(tiªp theo)

Ph§t cáo tu B° Ы: Chß B° Tát ma ha tát ßng nhß th¸ hàng phøc kÏ tâm. S· hæu nh¤t thiªt chúng sanh chi loÕi, nhßþc noãn sanh, nhßþc thai sanh, nhßþc th¤p sanh, nhßþc hóa sanh, nhßþc hæu s¡c, nhßþc vô s¡c, nhßþc hæu tß·ng, nhßþc vô tß·ng, nhßþc phi hæu tß·ng, phi vô tß·ng, ngã giai linh nh§p Vô dß Niªt Bàn nhi di®t ðµ chi. Nhß th¸ di®t ðµ vô lßþng vô s¯ vô biên chúng sanh, thñc vô chúng sanh ð¡c di®t ðµ giä. Hà dî c¯, tu B° Ы, nhßþc B° Tát hæu ngã tß¾ng nhân tß¾ng chúng sanh tß¾ng th÷ giä tß¾ng, tÑc phi B° Tát.

Ph§t bäo Tu-b°-ð«: Các v¸ B°-tát Ma-ha-tát, nên nhß thª mà hàng phøc tâm.

Có hªt thäy các loài chúng sanh, ho£c t× trÑng sanh, ho£c t× thai sanh, ho£c t× ¦m th¤p sanh, ho£c t× hóa sanh, ho£c có s¡c, ho£c không có s¡c, ho£c có tß tß·ng, ho£c không có tß tß·ng, ho£c chÆng phäi có tß tß·ng, cûng chÆng phäi không có tß tß·ng, ta ð«u khiªn vào Vô-dß niªt-bàn mà ðßþc di®t ðµ.

Tuy di®t ðµ vô lßþng, vô s¯, vô biên chúng sanh nhß thª, nhßng th§t ra không có chúng sanh nào ðßþc di®t ðµ cä. Vì sao? Tu-b°-ð«! Nªu B°-tát còn tß¾ng ngã, tß¾ng nhân, tß¾ng chúng sanh, tß¾ng th÷ giä tÑc không phäi là B°-tát.

 

Ph§t bäo Tu-b°-ð«: Các v¸ B°-tát ma-ha tát, nên nhß thª mà hàng phøc tâm.

M¤y chæ "Các v¸ B°-tát," là nói nhi«u B°-tát, cûng có th¬ chï t¤t cä các v¸ B°-tát, mà cûng có th¬ chï mµt v¸ B°-tát. Ðó là v¸ B°-tát nào? Chính là v¸ nào mu¯n hàng phøc tâm.

TÕi làm sao giäng chæ "các" (chß)lÕi có th¬ giäng là t¤t cä, có th¬ giäng là nhi«u, mà cûng có th¬ giäng là mµt v¸ v§y? Chúng ta nên hi¬u r¢ng, nhi«u chính là mµt, mµt chính là nhi«u. Nhi«u là do h÷p lÕi nhi«u mµt mà thành, nên mµt tÑc nhi«u, nhi«u tÑc mµt. Nhìn qua thì tña nhß có hai, chÆng ð°ng mµt thÑ, kÏ th§t chÆng phäi là hai thÑ khác nhau.

V¸ B°-tát ðó là ai v§y? Quí v¸ mu¯n biªt chång? Quí v¸ thñc mu¯n biªt ß, v§y thì chính là quí v¸ ðó! Quí v¸ nói r¢ng: "Tôi chï là kë phàm phu, chßa thành B°-tát." xin höi quí v¸ có tin r¢ng quí v¸ thành Ph§t không? tin ch¾! V§y thì Ph§t còn có th¬ thành, hu¯ng chi là B° tát? V¤n ð« này khöi phäi bàn næa.

