Các nhà tôn giáo xß¾ng lên thuyªt bác ái, nhæng nhà h÷c giä không bàn xét ðªn lý chân th§t, ðua nhau h÷a theo, và cho ðó là thiên kinh ð¸a nghîa. Ph§t giáo chÆng nhæng không nói bác ái, mà còn cho "ái" là cái nhân cüa kh± não và ngu°n g¯c cüa sinh tØ luân h°i. V§y Ph§t giáo nói t× bi, các tôn giáo khác nói bác ái khác nhau · ði¬m nào.

Xin trä l¶i r¢ng: hai thuyªt này ý nghîa tuy®t nhiên không gi¯ng nhau; b·i vì ðã g÷i là "ái" tÑc là yêu, t¤t có nång ái và s· ái (nghîa là ng߶i yêu và kë ðßþc yêu), ðã có nång s· (ng߶i yêu và kë ðßþc yêu), t¤t có nhân ngã (ng߶i và ta), l¤y ngã làm nång ái, nhân làm s· ái. Ðã có tß¾ng nhân ngã, tÑc là có tâm phân bi®t, yêu ta h½n yêu ng߶i, thª gian th߶ng tình ð«u nhß thª cä, ðó g÷i là tøc kiªn; nhßng nªu mà yêu ng߶i h½n yêu ta, thì cûng tr· thành thiên kiªn. H½n næa, ðã g÷i là "yêu", t¤t phäi có ði«u ki®n ð¬ yêu, ví dø: ta yêu ng߶i kia vì tß¾ng mÕo ð©p, h÷c v¤n giöi, ph¦m tính t¯t; thª nhßng tß¾ng mÕo, h÷c v¤n, ph¦m tính không phäi là c¯ ð¸nh, chÆng phäi là tuy®t ð¯i; mµt mai theo th¶i gian biªn ð±i không còn ð©p, giöi, t¯t ðßþc nhß xßa ho£c chÆng ðßþc b¢ng ng߶i, thì sinh ra chán ghét không còn tr· lÕi yêu ng߶i ¤y næa. Tiªn thêm mµt bß¾c ð¬ nói, cái gì ta yêu thì ng߶i khác cûng yêu, ta yêu nên l¤y ðó làm v§t s· hæu cüa ta, và ng߶i khác phäi m¤t cái v§t ð¬ yêu cüa h÷, vì ta ðßþc mà ng߶i m¤t, ng߶i ðßþc mà ta m¤t, cho nên sinh ra tâm ghen ghét, phát ra · vi®c làm là giªt hÕi, trµm cß¾p, dâm døc; và xét ðªn kªt quä cüa nó là oán ghét nhau mà g£p gÞ là kh±, c¥u mong vi®c gì mà không ðßþc toÕi ý là kh±, yêu mu¯n mà phäi xa lìa là kh±. Vì thª, Ph§t nói "Ái" là g¯c cüa luân h°i sinh tØ và nhân cüa ßu bi kh± não. "Ái" ðã là cái nhân nhi­m trßþc, thì "Bác" dù có nghîa là "rµng rãi" ðªn ðâu ði næa cûng không thª nào biªn ô nhi­m thành thanh t¸nh ðßþc. Ðó là cái lý do Ph§t giáo không ð« xß¾ng thuyªt "Bác ái".

LÕi có mµt câu nói cØa mi®ng là: "Ái Ngã иch Nhân" có nghîa là tôi yêu kë ð¸ch cüa tôi, ðó là mµt câu nói mà các nhà tôn giáo th߶ng ð« c§p ðªn. Nhßng th§t ra, ðã g÷i là kë ð¸ch, ¡t hÆn trong tâm ðã có tß¾ng ð¯i ð¸ch, ð¯i v¾i tß¾ng ð¯i ð¸ch mà kh·i ra tâm thù oán, h¶n gi§n, ghen ghét, chÑ quyªt không th¬ sinh ra tâm vui m×ng, hòa nhã thß½ng yêu ðßþc; ví dù h÷ có mi­n cßÞng thß½ng yêu kë thù ð¸ch cüa h÷ ði næa, ðó chÆng qua cûng chï là cái tâm hß ngøy giä d¯i mà thôi. Ph§t giáo thì không bao gi¶ nói ðªn cái tâm ¤y, mà chï dÕy chúng ta ð¯i ðãi v¾i b÷n ng߶i làm não hÕi ta, trß¾c hªt, phäi có quan ni®m bình ðÆng, mà không có tß tß·ng ð¯i ð¸ch, và cûng không c¥n yêu thß½ng ðªn h÷, mà chï nên kh·i tâm ðÕi bi ð°ng th¬, b¢ng cách tìm m÷i phß½ng pháp làm cho h÷ tiêu tan cái tâm ác hÕi, chuy¬n thành cái tâm vui m×ng, ðó m¾i ðúng là Ph§t pháp.

