sß li«n ngµ. Nhß v§y tÕi sao Ti®m Nguyên ngµ? TÕi sao ngài ÐÕo Ngô không ch¸u nói sanh hay tØ? Chúng ta quen s¯ng trong ð¯i ðãi cho nên ch¤p cái gì cûng th§t ho£c là sanh ho£c là tØ. Nhßng theo tinh th¥n Bát-nhã thì sanh tØ không c¯ ð¸nh; nªu là sanh thì không tØ, nªu là tØ thì không sanh. Nhßng trong vòng luân h°i sanh tØ không d×ng: tØ r°i lÕi sanh, sanh r°i lÕi tØ, không c¯ ð¸nh, nªu nói là sanh hay là tØ là nói mµt bên. cho nên v¸ th¥y thà ð¬ h÷c trò ðánh mà không nói. sau này ngài Viên Ngµ bình r¢ng: " Th§t là ông th¥y vì trò mà máu ra lênh láng". Th¥y ðã hy sinh tµt ðµ ð¬ nh¶ ðÑc hy sinh ðó ng߶i h÷c trò m¾i ngµ. Nhßng Ti®m Nguyên ðã ngµ cái gì? khi nghe tøng: Nªu c¥n dùng thân TÏ-kheo, TÏ-kheo ni, ¿u-bà-t¡c, ¿u-bà-di ð¬ ðµ, li«n hi®n thân TÏ-kheo, TÏ-kheo ni, ¿u-bà-t¡c, ¿u-bà-di mà vì ðó nói pháp... Nhß v§y là tùy duyên mà hi®n ch¾ không có cái gì c¯ ð¸nh cä. Ðó là ch² Ti®m Nguyên ðã ngµ. Ngài ðã th¤y ðÕo.

Trong kinh Pháp Bäo Ðàn, l¶i di chúc cüa Løc t± cûng dÕy nhß v§y. Løc t± bäo: Nªu ng߶i höi t¯i thì l¤y sáng ðáp, höi có thì l¤y không ðáp. Ví dø höi thª nào là t¯i, ðáp không sáng. Höi thª nào là có, ðáp chÆng phäi không. DÕy cách ð¯i ðáp nhß v§y, Løc t± mu¯n chï cho chúng ta th¤y t¯i sáng là tß¾ng ð¯i ðãi không th§t, không th§t là không c¯ ð¸nh, là tß¾ng tùy duyên. Nªu nói là t¯i là sáng, là c¯ ð¸nh, tÑc nhiên khiªn ng߶i ta ch¤p v§y. Thà nói không phäi t¯i, không phäi sáng ð¬ ng߶i nghe th¥m nh§n t¯i và sáng là tß¾ng ð¯i ðãi không c¯ ð¸nh. Có và không cûng lÕi nhß v§y, s· dî có là ð¯i v¾i không mà nói, ch¾ ðâu có th§t. Biªt các pháp không th§ât là th¤y ðÕo. Løc t± ðã Ñng døng tri®t ð¬ tinh th¥n Bát-nhã trong cách ð¯i ðáp v« các tß¾ng ð¯i ðãi tùy duyên.

Trong nhà Thi«n, khi ðßþc höi nhæng gì còn ch¤p mµt bên, các thi«n sß th߶ng ðßa hai ngón tay lên ð¬ chï r¢ng ng߶i höi còn k©t · hai bên, tÑc chßa th¤y ðÕo. Dùng trí tu® Bát-nhã th¤y các pháp là tß¾ng tùy duyên không c¯ ð¸nh, ðó là cØa vào nhà thi«n, là cØa không, tÑc là không c¯ ð¸nh v§y. Các pháp biªn chuy¬n tùy duyên, v§t này biªn thành v§t kia th¤y ðúng nhß v§y g÷i là trí tu® Bát-nhã th¤y ðúng nhß th§t, và ðó cûng hþp v¾i tinh th¥n khoa h÷c hi®n nay.