Nói v« "Ma-ha-tát," tÑc là không phäi hàng B°-tát nhö, mà là các ðÕi B°-tát. danh xßng ðÕi B°-tát có bäy ý nghîa:

1) ThÑ nh¤t là các b§c ðÕi cån, ðã t×ng cúng d߶ng Tam-bäo, l­ bái Tam-bäo, cung kính ð¯i v¾i Tam-bäo t× vô lßþng kiªp ðªn nay, vun tr°ng bao nhiêu công ðÑc, mà chÆng phäi chï gieo cån lành trß¾c mµt v¸ Ph§t, mà hai v¸, ba v¸, b¯n, nåm v¸ Ph§t. Cån lành cüa các v¸ này quá l¾n, nên g÷i là hàng ðÕi cån.

2) ThÑ nhì là nhæng b§c ðÕi trí hu®. Thª nào là có trí hu® l¾n? Trí hu® l¾n là biªt phát tâm b°-ð«. Hi®n tÕi quí v¸ ðªn ðây nghe kinh, tìm hi¬u Ph§t-pháp, t¾i ch² này tham gia tham thi«n, ðâu chÆng phäi trong kiªp xßa ðã có ít nhi«u cån lành, ðã có ít nhi«u trí hu®? Ng߶i nào không có cån lành, mµt khi t¾i ch² này s¨ cäm th¤y ðÑng ng°i không yên, nhß khï nhäy nhót nhß tâm trÕng cüa chß thiên, khi nåm tß¾ng suy hoÕi xu¤t hi®n, chÆng th¬ ng°i yên ðßþc. nay quí v¸ không bö chÕy. Th§m chí ngày nào tôi cûng qu·, cûng ðánh, ðánh cä tråm phát hß½ng bän. Ch¸u mµt tråm cái hß½ng bän chÆng phäi là d­. Tôi không nói rÞn v¾i quí v¸, nhß quä không khai ngµ, thì b¤t cÑ v¸ nào, cûng nh¤t ð¸nh phäi ch¸u tråm phát hß½ng bän ðó! ChÆng thà các v¸ bö ði vì b¸ ðánh, còn h½n tôi không làm ðßþc cho quí v¸ khai ngµ.

Có trí hu® l¾n, phát tâm b°-ð«, vçn chßa ðü mà còn phäi ðµ kh¡p chúng sanh næa. Vì sao Quán-Thª-âm B°-Tát lÕi th¸ hi®n m÷i n½i (ph± môn th¸ hi®n)? TÕi vì Ngài có trí hu® l¾n, mu¯n ðµ kh¡p chúng sanh. е chúng sanh nhßng không ch¤p tß¾ng, không an trø vào cái tß¾ng "ðµ chúng sanh." Ch¤p tß¾ng ðµ chúng sanh nghîa là sao? TÖ nhß Lß½ng Vû-Ъ, ông ðµ sanh nhßng ông lÕi ch¤p tß¾ng. Lúc ông g£p B°-ð«-ðÕt-ma, v¸ t± thÑ nh¤t cüa Thi«n-tông trung Hoa, ông có höi nhß sau: "Ông coi tôi cúng d߶ng bao nhiêu tång, cúng trai, làm c¥u, tÕo chùa miªu, r¤t nhi«u, v§y tôi có công ðÑc chång?" Nói nhß v§y là nhà vua ðã có ngã tß¾ng, có tâm ch¤p trß¾c, lòng ðã có sñ c¯ng cao ngã mÕn r°i. Ý nhß mu¯n nói r¢ng tuy ông là mµt Pháp-sß t× „n е ðªn, nhßng v¸ t¤t ông ðã có công ðÑc nhß tôi chßa. trong ý tÑ ðó, ta ðã th¤y nhà vua mu¯n T± sß ÐÕt-ma ðµi nhà vua lên, mu¯n cho T± sß tán thán mình. Nhßng T± ðâu có th¬ làm chuy®n ðó ðßþc? cho nên, v¾i "trñc tâm là ðÕo tràng," Ngài nói: "ChÆng có công ðÑc gì hªt." vua Lß½ng Vû-Ъ không vui tí nào, nói: "Cái ông hòa thßþng m£t ðen c¾ sao lÕi nói ta không có công ðÑc?" V« sau, nhà vua không hµi ðßþc ý cüa B°-ð«-ðÕt-ma, hai bên không khª hþp, nên t± sß m¾i theo Tr߶ng giang, ði v« phß½ng B¡c, r°i lên tung s½n Thiªu Lâm.

