Lúc b¤y gi¶, a nan và ðÕi chúng nghe l¶i Ph§t dÕy, thân tâm thß thái, nghî mình t× vô thï ðªn nay, lÕc m¤t bän tâm, l¥m nh§n bóng phân bi®t cüa nhân duyên cån tr¥n, hôm nay khai ngµ, nhß ðÑa bé khát sæa b²ng ðßþc g£p m©, ch¤p tay l­ Ph§t, mong ðßþc nghe Nhß lai hi¬n bày ch² ch½n v÷ng hß th§t cüa thân tâm, phát minh hai tánh sanh di®t và chÆng sanh di®t ngay trß¾c m¡t.

Khi ¤y, vua ba Tß N£c ðÑng d§y bÕch Ph§t :

- Xßa kia con chßa ðßþc nghe l¶i dÕy cüa Ph§t, th¤y b÷n ngoÕi ðÕo ca Chiên Diên (ch¤p các pháp cûng có cûng không ) và TÏ la chi TØ (ch¤p mãn kiªp tñ nhiên ð¡c ðÕo), ð«u nói thân n¥y sau khi chªt ðoÕn di®t g÷i là Niªt Bàn. nay dù g£p Ph§t nhßng vçn còn h° nghi, chÆng biªt làm thª nào m¾i ðßþc chÑng tö ch² chÆng sanh di®t cüa tâm n¥y, hi®n nay hàng hæu l§u trong chúng ð«u mong cùng nghe.

Ph§t nói v¾i vua :

- Thân ông · ðây, nay ta höi ông, cái nhøc thân n¥y là ð°ng nhß kim cang, th߶ng trø chÆng hoÕi hay có biªn di®t ?

- BÕch Thª Tôn ! Cái thân vô th߶ng biªn hoÕi cüa con dù chßa t×ng di®t, nhßng con xét th¤y trß¾c m¡t ni®m ni®m d¶i ð±i, mãi mãi không thôi, d¥n d¥n tiêu mòn, nhß lØa thành tro, sñ tiêu mòn chÆng ng×ng, nên biªt ch¡c ch¡n thân n¥y r°i s¨ di®t m¤t.

Ph§t nói :

- Ðúng thª, ðÕi vß½ng ! Tu±i tác cüa ông nay ðã già yªu, v§y m£t mày so v¾i thu· nhö nhß thª nào ?
- BÕch Thª Tôn ! Xßa con còn nhö, da th¸t m½n m·n, ðªn khi trß·ng thành, khí huyªt sung túc, nay thì tu±i già, ngày thêm suy yªu, hình s¡c khô g¥y, tinh th¥n m®t möi, tóc bÕc m£t nhån, sñ s¯ng chÆng còn bao lâu næa, làm sao so b¢ng lúc trë mÕnh !

Ph§t nói :

- Hình th¬ cüa ông ðâu phäi b²ng nhiên biªn hoÕi !

- BÕch Thª Tôn ! Sñ biªn hóa âm th¥m d¶i ð±i, con th§t chÆng hay, mùa ðông mùa hÕ th¤m thoát trôi qua, d¥n d¥n ðªn thª n¥y. TÕi sao ? khi hai mß½i tu±i, dù g÷i là trë, nhßng m£t mày ðã già h½n lúc lên m߶i, khi ba mß½i tu±i lÕi sút h½n lúc hai mß½i, ðªn nay ðã sáu mß½i hai, so v¾i lúc nåm mß½i thì suy yªu h½n nhi«u. Thª Tôn, con cäm th¤y sñ d¶i ð±i âm th¥m trôi chäy theo kÏ hÕn m߶i nåm, nhßng nªu suy xét tï mï thì cái biªn ð±i ¤y ðâu phäi t×ng 10 nåm ! Th§t ra thì m²i nåm m²i ð±i, cho ðªn m²i tháng, m²i ngày, m²i gi¶, trong m²i sát na ni®m ni®m biªn ð±i chÆng ng×ng, nên biªt thân n¥y chung quy biªn di®t v§y.

Ph§t nói :

- Ông th¤y biªn hóa d¶i ð±i chÆng ng×ng, ngµ biªt phäi di®t. V§y trong lúc di®t, ông còn biªt trong thân có cái gì chÆng di®t chång ?

Vua ba Tß N£c ch¤p tay bÕch Ph§t :

- con th§t chÆng biªt !

Ph§t nói :

- nay ta chï cho ông cái tánh chÆng sanh di®t. ÐÕi Vß½ng, ông th¤y nß¾c sông H¢ng h°i m¤y tu±i ?

Vua ðáp :

- Lúc lên ba, m© con d¡t ði yªt l­ th¥n TÏ Bà Thiên, ði qua sông n¥y, khi ¤y ðã biªt sông H¢ng.

Ph§t nói :

- Nhß l¶i ông nói, lúc hai mß½i tu±i thì sút h½n lúc lên m߶i, cho ðªn sáu mß½i ni®m ni®m d¶i ð±i theo t×ng ngày gi¶. V§y khi ông ba tu±i th¤y nß¾c sông, r°i ðªn nåm m߶i ba, th¤y nß¾c sông, tánh th¤y nhß thª nào ?

Vua ðáp :

-Tánh th¤y cûng gi¯ng nhß khi ba tu±i, cho ðªn nåm nay ðã sáu mß½i hai cûng chÆng có khác. (Bän kiªn v¯n chÆng sanh di®t biªn ð±i).

Ph§t nói :

- nay ông tñ than ðã già, m£t ông ch¡c phäi nhån h½n lúc trë, v§y hi®n nay th¤y sông H¢ng v¾i lúc nhö th¤y sông H¢ng, cái tánh th¤y có già trë gì chång ?

- BÕch Thª Tôn ! Không Õ !

Ph§t nói :

- M£t ông dù nhån mà cái tánh cüa kiªn tinh (nång th¤y) chßa t×ng nhån, có nhån là biªn, chÆng nhån thì b¤t biªn ; biªn ¡t phäi di®t, b¤t biªn v¯n chÆng sanh di®t. V§y l¤y gì ð¬ th÷ nh§n sanh tØ cho ông ? Mà còn ðem tà thuyªt cüa b÷n MÕt Già Lê kia, cho là thân n¥y sau khi chªt ðoÕn di®t !

Vua nghe Ph§t dÕy, tin biªt B±n Kiªn th§t chÆng ðoÕn di®t, bö thân n¥y s¨ ðßþc thân khác,nên cùng ðÕi chúng vui m×ng ðßþc pháp chßa t×ng có.

Ngay ðó, a nan li«n t× ch² ng°i ðÑng d§y ch¤p tay ðänh l­, quÏ g¯i bÕch Ph§t :

- BÕch Thª Tôn ! Nªu cái tánh th¤y nghe n¥y th§t chÆng sanh di®t, sao Thª Tôn lÕi nói chúng con lÕc m¤t ch½n tánh, hành theo ðiên ðäo ? xin Ph§t t× bi, rØa sÕch tr¥n c¤u cho chúng con.

TÑc th¶i, Nhß lai du²i cánh tay s¡c vàng, ngón tay chï xu¯ng, bäo v¾i a nan :

- nay ngß½i th¤y tay ta là chánh hay ðäo ?

A nan ðáp :

- Chúng sanh thª gian cho ðây là ðäo, mà con thì chÆng biªt thª nào chánh, thª nào ðäo ?

Ph§t bäo a nan :

- Nªu ng߶i thª gian cho ðây là ðäo thì l¤y gì làm chánh ?

A nan ðáp :

- Nhß lai ðßa cánh tay chï lên tr¶i g÷i là chánh.

Ph§t li«n gi½ cánh tay lên, bäo r¢ng :

- theo tánh th¤y là chánh, theo cänh tr¥n là ðäo ; tánh th¤y chÆng có chánh, ðäo, cänh tr¥n m¾i có chánh, ðäo, nay chÆng theo tánh th¤y mà duyên theo cänh tr¥n, ðã là mµt l¾p ðiên ðäo. LÕi, theo lý l¨ th߶ng, cánh tay chï xu¯ng thu§n theo thân là chánh, cánh tay chï lên ngh¸ch v¾i thân là ðäo ; nay ng߶i thª gian ð¥u ðuôi ð±i nhau, cho thu§n là ðäo, cho ngh¸ch là chánh, thành ðiên ðäo bµi ph¥n. V§y ðem thân ngß½i so v¾i pháp thân thanh t¸nh cüa Nhß lai thì ðßþc biªt rõ, thân Nhß lai g÷i là Chánh Biªn Tri, thân các ngß½i g÷i là tánh ðiên ðäo. Ngß½i hãy quán xét kÛ giæa thân ngß½i và thân Ph§t, cái cho là ðiên ðäo ¤y, · ch² nào g÷i là ðiên ðäo ?