Pháp thª gian không c¯ ð¸nh, còn pháp xu¤t thª có c¯ ð¸nh không? Pháp Ph§t nói nhß nhæng thÑ thu¯c ð¬ tr¸ b®nh cho chúng sanh, chúng sanh có nhæng b®nh gì ðÑc Ph§t l§p ra nhæng thÑ thu¯c ¤y, vì v§y thu¯c và b®nh là hai cái ð¯i ðãi nhau thì làm sao th§t ðßþc? Nªu c¯ ch¤p là th§t tÑc là c¯ ð¸nh, là sai l¥m m¤t r°i. cho nên nói không phäi vô minh... cho ðªn không phäi hªt lão tØ là ð¬ phá ch¤p cüa Ti¬u th×a cho TÑ ðª và Th§p nh¸ nhân duyên là th§t pháp. ChÆng qua vì chúng sanh có nhæng b®nh nên ðÑc Ph§t phäi l§p nhæng phß½ng thu¯c ð¬ tr¸, nªu b®nh hªt r°i thì thu¯c cûng phäi bö. Vì v§y pháp TÑ ðª và Th§p nh¸ nhân duyên ðÑc Ph§t tÕm l§p ra ð¬ tr¸ b®nh cho chúng sanh, nªu chúng ta ch¤p cho là th§t pháp thì sai l¥m.

Trí và ð¡c cüa B°-tát cûng không th§t. Th§t ra trên thª gian này không có cái s· ð¡c. Nªu có cái s· ð¡c là có cái b¸ ðßþc, t¤t phäi có cái hay ðßþc; hay ðßþc và b¸ ðßþc là ð¯i ðãi nhau, nång và s· ð¯i ðãi nhau thì làm sao th§t ðßþc. cho nên nói không trí cûng không ð¡c ð¬ phá luôn cái ch¤p trí ð¡c cüa B°-tát.

Dî vô s· ð¡c c¯, B°-ð«-tát-ðöa y Bát-nhã ba-la-m§t-ða c¯, tâm vô quái ngÕi. Vô quái ngÕi c¯, vô hæu khüng b¯, vi­n ly ðiên ðäo mµng tß·ng cÑu kính Niªt-bàn. tam thª chß Ph§t y Bát-nhã ba-la-m§t-ða c¯, ð¡c A-n§u-ða-la Tam-mi®u Tam-b°-ð« .

Vì không có ch² ðßþc, nên B°-tát y theo Bát-nhã ba-la-m§t-ða, tâm không ngån ngÕi. Vì không ngån ngÕi nên không sþ hãi, xa hÆn ðiên ðäo mµng tß·ng, ðÕt ðªn cÑu kính Niªt-bàn. Chß Ph§t trong ba ð¶i cûng nß½ng Bát-nhã ba-la-m§t-ða, ðßþc ðÕo quä Vô thßþng Chánh ðÆng Chánh giác.

Niªt-bàn là vô sanh, tÑc là không sanh không di®t. Chúng sanh vì b¸ các thÑ ðiên ðäo và mµng tß·ng, tÑc là nhæng cái nhìn trái v¾i sñ th§t, và nhæng cái tß·ng m½ màng không ðúng l¨ th§t, cho bän thân mình v« tâm lý cûng nhß sinh lý là th߶ng nh¤t và có chü t¬. Th¤y nhß v§y là ðiên ðäo, sai l¥m không sáng su¯t. Vì không s· ð¡c, nên B°-tát nß½ng trí tu® cÑu kính xa lìa ðßþc các ðiên ðäo mµng tß·ng. Nh¶ trí tu® cÑu kính ¤y, các Ngài hoàn toàn thoát ly sanh tØ nên nói là cÑu kính Niªt-bàn.

Chß Ph§t trong ba ð¶i cûng nß½ng Bát-nhã ba-la-m§t-ða, ðßþc ðÕo quä Vô thßþng Chánh ðÆng Chánh giác. TÑc là thành Ph§t.