Ðó là nghîa cüa ðµ sanh mà ch¤p tß¾ng, nhà vua ch¤p vào vi®c ðµ sanh cüa mình, mu¯n c¥u mµt sñ ¤n chÑng cüa T± sß, th×a nh§n r¢ng nhà vua ðã có công ðÑc. Ðâu có ng¶, T± sß ÐÕt-ma, chÆng h« nghî t¾i v¤n ð« "nhân tình," không h« coi tr÷ng danh v¸ hoàng-ðª, nên m¾i bö ði. B·i ðâu mà Lß½ng Vû-Ъ lÕi ch¤p vào vi®c mình ðµ sanh? B·i thiªu trí hu®. Nªu nhß ông thñc sñ có trí hu® chân chánh, thì ðã không ch¤p trß¾c vào tß¾ng ðµ sanh.

3) ThÑ ba là nhæng b§c có ni«m tin vào pháp l¾n. Có câu nói: "Pháp Ph§t nhß bi¬n, chï có lòng tin m¾i vào ðßþc." Nªu không có lòng tin thì chï ðÑng nhìn mà than tiªc. S¯ là pháp Ph§t thâm sâu nhß bi¬n, cao nhß núi Tu-di, không d­ gì mà thâm nh§p ð¬ hi¬u mµt cách th¤u ðáo. Cûng nhß th¤y các kinh tÕng nhi«u nhß v§y, biªt ðªn ngày nào xem cho hªt? Nªu có ðßþc lòng tin, tin thñc sñ vào Ph§t-pháp, thì s¨ t× ch² nông ðªn d¥n ch² sâu, t× g¥n ðªn xa, do ít mà t¾i nhi«u, t×ng ði¬m t×ng ði¬m mµt ðem ra nghiên cÑu, thì rút cuµc cûng có mµt ngày thông ðÕt ðßþc bäo tÕng cüa Ph§t-pháp. Ðó là tr߶ng hþp thâm tín và thiªt nguy®n, nghîa là ð¥u tiên phäi có lòng tin sâu xa vào Ph§t-pháp, nhiên h§u m¾i kh¦n thiªt phát nguy®n h÷c t§p và khi ðã thông hi¬u r°i thì mang ra thñc hành. Tóm lÕi, thâm tín, thiªt nguy®n, thñc hành, ba thÑ ðó phäi coi là kh¦n yªu. Còn nhß chÆng có lòng tin, thì d¥u Ph§t-pháp có hay chång næa, cûng không sao t¾i ðßþc.

Thª nào là pháp l¾n? Bát-nhã Ba-la-m§t chính là pháp l¾n. Nghîa tiªng PhÕn là trí hu®. Phäi tin vào trí hu® sÇn có cüa mình. kim cang kinh nói: "Dù kh·i mµt ni®m t¸nh tín mà thôi, Nhß-lai ¡t biªt, ¡t th¤y." Quí v¸ móng kh·i mµt ni®m tin tß·ng thanh t¸nh, Ph§t s¨ hay biªt. Làn sóng ði®n cüa quí v¸ s¨ ðßþc Ph§t tiªp nh§n, tÑc là quí v¸ ðã truy«n tin tÑc ðªn Ph§t, ðßþc cùng Ph§t thông tin. Thông nhß thª nào? TÑc là nªu có tín tâm, thì mµt khi Ph§t tiªp ðßþc tin ði®n, s¨ h°i báo cho mình, khuyên ta phäi siêng nång tu gi¾i, ð¸nh, hu®, ð¬ di®t tham, sân, si. Quí v¸ th¤y, quí v¸ và Ph§t ðánh ði®n thông tin, mà quí v¸ không hay biªt gì, thª m¾i là di®u pháp. Di®u pháp chính là di®u · ch² này.