Thanh t¸nh pháp thân tÑc di®u tâm sáng tö ch½n th§t (g¯c), kiªn vån giác tri tÑc là v§t do di®u tâm hi®n ra (ng÷n) ; v« g¯c là chánh, theo ng÷n là ðäo, ví nhß b÷t n±i n½i bi¬n, nh§n bi¬n là chánh, nh§n b÷t là ðäo. Ph§t höi a nan : Ngß½i th¤y tay ta là chánh hay ðäo ? khi ðó a nan nên · n½i tánh th¤y cüa mình trñc ngµ thª nào chánh, thª nào ðäo, chÆng nên n½i tay Nhß lai cho là chánh, là ðäo. Cûng nhß tu B° Ы tînh t÷a trong hang, chÆng nh¶ cån thÑc ðßþc th¤y Pháp thân Nhß Lai, g÷i là Chánh Biªn Tri. Dùng m¡t a nan ð¬ th¤y tay Nhß Lai, lÕi · n½i tay phân bi®t chánh hay ðäo, ¤y là duyên theo løc thÑc, bö g¯c theo ng÷n, ðã lìa ngôi chánh nên g÷i là tánh ðiên ðäo.

Khi ¤y a nan và ðÕi chúng ng¦n ng½ nhìn Ph§t không nháy m¡t, chÆng biªt ch² thân tâm ðiên ðäo, Ph§t m· lòng t× bi thß½ng xót a nan và ðÕi chúng, phát häi tri«u âm bäo kh¡p trong Hµi r¢ng :

- Các thi®n nam tØ ! ta th߶ng nói : các duyên tâm và s¡c v¾i các tâm s· (bu°n, vui, yêu, ghét v.v...) các pháp s· duyên (cänh tr¥n) ð«u do tâm biªn hi®n, thân tâm cüa ngß½i cûng là v§t do di®u tâm hi®n ra, v§y sao các ngß½i lÕi lÕc m¤t cái bän tánh v¯n tròn ð¥y sáng tö cüa di®u tâm, nh§n l¥m cái mê (v÷ng tâm) n½i ngµ (di®u tâm) cho là tâm tánh, bèn mê di®u minh (di®u tâm sáng tö) tr· thành vô minh, t× vô minh biªn thành ngoan không, vô minh là nång biªn, ngoan không là s· biªn, nång s· hòa hþp biªn ra tÑ ðÕi, là ngoÕi s¡c cüa y báo, s¡c lçn lµn v¾i tâm v÷ng tß·ng thành có chúng sanh, là nµi s¡c cüa chánh báo, tß·ng (v÷ng tß·ng), tß¾ng (v÷ng s¡c) làm thân, nhiªp trì thân tâm là thÑc thÑ tám, tø duyên lay ðµng bên trong là thÑc thÑ bäy, dong ru±i theo cänh bên ngoài là thÑc thÑ sáu, t× vô minh biªn kh·i v÷ng duyên v÷ng tr¥n, mà nh§n tß¾ng nhi­u loÕn lång xång n¥y, mê muµi cho là tñ tâm · trong s¡c thân, chÆng biªt s¡c thân, núi sông, ð¤t ðai cho ðªn hß không ð«u là v§t do di®u tâm biªn hi®n, ví nhß bö cä tråm ngàn bi¬n l¾n, chï nh§n mµt b÷t nß¾c cho ðó là bao g°m t¤t cä nß¾c bi¬n, cûng nhß các ngß½i, tñ bö Bän Kiªn, lÕi · n½i tay ta phân bi®t chánh, ðäo, th§t là mê lÕi thêm mê. Nhß lai nói là kë ðáng thß½ng xót v§y.

A nan th÷ nh§n lòng t× bi dÕy bäo thâm sâu cüa Ph§t, r½i l® ch¤p tay bÕch Ph§t r¢ng :

- con dù ðßþc nghe di®u âm, ngµ biªt ch² bän lai th߶ng trø viên mãn cüa di®u tâm mà con hi®n nay dùng tâm phan duyên nghe tiªng thuyªt pháp cüa Ph§t, dçu ngµ ðßþc tâm n¥y, nhßng chßa dám cho là bän tâm, mong Ph§t thß½ng xót khai th¸ di®u pháp, nh± tr× g¯c nghi ng¶ cüa con, ð¬ ðßþc ðªn ðÕo vô thßþng.

Ph§t bäo a nan :

- Các ngß½i nay còn dùng tâm phan duyên ð¬ nghe pháp, v§y pháp n¥y cûng là duyên, chÆng hþp pháp tánh. Cûng nhß có ng߶i dùng tay chï m£t trång cho ng߶i khác xem, ng߶i ¤y nên nh¶ ngón tay ð¬ th¤y m£t trång ; nªu nhìn ngón tay cho là m£t trång thì chÆng nhæng bö m¤t m£t trång, cûng chÆng biªt ngón tay. TÕi sao ? Vì cho ngón tay là m£t trång, chÆng nhæng không biªt ngón tay, lÕi cûng chÆng phân bi®t ðßþc sáng t¯i. TÕi sao ? Vì cho cái bän th¬ cüa ngón tay là tánh sáng cüa m£t trång, chÆng rõ ðßþc hai tß¾ng sáng t¯i v§y. Các ngß½i cûng thª, nªu dùng ý thÑc phân bi®t tiªng thuyªt pháp cüa ta, cho là tâm cüa các ngß½i, thì tâm n¥y phäi lìa sñ phân bi®t âm thanh, riêng có tánh phân bi®t. Ví nhß ng߶i ði ð߶ng · lÕi khách sÕn, nghï tÕm r°i ði, chÆng ðßþc th߶ng trú, còn ng߶i giám ð¯c khách sÕn thì khöi ði ðâu cä, nên g÷i là chü. nay cûng nhß thª, nªu là ch½n tâm (chü) cüa ngß½i thì khöi c¥n ði ðâu, sao lÕi lìa âm thanh chÆng có tñ th¬ cüa tánh phân bi®t ? Thª thì, cái tâm phân bi®t âm thanh dung mÕo n¥y, lìa các s¡c tß¾ng chÆng có tñ th¬ cüa tánh phân bi®t cho ðªn sñ phân bi®t cûng chÆng có, phi s¡c phi không, mà b÷n ngoÕi ðÕo Câu Xá ly mê muµi cho là minh Ъ (th¥n ngã). Nªu lìa các pháp nhân duyên chÆng có tñ th¬ cüa tánh phân bi®t thì tâm tánh các ngß½i ð«u có ch² trä v«, l¤y gì làm chü ?

A nan nói :

- Nªu tâm tánh cüa con ð«u có ch² trä v«, thì cái di®u tâm sáng tö cüa Nhß lai nói, sao chÆng có ch² trä v« ? xin Ph§t thß½ng xót, khai th¸ cho con.

