Chính ðÑc Ph§t là ng߶i ði tìm l¨ th§t ðó. Ph§t tØ chúng ta ai cûng biªt ðÑc Ph§t do chÑng kiªn cänh sanh, già, b®nh, chªt, nên bö ngai vàng xu¤t gia. Nhßng nªu vì chÑng kiªn cänh sanh, già, b®nh, chªt r°i chán nän ði tu thì không phäi là tinh th¥n ði tìm chân lý. Chúng ta c¥n phäi tìm hi¬u cho t߶ng t§n tÕi sao Ph§t ði tu, ð¬ r°i tñ höi lÕi mình "TÕi sao chúng ta ði tu, và tu ð¬ làm gì?"

Thông th߶ng chúng ta ai cûng ð«u ch¤p nh§n con ng߶i sanh ra, l¾n lên, có gia ðình, có con cái, r°i già, b®nh và chªt. Ông bà, cha m© nhß v§y, mình cûng nhß v§y và con cháu v« sau cûng nhß v§y. CÑ thª tiªp tøc mãi nhß mµt quy lu§t tñ nhiên. Nhßng ðÑc Ph§t thì không nhß v§y. Ngài mu¯n tìm cho ra l¨, tÕi sao con ng߶i cÑ sanh ra r°i già, r°i chªt? con ng߶i trß¾c khi sanh ra là cái gì? — ðâu? sau khi chªt r°i s¨ ði v« ðâu? Và, làm thª nào ð¬ ch¤m dÑt không còn b¸ lôi cu¯n vào vòng sanh tØ næa? Khám phá ra nhæng ði«u này tÑc là th¤y ðßþc chân lý. Chính ði«u này ðã thôi thúc khiªn Thái tØ T¤t ÐÕt Ða bö ngai vàng, vßþt thành xu¤t gia.

Sau khi xu¤t gia, m£c dù ðßþc g£p và h÷c höi v¾i các v¸ ðÕo sß th¶i danh nhß a la Lam, U¤t Ð¥u lam Ph¤t..., Ngài chÑng ðßþc TÑ thi«n r°i phi tß·ng phi phi tß·ng xÑ ð¸nh. Nhßng Ngài vçn chßa thöa mãn, vì v¤n ð« Ngài thao thÑc bån khoån vçn chßa giäi quyªt ðßþc. Ngài lÕi tu kh± hÕnh, nhßng hành trì kh± hÕnh cûng chÆng phát minh ðßþc gì, chï làm thân th¬ suy yªu ki®t qu®.

Cu¯i cùng Ngài t× bö kh± hÕnh tu theo l¯i trung ðÕo, ån u¯ng v×a tÕm ðü ð¬ nuôi thân. sau ðó, Ngài ðªn cµi B° ð« ng°i yên tînh quyªt phång tìm chân lý. Ngài ng°i tu nhß v§y ðªn ðêm thÑ 49, ð¥u tiên Ngài chÑng ðßþc Túc mÕng minh, nh¾ ðªn các ð¶i s¯ng quá khÑ, t× kiªp trß¾c khi thành Ph§t cho ðªn vô s¯ kiªp v« trß¾c. Ngài t×ng sanh ra · n½i này n½i kia. TÕi n½i này, Ngài sinh ra có tên là gì, dòng h÷ là nhæng ai, sinh hoÕt th÷ lÕc th÷ kh± nhß thª nào, tu±i th÷ dài ng¡n bao nhiêu... sau khi chªt tÕi ch² này, sanh ra tÕi ch² kia, tên gì, dòng h÷ là ai... Ngài nh¾ t× ðÕi cß½ng ðªn chi tiªt m²i kiªp mµt cách rõ ràng nhß nh¾ chuy®n xäy ra hôm qua.

Kinh B±n Sanh, B±n Sñ ghi lÕi nhæng ð¶i quá khÑ cüa Ph§t và ð® tØ r¤t rõ. Nhß v§y, là Ngài ðã giäi quyªt ðßþc v¤n ð«: "Trß¾c khi có m£t · ðây mình ðã làm gì?" Ъn khuya, Ngài chÑng ðßþc Thiên nhãn minh, th¤y sñ s¯ng và chªt cüa chúng sanh, ng߶i sang, kë hèn, ng߶i ð©p, kë x¤u... ð«u do nghi®p thi®n và nghi®p ác cüa h÷ dçn d¡t ði trong løc ðÕo luân h°i. Gi¯ng nhß ng߶i ðÑng trên l¥u cao nhìn xu¯ng ngä tß ð߶ng th¤y kë ði qua ng߶i ði lÕi mµt cách rõ ràng.