4) ThÑ tß là các b§c hi¬u ðßþc lý l¾n. Lý mà cûng có l¾n nhö chång? C¯ nhiên là có, V« sñ tình còn có vi®c l¾n vi®c nhö, không l¨ v« ðÕo lý, không có lý l¾n lý nhö hay sao? Lý l¾n tÑc là ðÕo lý l¾n, chính là cái ý nghîa b±n lai cüa ta là Ph§t. Phäi hi¬u lý này. Lý tÑc Ph§t, Ph§t tÑc lý. Ph§t là v¸ ðã thành Ph§t, ta là kë chßa thành Ph§t, Ph§t và ta b±n lai chï là mµt, không phäi hai, không khác nhau. ChÆng qua Ph§t ðã tu ðÑc viên mãn r°i, ta thì chßa tu t¾i viên mãn, nên chúng ta chßa thành Ph§t, còn Ph§t thì ðã thành Ph§t r°i. tuy nhiên ta cûng ch¾ h° ð°, v½ ðüa cä n¡m mà cho r¢ng ta là Ph§t, Ph§t là ta, nói v§y là không ðßþc ðâu! Phäi nói Ph§t là chúng sinh ðã thành ðßþc Ph§t, chúng sinh là kë chßa thành ðßþc Ph§t. Chúng ta phäi tin th§t nhß v§y. Chúng ta chßa thành Ph§t, hi®n tÕi chßa thành, khi thành r°i thì s¨ là Ph§t.

TÕi sao chúng ta phäi tin chính b±n lai cüa chúng ta là Ph§t? Nguyên do vì thñc tß¾ng bát-nhã chÆng lìa khöi tâm chúng sanh. Tâm cüa chúng sanh chính là Ph§t, Ph§t là chân tâm, chân tâm là Ph§t, có ði«u hi®n tÕi chúng ta không phát giác ra chân tâm ðó, ngßþc lÕi còn l¤y v÷ng tâm làm cái cüa mình, mang ra xØ døng. so sánh v÷ng tâm v¾i chân tâm gi¯ng nhß ta so sánh ng߶i mù và ng߶i m¡t sáng. V÷ng tâm sánh v¾i ng߶i mù, chân tâm sánh v¾i ng߶i m¡t sáng. B·i c¾ gì chúng ta lÕi không xØ døng chân tâm? Nó b¸ m¤t r°i chång? Không phäi v§y. V§y c¾ sao ta lÕi xØ døng v÷ng tâm? Kinh Lång Nghiêm có giäng r¢ng: "Mµt ni®m chÆng giác ngµ, sinh ra ba ði«u vi tª." khi mµt ni®m không giác ngµ d¤y lên, thì li«n có ba tß¾ng vi tª sinh ra, che m¶ m¤t chân tâm, và Nhß-lai tÕng không th¬ hi¬n hi®n ðßþc. nay chúng ta ðã tin · chân tâm, chúng ta v¯n ð¥y ðü trí hu® ðÑc tß¾ng cüa Ph§t, nªu nhß y pháp Ph§t mà tu hành, tß½ng lai ¡t s¨ t¾i Ph§t quä.