Ph§t bäo a nan :

- nay ngß½i th¤y ðßþc ta là do cái kiªn tinh sáng tö (ð® nh¸ nguy®t), kiªn tinh n¥y chÆng phäi là di®u tâm sáng tö (ð® nh¤t nguy®t), gßþng nói nhß m£t trång thÑ hai, cûng chÆng phäi bóng cüa m£t trång thÑ nh¤t v§y. Ngß½i hãy chú ý nghe, bây gi¶ ta s¨ chï rõ ch² chÆng th¬ trä v«. a Nan, nhß ðây, giäng ð߶ng m· cØa bên ðông, m£t tr¶i m÷c lên thì sáng, nØa ðêm không trång thì t¯i ; ch² có cØa nëo thì thông, ch² có vách t߶ng thì ngh¨n, ch² phân bi®t là duyên, n½i hß không là tr¯ng r²ng, bøi tr¥n n±i lên thì th¤y m¸t mù, mßa tÕnh tr¶i thanh thì th¤y sáng süa, a Nan, ngß½i xem các tß¾ng biªn hóa này, nay ta trä v« ch² bän nhân cüa nó ! sao g÷i là bän nhân ? Các tß¾ng biªn hóa n¥y, sáng trä v« m£t tr¶i, tÕi sao ? Vì không m£t tr¶i thì chÆng sáng, sáng thuµc m£t tr¶i, nên trä v« m£t tr¶i, t¯i trä v« ðêm không trång, thông trä v« cØa nëo, ngh¨n trä v« vách t߶ng, duyên trä v« phân bi®t, tr¯ng r²ng trä v« hß không, m¸t mù trä v« bøi tr¥n, sáng süa trä v« mßa tÕnh, t¤t cä vi®c thª gian không ngoài nhæng loÕi n¥y, v§y còn kiªn tinh th¤y ðßþc tám thÑ k¬ trên ðó, ngß½i ð¸nh trä v« ðâu ? Nªu trä cho sáng thì lúc không sáng chÆng th¬ th¤y t¯i, thª thì sáng t¯i chÆng th¬ phân bi®t, còn bäy thÑ kia cûng gi¯ng nhß v§y. Nhæng cái trä v« ðßþc t¤t nhiên chÆng phäi ngß½i, cái không th¬ trä v«, chÆng phäi ngß½i là ai ? V§y biªt tâm ngß½i v¯n di®u minh trong sÕch, ngß½i tñ mê muµi lÕc m¤t bän tâm, cam ch¸u luân h°i, th߶ng b¸ trôi lån trong vòng sanh tØ, nên Nhß lai nói là ðáng thß½ng xót !

A nan nói :

- con dù biªt tánh kiªn n¥y chÆng th¬ trä v«, nhßng làm sao biªt là chân tánh cüa con ?

Ph§t bäo a nan :

- ta höi ngß½i, nay ngß½i chßa ð¡c quä vô l§u, nh¶ th¥n lñc cüa Ph§t, ðßþc th¤y cõi s½ thi«n chÆng có ngån ngÕi, mà a na Lu§t th¤y cõi ta Bà nhß xem trái Yêm ma la trong bàn tay, các B° Tát th¤y tråm ngàn cõi, m߶i phß½ng Nhß lai cùng tµt vô s¯ qu¯c ðµ Ph§t, chÆng ch² nào không th¤y kh¡p, mà sÑc th¤y cüa chúng sanh thì chÆng quá vài d£m. a Nan, nay ta cùng ngß½i xem cung ði®n cüa TÑ Thiên Vß½ng, t× ðó tr· xu¯ng, xem t¤t cä hình tßþng sáng t¯i kh¡p hß không, dß¾i nß¾c và trên b¶, ð«u b¸ chß¾ng ngÕi n½i ti«n tr¥n phân bi®t, nay ta cho ngß½i phân bi®t trong sñ th¤y, xét xem cái nào là tñ th¬ cüa tánh th¤y, cái nào là v§t tßþng? a Nan, cùng tµt sÑc th¤y cüa ngß½i, t× cung trång cho ðªn Th¤t kim S½n, quán xét cùng kh¡p, dù có ðü thÑ ánh sáng cûng ð«u là v§t chÑ chÆng phäi ngß½i, d¥n d¥n xem ðªn mây bay, chim hót, gió ðµng, bøi n±i, cho ðªn núi sông, ð¤t ðai, ng߶i thú, cö lá ... ð«u là v§t chÑ chÆng phäi ngß½i. a Nan, các tánh v§t xa g¥n dù có khác bi®t, nhßng ð«u do kiªn tinh trong sÕch cüa ngß½i mà nhìn th¤y. V§y thì các loài v§t tñ có sai bi®t mà tánh kiªn chÆng khác, cái kiªn tinh di®u minh n¥y chính là tánh th¤y cüa ngß½i.

Nªu kiªn tinh là v§t thì ngß½i cûng có th¬ th¤y kiªn tinh cüa ta, nªu cùng th¤y g÷i là th¤y kiªn tinh ta , thì lúc ta chÆng th¤y , sao ngß½i không th¤y ch± chÆng th¤y cüa ta ? Nªu th¤y ðßþc ch² chÆng th¤y cüa ta thì chÆng phäi cái tß¾ng chÆng th¤y ; nªu không th¤y ch² chÆng th¤y cüa ta , thì kiªn tinh t¤t nhiên phi v§t , sao lÕi chÆng phäi ngß½i ?

Nªu kiªn tinh là v§t, thì v§t cûng có tánh th¤y, lúc ngß½i th¤y v§t, v§t cûng th¤y ngß½i, th¬ tánh lçn lµn thì ngß½i và ta v¾i t¤t cä thª gian chÆng th¬ an l§p. a nan , nªu lúc ngß½i th¤y là ngß½i chÆng phäi ta th¤y, thì cái tánh th¤y cùng kh¡p ðó không phäi ngß½i là ai ? sao lÕi tñ nghi ch½n tánh cüa ngß½i cho là chÆng ch½n, mà c¥u sñ th§t n½i ta ?

TÕi sao nói kiªn tinh n¥y là ngß½i chÆng phäi v§t ? Nªu kiªn tinh là v§t thì kiªn tinh cüa ta ngß½i cûng th¤y ðßþc, nhßng sñ th§t thì kiªn tinh cüa ta ngß½i chÆng th¬ th¤y.

Nªu nói ta th¤y ngß½i th¤y, lúc cùng th¤y tÑc là th¤y kiªn tinh cüa ta, v§y thì lúc ta th¤y, ngß½i ðã th¤y ðßþc r°i, lúc ta chÆng th¤y, ngß½i cûng phäi th¤y ðßþc chÑ, mà sñ th§t lÕi chÆng nhß thª.

Nªu nói lúc th¤y là dùng cái th¤y ð¬ th¤y, lúc chÆng th¤y là dùng cái chÆng th¤y ð¬ th¤y, g÷i là th¤y ch² chÆng th¤y cüa ta, v§y ðã chÆng tñ th¤y, l¤y gì ð¬ th¤y cái tß¾ng chÆng th¤y kia ? Nªu cái tß¾ng chÆng th¤y kia cho ngß½i th¤y ðßþc, tÑc là tß¾ng th¤y, lÕi chÆng phäi tß¾ng chÆng th¤y. V§y biªt : ch² chÆng th¤y cüa ta, ngß½i nh¤t ð¸nh chÆng th¬ th¤y ðßþc ; lúc ta chÆng th¤y, ngß½i ðã chÆng th¬ th¤y ðßþc thì lúc cùng th¤y cûng chÆng th¬ th¤y, th¤y và chÆng th¤y ð«u chÆng th¬ chï ra kiªn tinh, v§y kiªn tinh cüa ta rõ ràng phi v§t. Kiªn tinh cüa ta phi v§t thì kiªn tinh cüa ngß½i cûng là phi v§t v§Ü. Kiªn tinh cüa ngß½i ðã phi v§t thì chÆng thuµc n½i v§t, làm sao chÆng phäi ngß½i ? Ðây là dùng cái nghîa chÆng th¬ th¤y ð¬ sáng tö kiªn tinh phi v§t. Nªu kiªn tinh có th¬ th¤y ðßþc thì kiªn tinh cûng là v§t v§y, làm sao ðßþc làm chü vÕn tßþng mà an l§p cõi thª gian.

Ph§t bäo a nan :

- T¤t cä sñ v§t l¾n, nhö trong, ngoài trên thª gian ð«u thuµc v« ti«n tr¥n, chÆng nên nói r¢ng cái th¤y có co giãn, ví nhß trong khuôn vuông th¤y có hß không vuông, ta lÕi höi ngß½i : Hß không vuông · trong khuôn vuông n¥y là vuông nh¤t ð¸nh hay chÆng nh¤t ð¸nh ? Nªu vuông nh¤t ð¸nh, ð£t lÕi khuôn tròn thì hß không ¤y chÆng th¬ tròn ; nªu chÆng nh¤t ð¸nh thì trong khuôn vuông chÆng có hß không vuông. Ngß½i nói chÆng biªt nghîa n¥y thª nào, nghîa tánh nhß thª, ðâu còn thª nào næa ! a Nan, nªu mu¯n hi¬n bày chÆng có vuông tròn, chï c¥n tr× bö khuôn vuông, hß không v¯n chÆng có hình th¬ vuông tròn, ch¾ nên nói "tr× bö tß¾ng vuông cüa hß không" (khuôn dø cho v÷ng thÑc phân bi®t, hß không dø cho bän tâm).