Vì không s· ð¡c, Ph§t nhân trí tu® Bát-nhã mà ðßþc thành Ph§t. Vì không s· ð¡c, B°-tát nhân trí tu® Bát-nhã mà xa lìa t¤t cä sai l¥m ðßþc an ±n Niªt-bàn. Chính là vô ð¡c mà ð¡c, ðây là tinh th¥n Bát-nhã. Nhß trong kinh kim Cang, Ph§t nói: "...Do th§t không có pháp ðßþc Vô thßþng Chánh ðÆng Chánh giác, nên ðÑc Ph§t Nhiên Ðång m¾i th÷ ký cho ta r¢ng: — ð¶i sau, ông s¨ ðßþc thành Ph§t hi®u Thích-ca Mâu-ni".

Chúng ta tu theo Ph§t phäi ði ð߶ng nào ð¬ ðßþc Niªt-bàn, ð¬ xa lìa ðiên ðäo mµng tß·ng, ð¬ thành Ph§t? TÑc là phäi dùng trí tu® Bát-nhã, nên · ðây nói:

C¯ tri Bát-nhã ba-la-m§t-ða, th¸ ðÕi th¥n chú, th¸ ðÕi minh chú, th¸ vô thßþng chú, th¸ vô ðÆng ðÆng chú, nång tr× nh¤t thiªt kh±, chân th§t b¤t hß.

Nên biªt, Bát-nhã ba-la-m§t-ða là ðÕi th¥n chú, là ðÕi minh chú, là vô thßþng chú, là vô ðÆng ðÆng chú, hay tr× ðßþc hªt thäy kh±, chân th§t không d¯i.

Vì sao trí tu® Bát-nhã lÕi có di®u døng nhß là ðÕi th¥n chú, ðÕi minh chú, vô thßþng chú, vô ðÆng ðÆng chú? Vì ngày xßa · „n е, nhæng chú này th߶ng ðßþc dùng ð¬ tr× hªt các kh± cüa chúng sanh. Cûng nhß v§y, trí tu® Bát-nhã có ðü công døng nhß nhæng th¥n chú ¤y, chân th§t không d¯i, ðó là di®u døng cüa Bát-nhã.

C¯ thuyªt Bát-nhã Ba-la-m§t-ða chú tÑc thuyªt chú viªt: Yªt-ðª, yªt-ðª, ba-la yªt-ðª, ba-la-tång yªt-ðª, b°-ð« tát-bà-ha.

Vì v§y nói chú Bát-nhã ba-la-m§t-ða, li«n nói chú r¢ng: Yªt-ðª, yªt-ðª, ba-la yªt-ðª, ba-la-tång yªt-ðª, b°-ð« tát-bà-ha.

Vì sao ðã nói trí tu® Bát-nhã là ðÕi th¥n chú, là ðÕi minh chú... có di®u døng tr× t¤t cä kh±, chân th§t không d¯i, lÕi còn nói thêm câu chú Yªt-ðª, yªt-ðª... chi cho th×a.

Cách kªt thúc bài Bát-nhã Tâm kinh này là mµt nghi v¤n cho chúng ta. Có nhæng nhà khäo cÑu giäi r¢ng: trong th¶i trung kÏ Ph§t giáo (th¶i kÏ Bát-nhã), M§t tông ðã chen vào trong giáo tÑc là trong kinh ði¬n cho nên r¯t sau bài Bát-nhã Tâm kinh có mµt câu chú ð¬ kªt thúc.