5) ThÑ nåm là các b§c tu ðÕi hÕnh. Kë tu hành, tu chút ít chÆng th¬ cho là ð¥y ðü, không th¬ chï · giæa ch×ng mà cho là t¾i ðích, không th¬ t¾i nØa ð߶ng mà ðã bö cuµc, không th¬ nh§n "hóa thành" làm "bäo s·." Kë tu pháp nh¸ th×a, m¾i ðßþc ít cho là ðü, ho£c giä chÑng ðßþc s½ quä, nh¸ quä, tam quä, tÑ quä, mà không biªt bö cái nhö mà hß¾ng t¾i cái l¾n. — giæa ch×ng mà ðã tñ vÕch ranh gi¾i là t¾i ðích, nhß tr߶ng hþp cüa tÏ-kheo Vô-vån. Ông ng°i thi«n, chÑng ðßþc cänh gi¾i cüa tr¶i tÑ thi«n, thì vµi cho r¢ng mình ðã ðÕt ðßþc tÑ quä, tñ vÕch ra gi¾i tuyªn, ghi nh§n là ðích cüa mình, không biªt r¢ng mình chï m¾i t¾i giæa ch×ng. Bö cuµc nØa ð߶ng là tr߶ng hþp cüa phàm phu. Kë phàm phu ði ðßþc vài bß¾c, cûng chßa t¾i ðßþc tr¶i tÑ thi«n næa, nhßng th¤y ð߶ng quá xa, cho r¢ng mình không th¬ t¾i n½i ðßþc do ðó quay ð¥u tr· lÕi. Nhß v§y g÷i là nØa ð߶ng bö cuµc. Có ng߶i thì ðã vµi an nghï · "hóa thành." trong Kinh Pháp hoa có ph¦m Hoá Thành Dø. sao g÷i là hóa thành? S¯ là, nhæng b§c nh¸ th×a, trên ð߶ng tu B°-tát ðÕo, th¤y ð߶ng dài xa l¡c, ð¥y gian nan, tân kh±, tñ cäm th¤y m®t möi, lòng không mu¯n bß¾c thêm. Ph§t th¤y m÷i ng߶i ð«u kh± s· nên m¾i biªn hóa ra mµt cái thành th¸, r°i bäo m÷i ng߶i r¢ng ðàng trß¾c có thành ph¯, chúng ta hãy ðªn ðó ð¬ nghï ng½i ít ngày và ch² ðó cách møc tiêu cüa chúng ta không xa l¡m. Các v¸ nh¸ th×a t¾i ðßþc hoá thành, th¤y ch² này h¤p dçn l¡m, nào vàng, bÕc, châu báu t¤t cä ð«u ð¥y ðü, lòng mu¯n d×ng lÕi luôn · ch² này, không mu¯n ði tiªp. Thñc tª thì hóa thành là dø cho cänh gi¾i mà hàng nh¸ th×a chÑng ðßþc, ðó là niªt-bàn hæu dß y, chßa phäi là cÑu cánh, ch² nghï ng½i r¯t ráo.

Cho nên, trong ph¦m Hóa Thành Dø, cüa Kinh Pháp Hoa, Ph§t cänh giác các hàng ð® tØ Thanh-vån, không nên tham luyªn hóa thành, mà phäi dûng mãnh tiªn bß¾c, hß¾ng thÆng t¾i "bäo s·," n½i này m¾i là ch² r¯t ráo chÑng quä cüa Nhß-lai.

Tu ðÕo là phäi nhçn ch¸u m÷i kh± s·, khó nh÷c. Nhçn là thª nào? Là nhçn nÕi gió mßa, ch¸u ðói, ch¸u khát, ch¸u rét, ch¸u n¡ng, nhçn nhæng gì mà ng߶i ta không nhçn ðßþc, nh߶ng nhæng gì mà ng߶i ta không nh߶ng ðßþc, ån nhæng thÑ mà ng߶i ta không ån ðßþc, nh¸n ch¸u nhæng ði«u mà không ai ch¸u nh¸n. Ng߶i ta không thích ån ð° này, nhßng ta thì ån cûng ðßþc, c¯ nhiên không phäi c¯ ý làm ra bµ dÕng ðó cho m÷i ng߶i chiêm ngßÞng, mà nh¤t thiªt cái gì cûng phäi thñc lòng m¾i ðßþc. Phäi tu pháp løc ðµ, mà løc ðµ là phäi b¯ thí, b¯ thí cho ng߶i chÆng phäi b¯ thí cho chính mình. Giúp ng߶i chÆng phäi là giúp cho mình. Tôi biªt có v¸ Pháp-sß thñc tâm hoan hï giúp ðÞ m÷i ng߶i, cho ðªn có phäi chích huyªt cho ng߶i u¯ng, c¡t th¸t cho ng߶i ån, v¸ ðó vçn vui lòng. Thñc tâm h÷ mu¯n giúp ðÞ ng߶i mà không mu¯n ai biªt t¾i. Nhæng v¸ chân chánh phát b°-ð« tâm tu hÕnh l¾n không có nói cho m÷i ng߶i hay: "Tôi là ng߶i tu ðÕi hÕnh, các ng߶i có biªt hay không?" Vì lý do ðó, quí v¸ không biªt t¾i h÷.