Cûng nhß ngß½i höi :

- khi vào phòng rút cái th¤y cho nhö lÕi, v§y khi nhìn m£t tr¶i thì phäi kéo cái th¤y cho b¢ng v¾i m£t tr¶i sao ? Nªu xây vách t߶ng làm cho cái th¤y b¸ ngån cách, v§y khi ðøc mµt l² nhö, sao chÆng th¤y d¤u tích n¯i li«n cüa sñ th¤y ? Nghîa n¥y chÆng ðúng. T¤t cä chúng sanh t× vô thï ðªn nay, mê mình là v§t, lÕc m¤t bän tâm, tùy v§t xoay chuy¬n, nên th¤y l¾n th¤y nhö. Nªu chuy¬n ðßþc v§t thì ð°ng v¾i Nhß Lai, ng°i b¤t ðµng ðÕo tràng, thân tâm tròn ð¥y sáng tö, g°m m߶i phß½ng qu¯c ðµ trên ð¥u mµt mäy lông.

- BÕch Thª Tôn ! Nªu kiªn tinh n¥y là di®u tánh cüa con, thì di®u tánh nay · ngay trß¾c m¡t ; di®u tánh ðã là con thì thân tâm con lÕi là v§t gì ?

Nªu nói thân tâm chÆng phäi di®u tánh thì nay thân tâm th§t hay phân bi®t sñ v§t ; nªu nói trß¾c m¡t ð«u là di®u tánh, thì cái kiªn tinh kia sao lÕi chÆng phân bi®t ðßþc thân con ?

Nªu nói kiªn tinh vô hình, mà có tñ th¬ ð°ng nhß các v§t, có cäm Ñng m¾i sanh kh·i sñ døng kia, th§t là bän tâm cüa con thì phäi cho con th¤y ngay, v§y kiªn tinh trß¾c m¡t là th§t con, còn thân n¥y thì chÆng phäi con, thª thì kiªn tinh ðã · bên ngoài thân, sao ðßþc g÷i là di®u tánh cüa con ? Có khác gì Nhß lai trß¾c kia ðã höi gÕn r¢ng : "V§t th¤y ðßþc con" ? mong Ph§t t× bi khai th¸ cho kë chßa ngµ.

Ph§t bäo a nan :

- nay ngß½i nói kiªn tinh · trß¾c m¡t ngß½i, nghîa này chÆng ðúng. Nªu th§t · trß¾c m¡t ngß½i mà ngß½i th§t th¤y ðßþc, thì kiªn tinh n¥y ðã có phß½ng s·, chÆng phäi không chï ra ðßþc. nay ta cùng ngß½i ng°i trong r×ng KÏ Ðà, xem kh¡p r×ng su¯i và ði®n ð߶ng, trên t× nh§t nguy®t, dß¾i ðªn sông H¢ng, ngß½i hãy · trß¾c tòa Sß TØ cüa ta, dùng tay chï rõ ðü thÑ tß¾ng ¤y, ch² mát là r×ng, sáng là m£t tr¶i, ngån ngÕi là vách, thông là hß không, cho ðªn cö cây, chï mành, l¾n nhö dù khác, h­ có hình tß¾ng thì ð«u chï ra ðßþc. Nªu kiªn tinh th§t · trß¾c m¡t ngß½i, thì ngß½i phäi dùng tay xác th§t chï rõ cái nào là kiªn tinh. a nan nên biªt, nªu hß không là kiªn tinh thì cái nào là hß không ? Nªu v§t là kiªn tinh thì cái nào là v§t ? Ngß½i hãy · n½i vÕn tßþng phân tích kÛ càng, chï cho ta xem cái kiªn tinh sáng tö ¤y, rõ ràng ð°ng nhß các v§t, chÆng ðßþc l¥m lçn !

A nan nói :

- nay con · giäng ð߶ng này ; nhìn ra t× sông H¢ng, trên ðªn nh§t nguy®t, tùy n½i tay chï m¡t nhìn, nhæng gì chï ðßþc ð«u là v§t chÑ chÆng phäi kiªn tinh. Thª Tôn, nhß l¶i Ph§t v×a nói ; chÆng nhæng hàng hæu l§u s½ h÷c thanh Vån nhß chúng con, cho ðªn B° Tát, cûng chÆng th¬ · n½i vÕn tßþng chï ra cái kiªn tinh lìa t¤t cä v§t riêng có tñ tánh.

Ph§t nói : - Ðúng thª ! Ðúng thª !

Ph§t lÕi bäo a nan :

- Nhß l¶i ngß½i nói, chÆng có kiªn tinh lìa t¤t cä v§t riêng có tñ tánh, v§y thì trong các v§t mà ngß½i chï, chÆng có cái nào là kiªn tinh. nay ta lÕi bäo ngß½i : ngß½i và Nhß lai ng°i trong r×ng KÏ Ðà, xem t× r×ng cây cho ðªn nh§t nguy®t, ðü thÑ hình tß¾ng sai bi®t, nh¤t ð¸nh chÆng có kiªn tinh cho ngß½i chï, ngß½i hãy phát minh n½i nhæng v§t k¬ trên cái nào chÆng phäi kiªn tinh ?

A nan ðáp :

- con xem kh¡p cä r×ng KÏ Ðà, th§t chÆng biªt trong ðó cái nào chÆng phäi kiªn tinh. TÕi sao ? Nªu cây chÆng phäi kiªn tinh thì sao lÕi th¤y cây ? Nªu cây là kiªn tinh thì chÆng nên g÷i là cây ; nhß v§y cho ðªn nªu hß không chÆng phäi kiªn tinh thì sao lÕi th¤y hß không ? Nªu hß không là kiªn tinh thì chÆng nên g÷i là hß không. con lÕi suy xét kÛ càng, phát minh trong vÕn tßþng không v§t nào chÆng phäi kiªn tinh cä.

Ph§t nói :

- Ðúng thª ! Ðúng thª !

B¤y gi¶, nhæng ng߶i chßa ðªn b§c vô h÷c trong chúng nghe Ph§t nói v§y, ng½ ngác chÆng hi¬u ð¥u ðuôi cüa nghîa n¥y, ðánh m¤t lý l¨ ðã hi¬u biªt t× xßa nay, b²ng nhiên cäm th¤y run sþ, Nhß lai biªt h÷ bån khoån lo sþ, sanh lòng thß½ng xót, an üi a nan và ðÕi chúng :

- Các thi®n nam tØ, l¶i ch½n th§t cüa Vô Thßþng Pháp Vß½ng chÇng d¯i chÆng v÷ng, nhß s· nhß thuyªt, chÆng phäi nhß b¯n thÑ tà thuyªt càn loÕn b¤t tØ cüa b÷n MÕc Già Lê, các ngß½i hãy suy xét kÛ, ch¾ nên làm m¤t lòng tñ tin !

TÕi sao ng½ ngác chÆng biªt ð¥u ðuôi cüa nghîa n¥y ? Vì trß¾c thì nói kiªn tinh chÆng phäi v§t, sau lÕi nói kiªn tinh ð«u là v§t ; trß¾c nói di®u tánh hi®n ti«n, sau lÕi nói chÆng th¬ chï ra, nên ng½ ngác ðánh m¤t lý l¨ ðã hi¬u biªt t× xßa nay v§y.

"Nói l¶i ch½n th§t, nhß s· nhß thuyªt" v.v... tÑc ngû ngæ trong kinh kim Cang. Ph§t thuyªt ch½n ngæ là nghîa chung v¾i nh¸ th×a (có sanh tØ ð¬ di®t, có Niªt Bàn ð¬ chÑng) ; th§t ngæ là nghîa chung v¾i B° Tát (nghîa ðÕi th×a, sanh tØ và Niªt Bàn ð«u nhß hoa ð¯m trên không) ; nhß ngæ là nghîa chÆng chung v¾i tam th×a (trí hu® chÆng th¬ suy l߶ng, l¶i nói chÆng th¬ di­n tä) ; vô th§t vô hß ; vô hß nên b¤t cu°ng ngæ (chÇng d¯i), vô th§t nên b¤t d¸ ngæ (th¤y trß¾c vi®c chßa ðªn g÷i là B¤t D¸). — ðây chï dùng hai chæ "chÆng v÷ng" ð¬ bao g°m.