Nghîa chính cüa hai chæ T× bi, theo Ph§t giáo giäi thích: T× là cho vui, bi là cÑu kh±. T× bi không phäi l¤y cái "Ngã" làm trung tâm xu¤t phát mà là kiªn l§p trên th¬ tß¾ng bình ðÆng ð¯i v¾i t¤t cä chúng sinh. Nhß v§y, T× bi v¾i Bác ái khác nhau. — trên ðã nói, ðÑng v« phß½ng di®n v§t ch¤t, thì t¤t cä chúng sinh ð«u cùng mµt th¬ không sai khác; ðÑng v« phß½ng di®n tinh th¥n, thì t¤t cä chúng sinh ð«u có ðü tâm thÑc, vä lÕi, tinh th¥n lÕi không có th¬ phân chia gi¾i hÕn ðßþc, nhß thª chÑng tö là t¤t cä chúng sinh ð«u bình ðÆng nh¤t th¬. Nên chæ T× trong Ph§t giáo cûng g÷i là Bình ðÆng t×, Vô duyên t×: bi là аng th¬ bi. Chúng ta khi luy®n t§p pháp "T× bi quán" trß¾c hªt, phäi quán nghî t¤t cä chúng sinh (trong ðó có ta) là bình ðÆng nh¤t th¬, nªu th¤y chúng sinh c¥n dùng v§t gì, ta nên tùy ph§n, tùy sÑc giúp ðÞ cho h÷ v§t ¤y khiªn h÷ ðßþc ð¥y ðü và vui thích. trong khi ta thí xä, c¥n nh¤t là không nên tß·ng nghî r¢ng ta là ng߶i cho, kë kia là ng߶i ðßþc cho, và cûng không nên tß·ng nghî ðªn nhæng tài v§t mình cho nhi«u hay ít; có nhß thª m¾i không sinh tâm ngã mÕn, không c¥u danh dñ, không mong báo ðáp, không duyên v¾i m÷i tß¾ng; ðó m¾i ðßþc g÷i là Vô duyên t× - Bình ðÆng t×. Nªu th¤y chúng sinh có ði«u gì ðau kh±, nên kh·i ra cái tâm tß·ng ð°ng th¬, chúng sinh b¸ kh±, tÑc là ta b¸ kh±, không phân bi®t kë kia v¾i ta, và nên phát tâm ðÕi bi, tuÏ ph§n, tùy sÑc ð¬ cÑu giúp cho h÷ qua khöi sñ ðau kh±. Trong khi ta cÑu ðµ chúng sinh cûng không nên tß·ng nghî ðªn tß¾ng ta, tß¾ng ng߶i, không c¥u danh dñ, báo ðáp, không trø vào m÷i tß¾ng, ðó m¾i g÷i ðßþc là аng th¬ ðÕi bi.

Ta ðã hi¬u rõ lý lu§n cüa hai chæ T× bi r°i, tñ nhiên không còn giªt hÕi chúng sinh ð¬ dinh dßÞng c½ th¬, không còn l¤y cüa cäi phi nghîa ð¬ tiê xài xa phí, và cûng không còn tham yêu s¡c ð©p ð¬ kh·i tâm dâm døc. B·i khi ta ðã giác ngµ ðßþc mình v¾i các loài v§t nhß gà v¸t, trâu bò v.v. . ð«u cùng chung mµt bän th¬, cüa cäi s¡c ð©p cûng không phäi ngoài tâm ta mà có, cho ðªn ng߶i tham và v§t b¸ tham cûng không có næa; song chúng sinh s· dî phÕm vào tµi Sát, ÐÕo, Dâm ðó chÆng qua chï là do "ngu si" mà thôi. LÕi næa, sau khi ta hi¬u rõ lý lu§n cüa t× bi r°i thì ð¯i v¾i nhæng vô s¯ sñ tích cäm Ñng cüa ÐÑc B° Tát Quán Thª Âm không nên cho là mê tín và hß ngøy, vì ta biªt r¢ng Pháp thân B° Tát v¾i bän tính chúng sinh là Bình ðÆng nh¤t th¬, cho nên, ta có cäm, thì Ngài có Ñng, nhßng c¥n phäi ð¥y ðü lòng chí thành kh¦n thiªt b¢ng không thì s¨ b¸ tham døc phi«n não làm chß¾ng ngÕi, khó cùng v¾i bän th¬ ð¬ tß½ng Ñng. Nªu B° tát v¾i bän tính chúng sinh không ð°ng nh¤t th¬, cùng chiªm l¤y mµt khoäng không gian nh¤t ð¸nh, thì B° tát không th¬ tùy duyên Ñng hi®n và ði lÕi cõi nhân gian ð¬ cÑu Ñng nhæng phi«n muµn kh± não cho chúng sinh ðßþc.