6) ThÑ sáu là các b§c ðã träi qua nhi«u ðÕi kiªp. Sñ tu hành cüa các v¸ này không phäi chï có tr°ng cån lành trong mµt Ph§t sát, mà h÷ ðã t×ng träi qua ba kiªp l¾n a-tång-kÏ, gieo tr°ng cån lành, tu phß¾c, tu hu®.

7) ThÑ bäy là các v¸ c¥u quä l¾n. B·i lý do gì các B°-tát lÕi phäi thñc hành B°-tát ðÕo? B·i vì h÷ hß¾ng t¾i quä v¸ vô thßþng chánh ðÆng chánh giác, tÑc là quä v¸ Ph§t. Ðó chính là hy v÷ng và là møc ðích tu hành cüa các hàng ðÕi B°-tát.

Chæ "Ma-ha-tát" có bäy ý nghîa là nhß v§y.

Các v¸ B°-tát mà phát tâm, "nên nhß thª mà hàng phøc tâm," thì chæ "nhß thª" nghîa là biªt pháp ðó, nó là lý th¬ cüa thñc tß¾ng, cho nên không nói ra nhß thª nào. T× cái không nói ra ðó, không th¬ không nói t¾i cái vö ngoài cüa nó.

Có hªt thäy các loài chúng sanh, ho£c t× trÑng sanh, ho£c t× thai sanh, ho£c t× ¦m th¤p sanh, ho£c t× hóa sanh, ho£c có s¡c, ho£c không có s¡c, ho£c có tß tß·ng, ho£c không có tß tß·ng, ho£c chÆng phäi có tß tß·ng, cûng chÆng phäi không tß tß·ng, ta ð«u khiªn vào Vô-dß niªt-bàn mà ðßþc di®t ðµ.

Nói v« hªt thäy chúng sanh trong thª gian, thì loài sanh t× trÑng (tÑc noãn sanh) là do yªu t¯ "tß·ng," loài thai sanh do yªu t¯ "tình," loài th¤p sanh do yªu t¯ "hþp," loài hóa sanh do yªu t¯ "ly," tóm lÕi là do "tình, tß·ng, hþp, ly," mà biªn hóa, chiêu cäm mà th÷ nghi®p, theo nghi®p mà th÷ báo, m²i loài mµt khác. Kinh Lång Nghiêm k¬ v« 12 loÕi chúng sanh này hªt sÑc minh bÕch.

"T× trÑng sanh" là do yªu t¯ tß·ng mà sinh xu¤t. ÐÕi khái nhß gà ¤p trÑng, t× s¾m ðªn t¯i mµt mñc suy tß·ng: "Gà con cüa mình s¡p n· ra ðây," cÑ tß·ng miªt nhß v§y, quä nhiên khiªn trÑng n· ra con. LoÕi này g°m cä các loài cá, tôm, rùa, r¡n.

"T× thai sanh" là do yªu t¯ tình. Vì c¾ gì có thai? Giæa nam næ có tình luyªn ái, hþp lÕi v¾i nhau mà thành bào thai. Loài thai sanh g°m cä các gi¯ng súc v§t, các loài r°ng và tiên.

"LoÕi th¤p sanh" là do yªu t¯ hþp cäm, do h½i ¦m và khí nóng hþp lÕi mà sanh ra, g°m các loài côn trùng trong nß¾c, các giun sán v.v..

"LoÕi hóa sanh" là t× yªu t¯ ly Ñng mà ra. Nhân vì l¨ thích m¾i n¾i cû, mà có sñ ly khai, t× có hóa không, t× không hóa có, t× nhö biªn ra l¾n, t× l¾n biªn nhö, ðÕi khái nhß chuµt biªn thành loài d½i, nhß con t¢m hóa bß¾m, t¤t cä ð«u có sñ biªn hóa, ð±i hình. LoÕi này g°m cä loài ru°i, nh£ng, loài thoát xác bay xa.