Nhßng v¾i cái nhìn cüa Thi«n sß thì không phäi nhß v§y. Thi«n sß th¤y câu chú · ph¥n kªt thúc là ðúng nghîa Tâm kinh. Vì sao? Chúng tôi xin trích dçn câu nói cüa Thi«n sß duy Tín: "Trß¾c khi g£p thi®n tri thÑc, tôi th¤y núi sông là núi sông. sau khi g£p thi®n tri thÑc chï dÕy, tôi th¤y núi sông không phäi là núi sông. sau ba mß½i nåm, tôi th¤y núi sông là núi sông". Chúng tôi s¨ l¥n lßþt giäi thích ð¬ quí v¸ nh§n rõ:

1. Trß¾c khi g£p thi®n tri thÑc, th¤y núi sông là núi sông: khi chßa h÷c Bát-nhã, chúng ta th¤y núi sông là núi sông, vì chúng ta th¤y t¤t cä pháp thª gian ð«u là th§t. Núi th§t là núi, sông th§t là sông. Pháp nào cûng th§t, pháp nào cûng c¯ ð¸nh cä.

2. khi g£p thi®n tri thÑc chï dÕy, th¤y núi sông không phäi là núi sông: khi h÷c Bát-nhã r°i, chúng ta th¤y t¤t cä pháp tùy duyên, t¤t cä pháp không c¯ ð¸nh, cho nên núi không phäi là núi, sông không phäi là sông. Ví dø nhß vì mµt nguyên do nào, quä ð¤t chúng ta ðang · b²ng rung rinh søp ð±, núi cao có th¬ biªn thành bi¬n cä, sông ngòi lÕi hóa thành ð°i n±ng v.v... Vì v§y các pháp ð«u tùy duyên, không c¯ ð¸nh, nên núi sông không phäi là núi sông, tÑc là th¤y ðúng trí tu® Bát-nhã.

3. sau ba mß½i nåm, th¤y núi sông là núi sông: ba mß½i nåm hành thâm Bát-nhã r°i, m¾i th¤y núi sông là núi sông. Nh§n th¤y núi sông là núi sông · ðây, có gi¯ng v¾i nh§n th¤y núi sông là núi sông thu· trß¾c, khi chßa g£p thi®n hæu tri thÑc không? Ch¡c hÆn là không! khi xßa th¤y núi sông là th§t, ðªn khi dùng trí tu® Bát-nhã quán chiªu, biªt núi sông là tß¾ng tùy duyên không c¯ ð¸nh. khi biªt các pháp hß d¯i, tùy duyên nên tâm không còn ch¤p mµt pháp nào, tÑc không còn dính m¡c vào mµt pháp nào cä, g÷i là tâm vô quái ngÕi, ðßþc cÑu kính Niªt-bàn, ðó là ðªn ch² nhß nhß. Tâm nhß nhß r°i, th¤y núi là núi, sông là sông, không kh·i phân bi®t, không còn dính m¡c. Th¤y núi là núi, sông là sông là cái th¤y cüa Thi«n sß, là s¯ng ðßþc v¾i bän tâm thanh t¸nh cüa mình tÑc là tâm kinh v§y. Kªt thúc b¢ng tâm kinh, tÑc là kinh này nói thÆng vào tâm, là ch² không có ý ni®m, không kh·i phân bi®t: núi là núi, sông là sông.

Chúng tôi xin dçn thêm bài k® cüa Thi«n sß Trì Bát ð¶i Lý, dòng TÏ-ni-ða-lßu-chi. khi s¡p t¸ch Ngài nói k®:

Hæu tØ tÑc hæu sanh

Hæu sanh tÑc hæu tØ

TØ vi thª s· bi

Sanh vi thª s· hï

Bi hï lßÞng vô cùng

H¯t nhiên thành bï thØ

¿ chß sanh tØ b¤t quan hoài

Án t¯ rô t¯ rô t¤t r¸.

D¸ch:

Có tØ tÑc có sanh Có sanh tÑc có tØ TØ là ng߶i ð¶i bu°n sanh là ng߶i ð¶i vui Bu°n vui hai không cùng B²ng nhiên thành bï thØ Ð¯i v¾i sanh tØ không b§n lòng Án t¯ rô t¯ rô t¤t r¸.