Bà sa Lu§n nói : NgoÕi ðÕo ch¤p cõi tr¶i th߶ng trø g÷i là B¤t tØ, cho "chÇng ðáp càn" ðßþc sanh cõi tr¶i ¤y, nªu th§t chÆng biªt mà ðáp càn, sþ thành càn loÕn, nên có ai höi thì ðáp r¢ng "L¶i bí m§t chÆng nên nói hªt", ho£c ðáp chÆng ð¸nh. Ph§t qu· r¢ng : h÷ th§t là kë càn loÕn v§y.

Lúc ¤y, Pháp Vß½ng TØ Vån Thù Sß Lþi thß½ng xót tÑ chúng, li«n t× ch² ng°i ðÑng d§y, ðänh l­ chân Ph§t, ch¤p tay cung kính bÕch Ph§t r¢ng :

- ÐÕi chúng trong Hµi n¥y chÆng ngµ hai nghîa Th¸, phi Th¸ v¾i Kiªn Tinh và S¡c Không cüa Nhß lai v×a hi¬n bày. Thª Tôn, nhæng hi®n tßþng s¡c không n½i trß¾c m¡t, nªu là kiªn tinh thì phäi chï ra ðßþc, nªu chÆng phäi kiªn tinh thì chÆng th¬ th¤y. nay chÆng biªt nghîa ¤y do ðâu, nên có kinh sþ chÑ chÆng phäi vì xßa kia thi®n cån thiªu kém, mong Nhß lai t× bi, phát minh nhæng v§t tßþng và kiªn tinh, trong ðó chÆng có Th¸ và phi Th¸ kia v¯n là v§t gì ?

Ph§t bäo Vån Thù và ÐÕi Chúng :

- M߶i phß½ng Nhß lai và ÐÕi B° Tát tñ trø n½i chánh ð¸nh, thoát khöi cån tr¥n, kiªn tinh (nång kiªn) v¾i s¡c không (s· kiªn), ý nång tß·ng, tß¾ng s· tß·ng v¯n chÆng th§t có, cûng nhß hoa ð¯m trên không, v§y kiªn tinh và s¡c không v¯n là di®u th¬ trong sÕch sáng tö cüa Vô Thßþng B° Ы, sao lÕi có Th¸ hay Phi Th¸ · trong ðó ? Vån Thù, nay ta höi ngß½i, nhß ngß½i là Vån Thù, lÕi có Vån Thù nào Th¸ Vån Thù hay Phi Th¸ Vån Thù chång ?

- BÕch Thª Tôn ! Ðúng thª, con là ch½n Vån Thù, chÆng Th¸ Vån Thù. TÕi sao ? Nªu có Th¸ tÑc có hai Vån Thù, mà nay chÆng phäi không có Vån Thù, trong ðó th§t chÆng có hai tß¾ng Th¸ và Phi.

Ph§t nói :

- Bän kiªn di®u minh v¾i hß không và løc tr¥n cûng ð«u nhß thª, v¯n là ch½n tâm sáng tö, tròn ð¥y trong sÕch cüa Vô Thßþng B° Ы, v÷ng thành s¡c không và kiªn vån, nhß ð® nh¸ nguy®t, v§y cái nào là Th¸ nguy®t, cái nào là phi nguy®t ? Vån Thù, chï mµt ch½n nguy®t, trong ðó v¯n chÆng Th¸ nguy®t phi nguy®t. cho nên nay ngß½i phát minh ðü thÑ kiªn tinh và cänh tr¥n, g÷i là v÷ng tß·ng, chÆng th¬ chï ra Th¸ hay phi Th¸. Vì giác tánh tinh di®u sáng su¯t, nên khiªn ngß½i ðßþc vßþt khöi "chï và phi chï" v§y.

A nan bÕch Ph§t r¢ng :

- Ðúng nhß Pháp Vß½ng nói, Bän Giác kh¡p m߶i phß½ng thª gi¾i, trÕm nhiên th߶ng trø, tánh chÆng sanh di®t. V§y v¾i cái ch¤p minh Ъ cüa b÷n sa TÏ ca la và nhæng ngoÕi ðÕo nói có Ch½n Ngä cùng kh¡p m߶i phß½ng có gì sai bi®t ? Thª Tôn ðã t×ng · núi Lång Già giäng dÕy nghîa n¥y cho ÐÕi Hu® r¢ng : "B÷n ngoÕi ðÕo th߶ng nói tñ nhiên, ta thuyªt nhân duyên, chÆng phäi cänh gi¾i cüa h÷". nay con xét th¤y cái giác tánh tñ nhiên n¥y phi sanh phi di®t, xa lìa t¤t cä hß v÷ng ðiên ðäo, hình nhß chÆng phäi nhân duyên, v§y so v¾i cái thuyªt tñ nhiên cüa b÷n ngoÕi ðÕo nhß thª nào ? xin Ph§t khai th¸ ð¬ cho chúng con khöi l÷t vào b÷n tà, ðßþc giác tánh ch½n th§t sáng tö cüa di®u tâm.

Ph§t bäo a nan :

- nay ta dùng phß½ng ti®n ch½n th§t nhß v§y khai th¸ cho ngß½i, ngß½i còn chßa ngµ, lÕi l¥m cho là tñ nhiên. a Nan, nªu ch¡c là tñ nhiên thì tñ phäi xét rõ cái th¬ cüa tñ nhiên, ngß½i hãy quán xét trong bän kiªn di®u minh n¥y, l¤y gì làm tñ th¬ ? L¤y sáng làm tñ th¬ hay l¤y t¯i làm tñ th¬ ? L¤y r²ng không làm tñ th¬ hay l¤y ngån bít làm tñ th¬ ? Nªu sáng là tñ th¬ thì chÆng th¬ th¤y t¯i, nªu r²ng không là tñ th¬ thì chÆng th¬ th¤y ngån bít, nhß v§y cho ðªn nªu l¤y tß¾ng t¯i làm tñ th¬, thì khi sáng, tánh th¤y ðã ðoÕn di®t, sao lÕi th¤y sáng ?

A nan nói :

- Nªu bän tánh di®u kiªn n¥y chÆng phäi tñ nhiên, nay con phát minh là do nhân duyên sanh, nhßng tâm còn chßa rõ. xin höi Nhß lai : Nghîa n¥y nhß thª nào m¾i hþp v¾i tánh nhân duyên ?

Ph§t bäo :

- Ngß½i nói nhân duyên, ta lÕi höi ngß½i, nay ngß½i nhân kiªn tinh mà có tánh th¤y hi®n ti«n, v§y cái th¤y n¥y nhân sáng có th¤y hay nhân t¯i có th¤y ? Nhân r²ng không có th¤y hay nhân ngån bít có th¤y ?

A Nan, nªu nhân sáng có th¤y thì chÆng th¬ th¤y t¯i ; nªu nhân t¯i có th¤y thì chÆng th¬ th¤y sáng. Nhß v§y cho ðªn nhân r²ng không, nhân ngån bít, ð«u ð°ng nhß sáng t¯i.

LÕi næa, a Nan, kiªn tinh n¥y duyên sáng có th¤y hay duyên t¯i có th¤y ? Duyên r²ng không có th¤y hay duyên ngån bít có th¤y ?

A Nan, nªu duyên r²ng không có th¤y thì chÆng th¬ th¤y ngån bít ; nªu duyên ngån bít có th¤y thì chÆng th¬ th¤y r²ng không. Nhß v§y cho ðªn duyên sáng duyên t¯i, ð«u ð°ng nhß r²ng không và ngån bít.

Nên biªt cái bän giác di®u minh n¥y phi nhân duyên, phi tñ nhiên, phi b¤t tñ nhiên. Vô phi và B¤t Phi, Vô Th¸ và phi Th¸, lìa t¤t cä tß¾ng, là t¤t cä pháp. nay ngß½i sao lÕi · trong ðó dùng ch¤p tâm ðu±i theo nhæng danh tß¾ng hí lu§n cüa thª gian, v÷ng kh·i phân bi®t, cûng nhß dùng tay n¡m b¡t hß không, chï tñ lao nh÷c, hß không làm sao cho ngß½i b¡t ðßþc ?

- BÕch Thª Tôn ! Nªu bän kiªn di®u minh phi nhân phi duyên, tÕi sao Thª Tôn th߶ng nói v¾i các TÏ kheo r¢ng : Tánh th¤y g°m ðü b¯n thÑ nhân duyên, tÑc là nhân không, nhân sáng, nhân tâm, nhân m¡t, v§y nghîa n¥y thª nào ?