Các chúng sanh do các yªu t¯ tình, tß·ng, hþp, ly mà biªn hóa, chính là do sñ mê v÷ng mà sanh ra, vì mê v÷ng mà tÕo nghi®p, nhân tÕo nghi®p mà th÷ quä báo. Thai, trÑng, th¤p, hóa, loài nào theo loài n¤y, cûng vì nhân duyên chung ðÕi khái nhß nhau nên cùng mµt loÕi quä báo nhß nhau.

Ngoài cách phân loÕi thành thai, trÑng, th¤p, hóa, còn có cách phân loÕi rµng rãi h½n næa.

Kinh nói: "Ho£c có s¡c," tÑc là loài tinh di®u t¯t x¤u, xu¤t sinh t× sñ hòa hþp các loÕn tß·ng v« các s¡c sáng chiªu (loÕn tß·ng tinh di®u), nhß các loài ðom-ðóm, loài trai có ng÷c v.v. "Ho£c không s¡c," tÑc là loài sanh t× các yªu t¯ không, tán, tiêu, tr¥m, nhß các t¥ng tr¶i tÑ không, các loài nhß th¥n Hß không (thu¤n-nhã-ða th¥n), th¥n gió, th¥n n¡ng. "Ho£c là loài có tß tß·ng," tÑc không có hình s¡c mà chï có tß tß·ng, nó ¦n hi®n nhß có nhß không, phäng ph¤t chÆng có thñc ch¤t, nhß các loÕi quÖ th¥n, yêu quái, nhß th¥n núi, th¥n nß¾c, các loÕi g² ðá thành tinh, các s½n tinh, thüy quái v.v. "Ho£c là loài không có tß tß·ng," tÑc là loài có hình s¡c mà không tß tß·ng, u mê, ngu ðµn, tinh th¥n tña nhß g², ð¤t, các loÕi kim thÕch. TÕi Hß½ng-cäng có mµt hòn v÷ng phu. Tß½ng truy«n nåm xßa có mµt ng߶i ðàn bà, có ch°ng ði ra bi¬n, kiªm ån buôn bán. Ng߶i ch°ng ði mãi không v«, còn ng߶i vþ thì cÑ ngày ngày bª con lên núi ngóng ra bi¬n kh½i mong ch°ng. Nåm tháng qua lâu mà tin ch°ng chÆng có, d¥n dà ng߶i vþ hóa thành ðá, cho t¾i nay vçn còn hòn ðá v÷ng phu, ðÑng dñng trên ðïnh núi, hß¾ng ra bi¬n kh½i trông ngóng.

"Ho£c là loÕi chÆng phäi có tß tß·ng," ðây chÆng phäi là mµt loÕi ð¯i lÕi v¾i loài sanh t× trÑng ra - noãn sanh cûng l¤y tß tß·ng mà truy«n lÕi sanh mÕng - mà phát sanh t× sñ kªt hþp cüa hai thÑ v÷ng tß·ng, ðem cái cüa ng߶i cho là cüa mình, cùng nhau tráo tr·, tÖ nhß tr߶ng hþp con tò-vò mà nuôi con cüa con sâu minh-linh. kinh thi có câu:

Minh linh hæu tØ
Quä doanh phø chi

"ChÆng phäi không có tß tß·ng," là nói v« loÕi mang nhi«u oán h§n t× trß¾c, mu¯n kiªm sñ báo thù, nhß loài chim kiêu (con chim ßng ð¥u mèo, tøc kêu là chim b¤t hiªu) bám vào ± ð¤t ð¬ sanh con, khi con l¾n lên thì con ån th¸t m©. LÕi còn mµt loÕi muông thú næa là con phá kính, nuôi con ðªn khi con l¾n thì con ån th¸t cha.

— trên v×a thu§t qua m߶i loÕi chúng sanh, Ph§t nói trong kinh v« các loÕi này và ð«u khiªn cho t¤t cä "vào Vô-dß niªt-bàn mà ðßþc di®t ðµ." danh t× niªt-bàn là tiªng PhÕn, d¸ch nghîa là "t¸ch di®t," v« sau d¸ch là "viên t¸ch." "Di®t ðµ" bao g°m ý nghîa là làm tan nh¸ chß¾ng và làm tiêu nh¸ tØ. Nh¸ chß¾ng là hai thÑ chß¾ng ngÕi phát sanh t× phi«n não và s· tri. Nh¸ tØ là hai hình thÑc sanh tØ, mµt là ph¥n ðoÕn sanh tØ, hai là biªn d¸ch sanh tØ.