Có tØ tÑc có sanh, có sanh tÑc có tØ. TØ là ng߶i ð¶i bu°n, sanh là ng߶i ð¶i vui. Vì v§y ð¬ kÖ ni®m ngày sanh, ng߶i ta g÷i là ån m×ng sinh nh§t, còn nh¾ tß·ng ðªn ngày m¤t, ng߶i ta bu°n sþ nên g÷i là ngày kÜ c½m. vui bu°n, hai cái không cùng tµt, b²ng nhiên thành ra có kia, có ðây, trong vòng ð¯i ðãi. Яi v¾i sanh tØ không b§n lòng, tÑc không còn th¤y hai bên, nghîa là không còn c¯ ch¤p hai bên næa. Không còn c¯ ch¤p th§t sanh, không còn c¯ ch¤p th§t tØ, thì nhß thª nào? Án t¯ rô t¯ rô t¤t r¸! Ý nghîa câu th¥n chú này là gì? TÑc là khi ng߶i ta không còn ch¤p hai bên thì tâm hªt dính m¡c. Tâm hªt dính m¡c tÑc ðªn ch² nhß nhß. Ð÷c câu chú ¤y lên mà không d¤y ni®m phân bi®t, ðó là nhß nhß. Nhß v§y, khi kªt thúc b¢ng m¤y câu th¥n chú là ð¬ nói dùng trí tu® Bát-nhã ðªn ch² cÑu kính r°i, thì tâm th¬ nhß nhß, ðó tÑc là Tâm kinh. Các Thi«n sß th¶i xßa hay dùng câu th¥n chú ð¬ kªt thúc, nhß Qu¯c sß Tông Cänh ðã dùng "Án t¯ rô t¯ rô t¤t r¸" ð¬ kªt thúc bài tán ngài Tu® trung Thßþng sî.

Kªt Thúc

Bát-nhã chia làm ba ph¥n: Vån tñ Bát-nhã, Quán chiªu Bát-nhã, Th§t tß¾ng Bát-nhã. Vån tñ là chæ nghîa ð¬ chúng ta ð÷c tøng, hi¬u nghîa. Quán chiªu là xem xét soi th¤u. Th§t tß¾ng là ch² chân th§t Niªt-bàn. Vån tñ Bát-nhã ví nhß con thuy«n, quán chiªu Bát-nhã ví nhß ra công chèo b½i, th§t tß¾ng Bát-nhã ví nhß b¶ bên kia. Ng߶i mu¯n qua b¶ bên kia, khi xu¯ng thuy«n r°i hài lòng · ðó thì không bao gi¶ toÕi nguy®n, c¥n phäi chèo b½i m¾i mong t¾i b¶ kia, ðªn b¶ r°i chúng ta m¾i tñ tÕi ðÕt ðßþc s· nguy®n cüa mình. Vì thª kinh này ð£t n£ng · hai chæ chiªu kiªn, tÑc là quán chiªu Bát-nhã.

Trong bài Bát-nhã Tâm kinh, nªu chúng ta Ñng døng tri®t ð¬ thì con ð߶ng tu hành ðã sÇn ð¥y ðü trong ðó ch¾ không ðâu xa. Nªu chúng ta h¢ng dùng trí tu® Bát-nhã soi mãi, th¤y rõ ràng t¤t cä thân cänh ð«u là duyên hþp không có tñ tánh, tÑc là không c¯ ð¸nh. B·i t¤t cä pháp ð«u là tùy duyên biªn ð±i không c¯ ð¸nh, thØ höi chúng ta nh¢m vào ðâu mà ch¤p? Nªu ch¤p là ch¤p vào cái gì c¯ ð¸nh. Bây gi¶ không c¯ ð¸nh là phäi, không c¯ ð¸nh là qu¤y, không c¯ ð¸nh là h½n, không c¯ ð¸nh là thua, t¤t cä ð«u không c¯ ð¸nh thì thØ höi ch¤p vào cái gì? Phá hªt các ch¤p r°i là hªt kh±, hªt kh± thì tâm không còn b¸ ngån, b¸ chß¾ng, dÑt hªt các ðiên ðäo mµng tß·ng, ðßþc hoàn toàn không sanh không di®t. Ðây tÑc là Tâm kinh. Tâm kinh là con ð߶ng chß B°-tát ðã ði, chß Ph§t cûng t× ðó mà chÑng ðÕo. Ngày nay chúng ta tu, ðâu có l¯i nào khác h½n, cho nên các th¶i kinh ð«u dùng bài Bát-nhã Tâm kinh ð¬ kªt thúc.