Ph§t nói :

- ta thuyªt nhæng tß¾ng nhân duyên cüa thª gian chÆng phäi ð® nh¤t nghîa. a Nan, ta lÕi höi ngß½i : ng߶i thª gian nói "tôi th¤y", v§y cho thª nào g÷i là th¤y, thª nào g÷i là chÆng th¤y ?

A nan ðáp :

- Ng߶i thª gian nh¶ ánh sáng nh§t nguy®t và ðèn, th¤y t¤t cä tß¾ng g÷i là th¤y, nªu không có ba thÑ ánh sáng n¥y thì chÆng th¬ th¤y.

- a Nan, nªu lúc không sáng g÷i là chÆng th¤y, thì chÆng th¬ th¤y t¯i, nªu th¤y t¯i chï là không sáng thì sao g÷i là chÆng th¤y ?

A Nan, nªu lúc t¯i chÆng th¤y sáng g÷i là chÆng th¤y ; mà lúc sáng chÆng th¤y t¯i cûng phäi g÷i là chÆng th¤y, v§y thì hai tß¾ng sáng t¯i ð«u g÷i là chÆng th¤y. do hai tß¾ng sáng t¯i tñ ðoÕt m¤t nhau, chÆng phäi tánh th¤y cüa ngß½i tÕm th¶i không có. V§y thì cä hai ð«u là th¤y, sao nói chÆng th¤y ?

A nan nên biªt, trong lúc th¤y sáng, kiªn tinh chÆng phäi sáng ; trong lúc th¤y t¯i, kiªn tinh chÆng phäi t¯i ; trong lúc th¤y r²ng không kiªn tinh chÆng phäi r²ng không ; trong lúc th¤y ngån bít, kiªn tinh chÆng phäi ngån bít, b¯n thÑ nghîa n¥y v¯n sÇn nhß v§y.

LÕi ngß½i nên biªt : Kiªn kiªn chi th¶i, kiªn phi th¸ kiªn, kiªn do ly kiªn, kiªn b¤t nång c§p, tÕi sao lÕi nói nhân duyên, tñ nhiên và tß¾ng hòa hþp ? Hàng thanh Vån nhß các ngß½i trí kém tâm h©p, chÆng thông ðÕt th§t tß¾ng trong sÕch, nay ta dÕy ngß½i nên khéo suy tß, hãy siêng nång tinh t¤n, thÆng vào di®u ðÕo B° Ы.

L¿”C GIÄI

Hai chæ Kiªn Kiªn tÑc là bän kiªn tñ hi®n, chÆng có nång kiªn, s· kiªn, Ph§t ðã giäi thích kÛ càng trong quy¬n nhì n¥y ; nªu có nång s·, ð«u là kiªn b®nh ðã thành t× vô thï, có nång kiªn nång giác ð«u là b®nh. Vì bän kiªn bän giác chÆng · trong b®nh m¾i g÷i là kiªn kiªn, tÑc là kiªn tánh. Tñ tánh chÆng phäi s· kiªn, nên cûng chÆng có nång kiªn ð¬ kiªn tñ tánh, v§y lúc kiªn kiªn (Kiªn kiªn chi th¶i), dù nói kiªn nhßng chÆng phäi là kiªn (Kiªn phi th¸ kiªn), vì chÆng có nång kiªn và s· kiªn, cho nên nói kiªn còn phäi lìa kiªn (kiªn do ly kiªn), vì Nång kiªn chÆng th¬ th¤y ðªn, nên nói Kiªn b¤t nång c§p.

- BÕch Thª Tôn ! Ph§t vì chúng con hi¬n bày các tß¾ng nhân duyên, tñ nhiên, hòa hþp và chÆng hòa hþp, tâm còn chßa rõ, nay lÕi nghe nói Kiªn Kiªn phi Kiªn, khiªn con càng thêm mê muµi, cúi xin Ph§t m· lòng t× bi, khai th¸ cho chúng con ðßþc di®u tâm sáng tö trong sÕch.

Nói xong, r½i l® ðänh l­, kính nghe l¶i dÕy cüa Ph§t.

B¤y gi¶, Thª Tôn thß½ng xót a nan và ðÕi chúng, s¡p khai giäng pháp t±ng trì (t±ng nh¤t thiªt pháp, trì nh¤t thiªt nghîa), nhæng ð߶ng tu vi di®u cüa các thi«n quán tam ma Ы, bäo a nan r¢ng :

- Ngß½i dù nh¾ hay, nhßng chï thêm ph¥n h÷c rµng nghe nhi«u, ð¯i v¾i sñ quán chiªu vi di®u cüa pháp sa ma tha, tâm còn chßa rõ, nay ngß½i hãy chú ý nghe, ta s¨ vì ngß½i khai th¸ t×ng l¾p mµt, cûng khiªn hàng hæu l§u tß½ng lai s¨ ðßþc chÑng quä B° Ы.

A Nan, t¤t cä chúng sanh cam ch¸u luân h°i, là do hai thÑ v÷ng kiªn ðiên ðäo phân bi®t, ngay ðó phát sanh, ngay ðó theo nghi®p luân chuy¬n. Thª nào là hai thÑ v÷ng kiªn ?

- Mµt là v÷ng kiªn Bi®t Nghi®p cüa chúng sanh.

- hai là v÷ng kiªn аng Ph§n cüa chúng sanh.

Sao g÷i là v÷ng kiªn Bi®t Nghi®p ?

A nan ! Nhß ng߶i thª gian con m¡t b¸ nh£m, ban ðêm th¤y ánh sáng, riêng có bóng tròn ngû s¡c bao phü. Ý ngß½i thª nào ? Cái bóng tròn hi®n n½i ánh ðèn này là màu s¡c cüa ng÷n ðèn hay là màu s¡c cüa kiªn tinh ?

Nªu là màu s¡c cüa ng÷n ðèn, thì ng߶i không nh£m sao chÆng cùng th¤y, mà chï có ng߶i nh£m m¾i th¤y bóng tròn n¥y ? Nªu là màu s¡c cüa kiªn tinh, kiªn tinh ðã thành màu s¡c, thì ng߶i nh£m th¤y bóng tròn kia g÷i là cái gì ?

- LÕi næa a nan ! Nªu lìa ng÷n ðèn riêng có bóng tròn n¥y, thì khi nhìn qua bình phong, bàn ghª, phäi có bóng tròn hi®n ra, nªu lìa kiªn tinh riêng có bóng tròn thì chÆng phäi m¡t th¤y, v§y sao ng߶i nh£m lÕi th¤y bóng tròn ?

Nên biªt, màu s¡c · n½i ðèn, do m¡t b¸ b®nh m¾i th¤y bóng tròn, bóng tròn và cái th¤y ð«u là b®nh nh£m, kë th¤y ðßþc nh£m thì chÆng phäi b®nh ; ch¾ nên nói bóng tròn là ðèn, là th¤y, ho£c nói chÆng phäi ng÷n ðèn chÆng phäi cái th¤y.

Ví nhß ð® nh¸ nguy®t chÆng phäi bän th¬, cûng chÆng phäi bóng cüa ð® nh¤t nguy®t. TÕi sao ? Vì do døi m¡t m¾i thành có ð® nh¸ nguy®t. Ng߶i trí chÆng nên truy cÑu cái ð® nh¸ nguy®t n¥y là hình bóng hay chÆng phäi hình bóng, là kiªn tinh hay chÆng phäi kiªn tinh, vì ðó là do døi m¡t sanh ra, thª thì cái bóng tròn n¥y cûng v§y, do m¡t nh£m mà thành, nay mu¯n g÷i cái nào là màu s¡c cüa ng÷n ðèn, cái nào là màu s¡c cüa kiªn tinh ? Hu¯ng còn v÷ng sanh phân bi®t, cho là chÆng phäi màu s¡c cüa ng÷n ðèn, chÆng phäi màu s¡c cüa kiªn tinh ß ?

Sao g÷i là v÷ng kiªn аng Ph§n ?