Niªt-bàn thì có 4 thÑ:

Mµt là tñ tánh thanh t¸nh niªt-bàn, chung cho t¤t cä các loài hæu tình, có tính cách bình ðÆng, tÕi phàm phu không giäm, · các b§c thánh không tång.

Hai là hæu dß y niªt-bàn. Kë hæu tình tu hành, dÑt ðßþc phi«n não chß¾ng, nên nguyên nhân cüa kh± ðã hªt, nhßng vçn còn phäi nß½ng vào (y) cái thân ngû u¦n này trong khi chßa hªt th÷ mÕng. tuy còn mang thân th¬ này, nhßng phi«n não ðã di®t, ðã ðÕt ðßþc thanh t¸nh, nên g÷i là "chß¾ng vînh t¸ch."

Ba là vô dß y niªt-bàn. — ðây nhân cüa phi«n não ðã t§n, quä cüa phi«n não cûng ðã t§n, li­u sanh thoát tØ, g÷i là "chúng kh± vînh t¸ch."

B¯n là vô trø xÑ niªt-bàn. Hàng nh¸ th×a ðã tr× ðßþc phi«n não (nhân không), nhßng hãy còn s· tri chß¾ng (chßa ðßþc pháp không), nên không trø vào sanh tØ mà trø · hæu dß niªt-bàn. Các b§c thánh hàng ðÕi th×a, ð«u di®t cä phi«n não và s· tri, nên nhân và pháp ð«u không, bèn l¤y ðÕi trí và ðÕi bi làm phß½ng ti®n, chÆng trø · sanh tØ, cûng chÆng trø · niªt-bàn, mãi mãi ði cùng kh¡p ð¬ quäng ðµ chúng sanh, nên g÷i là vô trø xÑ niªt-bàn.

Tuy di®t ðµ nhß thª vô lßþng, vô s¯, vô biên chúng sanh mà th§t ra không có chúng sanh nào ðßþc di®t ðµ cä. Vì sao? Tu-b°-ð«! nªu B°-tát còn tß¾ng ngã, tß¾ng nhân, tß¾ng chúng sanh, tß¾ng th÷ giä tÑc không phäi là B°-tát.

Vô dß niªt-bàn nói trong kinh ðây là chï hai loÕi niªt-bàn sau cùng, trong s¯ b¯n loÕi nói trên. "Tuy B°-tát di®t ðµ vô lßþng vô biên chúng sanh, nhßng th§t không có chúng sanh ðßþc di®t ðµ," là nghîa thª nào? B·i vì, ðây chính là cái toàn th¬ ðÕi døng cüa ðÕi bát-nhã. Cái th¬ cüa thñc tß¾ng bát-nhã là sñ bình ðÆng, th¤y t¤t cä chúng sanh là bình ðÆng, không khác nhau (vô nh¸). cho nên có câu: "Pháp là bình ðÆng, không có cao th¤p." Cái døng cüa quán chiªu bát-nhã là b±n lai v¯n chÆng có tß¾ng, cho nên sau có câu: "Lìa t¤t cä pháp, g÷i là chß Ph§t (ly nh¤t thiªt chß pháp tÑc danh chß Ph§t)."

"Vì l¨ gì" phäi lìa b¯n tß¾ng ð¬ ðµ chúng sanh? B·i vì "B°-tát mà còn có ngã tß¾ng, nhân tß¾ng, chúng sanh tß¾ng, th÷ giä tß¾ng," tÑc là hãy còn cái tâm phân bi®t hß v÷ng, "thì ðâu còn là B°-tát næa?" T¤t nhiên trß¾c tiên hàng phøc ngã tß¾ng, lìa ba tß¾ng kia, m¾i có th¬ ðµ sanh, m¾i là B°-tát chân chánh.

(còn tiªp)