Thª mà có l¡m ng߶i hi®n nay không nh§n th¤y Bát-nhã là trí tu® phá các ch¤p mê l¥m cüa chúng sanh, mà cho bài Bát-nhã là ð¬ b± túc nhæng thiªu sót trong bài tøng · trß¾c, ðó là mµt ði«u hªt sÑc sai l¥m. Ông cha quá thông minh, ðªn con cháu quá d¯t nát, không hi¬u ðßþc ý ng߶i xßa, nên nói l®ch lÕc ngßþc lÕi v¾i ông cha cüa mình.

Ng߶i h÷c ðÕo nªu th§t tình mu¯n tiªn tu ð¬ thoát ly sanh tØ, thì không ai mà không Ñng døng trí tu® Bát-nhã. Chính Løc t± ngµ cûng t× kinh kim cang Bát-nhã, ðªn khi dÕy Ngài cûng l¤y ph¦m Bát-nhã làm quan tr÷ng; và ðªn gi¶ phó chúc Ngài cûng dùng tinh th¥n Bát-nhã ð¬ nh¡c nh· ð° ð®. CØa Thi«n là cØa không. Không ðây là không c¯ ð¸nh. Dùng trí tu® Bát-nhã th¤y các pháp không c¯ ð¸nh là th¤y cØa vào nhà Thi«n.

Chúng tôi xin nh¡c lÕi mµt l¥n næa vi®c Ñng døng tu hành: H¢ng dùng trí tu® Bát-nhã quán chiªu thân ngû u¦n là tß¾ng duyên hþp không th§t, tr¥n cänh cûng là tß¾ng duyên hþp không th§t, h¢ng nh§n th¤y nhß v§y tÑc nhiên chúng ta b¾t ch¤p th§t. khi biªt các pháp là không th§t, thì v÷ng tß·ng s¨ giäm d¥n và chúng ta m¾i buông bö v÷ng tß·ng d­ dàng h½n. Thân tÑ ðÕi không th§t, tâm v÷ng tß·ng không th§t thì dù ai có khen có chê, chúng ta cûng chÆng b§n lòng, phi«n não ch¤p trß¾c càng ngày càng nh© b¾t ði. Dùng trí tu® Bát-nhã Ñng døng vào vi®c tu hành thì chúng ta tu s¨ ðßþc an ±n nh© nhàng và thänh th½i.

Biªt các pháp là tß¾ng tùy duyên không c¯ ð¸nh thì nói sao cûng t¯t, không có gì quan tr÷ng. Ng߶i ð¶i nói là phäi ta cûng g§t ð¥u, ng߶i ð¶i nói qu¤y ta cûng g§t ð¥u, vì tùy theo th¶i gian, hoàn cänh mà ng߶i · thª gian cho là phäi hay qu¤y. Nhßng trên phß½ng di®n tu hành, chúng ta biªt các pháp là không th§t thì buông xä d­ dàng không ch¤p trß¾c, vi®c phäi qu¤y là tß¾ng ð¯i ðãi tùy duyên, có gì mà phäi b§n lòng! Nói thª, không có nghîa chúng ta là kë ba phäi, vì ba phäi là kë ngu si nói gì cûng g§t, còn chúng ta s¯ng b¢ng trí tu® Bát-nhã th¤y rõ l¨ th§t cüa cuµc ð¶i nên không c¯ ch¤p. Ch¤p là ngu si ðau kh±, hªt ch¤p là giäi thoát Niªt-bàn.