- a nan ! — cõi ta Bà n¥y, tr× bi¬n cä ra, ph¥n ð¤t b¢ng g°m có ba ngàn châu, · giæa là ðÕi châu, Ðông Tây bao g°m hai ngàn ba tråm nß¾c, ngoài ra các ti¬u châu · giæa bi¬n ho£c có t× hai tråm ðªn ba tråm nß¾c, ho£c có t× mµt, hai cho ðªn b¯n mß½i, nåm mß½i nß¾c. a Nan, ví nhß trong ðó có mµt ti¬u châu, chï có hai nß¾c, dân mµt nß¾c thì ð°ng cäm ác duyên, khiªn cä nß¾c cùng th¤y t¤t cä cänh gi¾i chÆng lành, nhß nhæng ác tß¾ng do nhñt nguy®t, tinh tú và khí tr¶i hi®n ra v.v... chï cä nß¾c n¥y th¤y ðü thÑ ác tß¾ng nhß v§y, còn dân nß¾c kia lÕi chÆng h« th¤y nghe nhæng ác tß¾ng ðó.

A Nan, nay ta vì ngß½i ðem hai vi®c k¬ trên so sánh cho rõ : Nhß chúng sanh kia v÷ng kiªn bi®t nghi®p, th¤y bóng tròn hi®n n½i ánh ðèn, dù hình nhß có cänh tßþng trß¾c m£t, nhßng cái th¤y ¤y v¯n do m¡t nh£m mà thành, nh£m tÑc là kiªn b®nh, chÆng phäi màu s¡c s· tÕo, nhßng ng߶i th¤y ðßþc nh£m thì chÆng có kiªn b®nh (Biªt Ph§t tánh vçn là b®nh, phäi ðßþc th¤y Ph§t tánh m¾i hªt b®nh).

Nhß ngß½i hôm nay, dùng con m¡t th¤y núi sông ð¤t ðai và chúng sanh, ð«u là cái kiªn b®nh ðã thành t× vô thï. TÕi sao ? Vì có nång th¤y và s· th¤y, nên tña nhß cänh tßþng hi®n ra trß¾c m¡t, gi¯ng cái giác minh cüa ngß½i duyên cái s· th¤y thành nh£m.

Bän giác có nång th¤y tÑc là nh£m, "B±n giác minh tâm" là tñ tánh, cái giác ¤y v¯n chÆng phäi b®nh, có nång giác s· giác m¾i thành b®nh. Nªu b±n giác không · trong b®nh, ðó m¾i th§t là Kiªn Kiªn (tÑc là kiªn tánh). Ðã ðßþc kiªn tánh thì ðâu còn tên g÷i là Kiªn, Vån, Giác, tri næa !

Cho nên, ngß½i hôm nay th¤y ta, th¤y ngß½i và th¤y t¤t cä chúng sanh ð«u do kiªn b®nh, nªu chÆng phäi kë có kiªn b®nh, thì cái kiªn ¤y ch½n th§t, th¬ tánh chÆng b®nh nên chÆng g÷i là Kiªn.

- a nan ! V÷ng kiªn аng Ph§n cüa cä nß¾c, cûng nhß v÷ng kiªn Bi®t Nghi®p cüa mµt ng߶i. Ng߶i m¡t nh£m th¤y bóng tròn kia là do bi®t nghi®p s· sanh ; cä nß¾c ð°ng ph§n s· dî th¤y tß¾ng chÆng lành n¥y là do cµng nghi®p tÕo nên. Cä hai ð«u là kiªn b®nh ðã thành t× vô thï.

T¤t cä chúng sanh cõi ta Bà, cho ðªn m߶i phß½ng các nß¾c hæu l§u, ð«u vì ðem cái sáng tö vô l§u cüa di®u tâm, cùng v¾i b®nh duyên hß v÷ng cüa kiªn, vån, giác, tri, hòa hþp v÷ng sanh, hòa hþp v÷ng tØ. Nªu ðßþc xa lìa các duyên hòa hþp và chÆng hòa hþp, thì di®t tr× ðßþc nhæng cái nhân sanh tØ, tñ hi®n tánh ð¥y ðü chÆng sanh di®t cüa B° Ы, nên ðßþc bän tâm trong sÕch bän giác th߶ng trø.

- a nan ! Ngß½i dù ðã ngµ bän giác di®u minh, th¬ tánh phi nhân duyên phi tñ nhiên, nhßng còn chßa rõ bän giác n¥y chÆng phäi do hòa hþp sanh, cûng chÆng phäi không hòa hþp. a Nan, ta dùng sñ ti«n tr¥n höi ngß½i, nay ngß½i còn b¸ nhæng tánh nhân duyên v÷ng tß·ng hòa hþp cüa thª gian mà tñ nghi ho£c, lÕi cho sñ chÑng tâm B° Ы là do hòa hþp sanh kh·i. V§y thì cái kiªn tinh vi di®u trong sÕch n¥y là hòa v¾i sáng hay hòa v¾i t¯i ? Hòa v¾i thông hay hoà v¾i ngh¨n ?

- Nªu hòa v¾i sáng, thì khi ngß½i th¤y sáng hi®n ti«n, kiªn tinh xen lµn · ðâu ? Tß¾ng th¤y còn có th¬ phân bi®t, cái hình tß¾ng xen lµn là nhß thª nào ?

Nªu chÆng phäi kiªn tinh thì làm sao th¤y sáng ? Nªu là kiªn tinh thì làm sao kiªn tinh lÕi th¤y kiªn tinh ?

- Nªu kiªn tinh ð¥y kh¡p thì còn ch² nào hòa v¾i sáng ? Nªu sáng ð¥y kh¡p thì còn ch² nào ð¬ hòa v¾i kiªn tinh. Kiªn tinh phäi khác v¾i sáng, khi xen lµn thì làm m¤t tánh sáng, nªu m¤t tánh sáng, nói hòa v¾i sáng là chÆng ðúng. Hòa t¯i, hòa thông , hòa ngh¨n nghîa cûng nhß v§y.

- LÕi næa, a nan ! Kiªn tinh cüa ngß½i là hþp v¾i sáng hay hþp v¾i t¯i ? Hþp v¾i thông hay hþp v¾i ngh¨n ?

- Nªu hþp v¾i sáng, thì khi t¯i, tß¾ng sáng ðã di®t, thì kiªn tinh n¥y chÆng th¬ hþp v¾i t¯i, làm sao th¤y t¯i ? Nªu lúc th¤y t¯i chÆng hþp v¾i t¯i, thì khi hþp v¾i sáng cûng chÆng phäi th¤y sáng. Ðã chÆng th¤y sáng, sao nói hþp v¾i sáng, và biªt cái sáng chÆng phäi t¯i ? Hþp t¯i, hþp thông, hþp ngh¨n nghîa cûng nhß v§y.

- BÕch Thª Tôn ! theo con suy nghî, cái bän giác n¥y v¾i các cänh tr¥n và cái tâm ni®m tß·ng là chÆng hòa hþp.

Ph§t bäo :

- nay ngß½i lÕi cho là chÆng hòa hþp, ta lÕi höi ngß½i, cái kiªn tinh n¥y nªu chÆng hòa hþp, là chÆng hòa v¾i sáng hay chÆng hòa v¾i t¯i ? ChÆng hòa v¾i thông hay chÆng hòa v¾i ngh¨n ?

- Nªu chÆng hoà v¾i sáng, thì kiªn tinh v¾i cái sáng phäi có ranh gi¾i, v§y ngß½i hãy xét xem ch² nào là sáng ? Ch² nào là kiªn tinh ? Giæa kiªn tinh v¾i sáng, ranh gi¾i · ðâu ?

- a nan ! Nªu · n½i sáng chÆng có kiªn tinh thì sáng và kiªn tinh chÆng tiªp xúc nhau, làm sao th¤y ðßþc tß¾ng sáng ð¬ thành l§p ranh gi¾i ? Hòa t¯i, hòa thông, hòa ngh¨n nghîa cûng nhß v§y.

- LÕi næa, kiªn tinh cüa ngß½i nªu chÆng hòa hþp, là chÆng hòa hþp v¾i sáng hay chÆng hòa hþp v¾i t¯i ? ChÆng hþp v¾i thông hay chÆng hþp v¾i ngh¨n ?

Nªu chÆng hþp v¾i sáng, thì kiªn tinh v¾i sáng hai tánh trái ngßþc nhau, cûng nhß l² tai v¾i sáng chÆng th¬ tiªp xúc, thª thì cái th¤y còn chÆng biªt ch² cüa tß¾ng sáng, làm sao xét rõ cái lý hþp hay chÆng hþp ? Hþp t¯i, hþp thông, hþp ngh¨n nghîa cûng nhß v§y.

- a nan ! Ngß½i còn chßa rõ t¤t cä tß¾ng huy­n hóa n½i ti«n tr¥n, tùy n½i nhân duyên sanh ra, theo n½i nhân duyên di®t m¤t, th¬ tánh cüa tß¾ng huy­n hóa hß v÷ng n¥y v¯n là di®u giác sáng tö, nhß v§y cho ðªn ngû ¤m, løc nh§p, th§p nh¸ xÑ, th§p bát gi¾i, vì nhân duyên hòa hþp, hß v÷ng cho là có sanh, nhân duyên tan rã, hß v÷ng cho là có di®t, mà chÆng biªt sanh di®t khÑ lai v¯n là Nhß lai TÕng, cûng g÷i là di®u minh th߶ng trø, b¤t ðµng chu viên (cùng kh¡p không gian), di®u tánh ch½n nhß, n½i tánh ch½n th߶ng tìm sñ khÑ lai, mê ngµ, sanh di®t ð«u b¤t khä ð¡c.

Sao nói Ngû „m v¯n là Nhß lai TÕng, cûng là Di®u tánh ch½n nhß ?

l. SC „M VN VÔ SANH.

- a nan ! Ví nhß có ng߶i dùng con m¡t trong sÕch, nhìn hß không sáng süa chï có tr¯ng r²ng, hÆn không th¤y gì, ng߶i ¤y khi không ngó hÆn mµt ch² chÆng nháy m¡t, ngó lâu m¡t möi thì th¤y hoa ð¯m hi®n n½i hß không (hoa ð¯m dø cho s¡c ¤m), ho£c th¤y nhæng tß¾ng lång xång giä d¯i. Nên biªt s¡c ¤m cûng v§y.

- a nan ! Nhæng hoa ð¯m này chÆng t× hß không ra, cûng chÆng t× m¡t ra. Nªu t× hß không ra, ¡t phäi tr· vào hß không, nªu có ra vào thì chÆng phäi hß không. Nªu hß không chÆng phäi hß không thì tñ nhiên chÆng th¬ dung nÕp tß¾ng hoa ð¯m sanh di®t trong ðó, cûng nhß thân th¬ a nan chÆng dung nÕp ðßþc mµt a nan næa.

- Nªu hoa ð¯m t× con m¡t ra thì phäi tr· vào con m¡t ; nªu t× m¡t ra, ¡t phäi có tánh th¤y, nªu có tánh th¤y thì khi xoay v«, l¨ ra phäi th¤y m¡t. Nªu chÆng có tánh th¤y, khi ra ðã che m¶ hß không, thì khi v« phäi che m¶ con m¡t. LÕi, khi th¤y hoa ð¯m, l¨ ra m¡t phäi không m¶, v§y sao nói th¤y hß không sáng süa m¾i g÷i là con m¡t trong sÕch ? Nên biªt s¡c ¤m hß v÷ng, v¯n chÆng phäi tánh nhân duyên, cûng chÆng phäi tánh tñ nhiên.

2. THš „M VN VÔ SANH

- a nan ! Ví nhß có ng߶i tay chân khöe mÕnh, thân th¬ ði«u hòa, cuµc s¯ng yên ±n, quên hÆn sñ thu§n ngh¸ch, ng߶i ¤y vô c¾ hai bàn tay xoa nhau, v÷ng sanh các tß¾ng tr½n, rít, lÕnh, nóng n½i hai bàn tay. Nên biªt th÷ ¤m cûng v§y.

- a nan ! Nhæng xúc giác huy­n hóa này (xúc giác dø cho th÷ ¤m), chÆng t× hß không ra, cûng chÆng t× bàn tay ra. a Nan, nªu t× hß không ra, ðã tiªp xúc v¾i bàn tay, sao chÆng tiªp xúc v¾i thân th¬ ? ChÆng l¨ hß không lÕi biªt lña ch² ð¬ tiªp xúc ß ?

- Nªu t× bàn tay ra thì chÆng c¥n ðþi hai bàn tay hþp lÕi m¾i có xúc giác ; lÕi, ðã t× bàn tay ra, lúc hai tay hþp lÕi biªt có xúc giác, lúc hai tay r¶i ra thì xúc giác phäi chÕy vào, v§y xß½ng tüy, cánh tay cûng phäi biªt ðßþc cái d¤u tích cüa xúc giác khi vào. Nªu có tâm biªt ra biªt vào, thì phäi có mµt v§t ði lÕi trong thân, ðâu c¥n ðþi hai tay hþp r°i m¾i g÷i là tiªp xúc !

Nên biªt th÷ ¤m hß v÷ng, v¯n chÆng phäi tánh nhân duyên, cûng chÆng phäi tánh tñ nhiên.

3. T¿—NG „M VN VÔ SANH.

- a nan ! Ví nhß nghe ng߶i nói ðªn trái m½ chua thì tiªt ra nß¾c miªng, nghî ðªn leo d¯c cao thì lòng bàn chân ghê rþn, (nß¾c miªng và ghê rþn dø cho tß·ng ¤m), nên biªt tß·ng ¤m cûng v§y.

- a nan ! Cái tiªng chua này chÆng t× trái m½ ra, cûng chÆng t× mi®ng ra. Nªu t× trái m½ ra thì trái m½ tñ biªt nói, ðâu c¥n ðþi ng߶i nói ? Nªu t× mi®ng ra thì mi®ng phäi tñ nghe tiªng, ðâu c¥n ðþi tai nghe ? Nªu chï riêng tai có nghe thì nß¾c miªng sao chÆng t× tai chäy ra ? Tß·ng tßþng mình leo d¯c thì cûng nhß v§y. Nên biªt tß·ng ¤m hß v÷ng, v¯n chÆng phäi tánh nhân duyên, cûng chÆng phäi tánh tñ nhiên.

4. HÀNH „M VN VÔ SANH.

- a nan ! Ví nhß dòng nß¾c chäy mÕnh (dòng nß¾c dø cho Hành „m), làn sóng n¯i tiªp, l¾p trß¾c l¾p sau chÆng vßþt khöi nhau, nên biªt Hành „m cûng v§y.

- a nan ! Tánh dòng nß¾c nhß thª chÆng do hß không sanh ra, chÆng do nß¾c mà có, chÆng phäi tánh cüa nß¾c, cûng chÆng lìa hß không và nß¾c.

- Nªu do hß không sanh ra thì m߶i phß½ng vô t§n hß không ð«u thành dòng nß¾c vô t§n, và tñ nhiên thª gi¾i ð«u b¸ chìm ð¡m cä. Nªu do nß¾c mà có thì nß¾c là nång có, dòng nß¾c là s· có, hai tß¾ng khác nhau thì tánh cüa dòng nß¾c l¨ ra chÆng phäi là nß¾c ; nªu dòng nß¾c tÑc là tánh cüa nß¾c thì khi nß¾c trong l£ng lÕi chÆng phäi tñ th¬ cüa nß¾c. Nªu lìa hß không và nß¾c thì hß không v¯n chÆng có trong và ngoài, và ngoài nß¾c ra chÆng có dòng nß¾c. Nên biªt hành ¤m hß v÷ng, v¯n chÆng phäi tánh nhân duyên, cûng chÆng phäi tánh tñ nhiên.

5. THºC „M VN VÔ SANH.

- a nan ! Ví nhß có ng߶i l¤y mµt cái bình (cái bình dø cho nghi®p thân), trong ðñng ð¥y hß không (hß không dø cho thÑc ¤m), bít kín mi®ng bình ðem xa ngàn d£m t£ng cho nß¾c khác, nên biªt ThÑc „m cûng v§y.

- a nan ! Hß không n¥y chÆng phäi t× phß½ng kia ra, cûng chÆng phäi t× phß½ng n¥y vào. Nªu t× phß½ng kia ra, trong bình ðã ðñng hß không ðem ði, thì phß½ng kia phäi thiªu hß không. Nªu t× phß½ng n¥y vào, khi m· mi®ng bình trút ra thì phäi th¤y hß không ra. Nên biªt thÑc ¤m hß v÷ng, v¯n chÆng phäi tánh nhân duyên, cûng chÆng phäi tánh tñ nhiên.

Trung Quán Lu§n có bài k® r¢ng :

Các pháp chÆng tñ sanh,
Cûng chÆng phäi tha sanh,