Nhß v§y, con ng߶i sau khi chªt không phäi m¤t hÆn mà theo nghi®p ðã tÕo, luân h°i qua sáu nëo trong tam gi¾i. Th¤y luân h°i trong tam gi¾i là th¤y ngoài hành tinh mình ðang s¯ng, còn vô s¯ chúng sanh s¯ng trên vô s¯ hành tinh khác næa. Thª nên trong kinh Ph§t có câu "H¢ng hà sa s¯ thª gi¾i" là chï thª gi¾i xung quanh thª gi¾i chúng ta · nhi«u nhß cát sông H¢ng · „n е. Thiên nhãn Ngài chÆng nhæng th¤y ðßþc nhæng v§t l¾n và xa, mà nhæng v§t nhö nhi®m nhß vi trùng trong ly nß¾c Ngài cûng th¤y, Ngài còn th¤y sñ duyên hþp hình thành ra các pháp có hình tß¾ng và không hình tß¾ng mµt cách rõ ràng.

Ngang ðây Ngài ðã giäi quyªt ðßþc nghi v¤n l¾n lao là: "Con ng߶i chªt r°i là cái gì và ra sao, ð°ng th¶i cûng th¤y rõ nhæng thª gi¾i bên ngoài." Cu¯i cùng, khi sao mai m÷c, Ngài chÑng ðßþc L§u t§n minh. Ъn ðây Ngài dÑt hªt m¥m sanh tØ không còn r½i l÷t trong tam gi¾i næa, g÷i là thoát sanh tØ hay sanh tØ minh. Thª là v¤n ð« tÕi sao con ng߶i phäi ði trong sanh tØ, và làm sao thoát sanh tØ ðã giäi quyªt xong. Ъn ðây Ngài ðã ðÕt ðßþc chân lý.

Chân lý ðó · ðâu? N½i chính mình. Th¤y rõ n½i mình cái gì là nhân sanh tØ, cái gì là thoát sanh tØ. Ðó là th¤y ðßþc chân lý. Cûng v§y, chúng ta ði tu là tìm chân lý n½i chính mình, mình phäi xác ð¸nh rõ hß¾ng ði cüa mình ð¬ không th¤y tu là nh÷c nh¢n vô ích. Tìm chân lý, nhß ðÑc Ph§t dÕy là nh§n cho ðßþc cái gì là nhân sanh tØ luân h°i.

Chính "nghi®p" là g¯c sanh tØ. Nghi®p ðó là tham sân si, tÑc ý nghi®p, t× ý nghi®p phát sinh ra thân nghi®p, kh¦u nghi®p dçn chúng ta ði trong luân h°i. tuy nói ba nghi®p, nhßng tr÷ng tâm là ý nghi®p. kinh nói: "Cái kh± b¸ u¯ng nß¾c ð°ng sôi, nu¯t hòn s¡t nóng · ð¸a ngøc chßa phäi là kh±, cái kh± làm thân trâu ngña cûng chßa phäi là kh±. si mê không biªt l¯i ði, ðó m¾i là kh±." Chï có si mê ði theo nghi®p sanh tØ không d×ng m¾i là kh± h½n hªt. V§y mu¯n giäi thoát sanh tØ phäi dÑt nghi®p, mu¯n dÑt nghi®p phäi dùng ý. Nªu còn ý tham, sân, si, mÕn, nghi... thì không bao gi¶ dÑt nghi®p. T§p ðª, nguyên nhân cüa kh±, n¢m ngay · "ý". Chúng ta tu, ng°i thi«n là ð¬ làm gì? Ь d×ng ý nghi®p.

Vì tu là tìm chân lý, tìm l¨ th§t: mu¯n nh§n ra cái th§t phäi biªt cái nào là giä. Thân tÑ ðÕi, sanh di®t nhß ng÷n ðèn leo lét trß¾c gió không phäi là l¨ th§t, ý ni®m suy nghî chþt có chþt không cûng không phäi là l¨ th§t. Cái không th§t mà ch¤p cho là mình thì quä là si mê. Ph§t dÕy si mê là cái kh± l¾n nh¤t.

Trong kinh Viên Giác, B° Tát Vân Thù höi Ph§t: "Thª nào là vô minh?" Ph§t ðáp: "Chúng sanh th¤y thân tÑ ðÕi là thân mình th§t, tâm sanh di®t là tâm mình th§t, ðó là vô minh." Nhß v§y, t¤t cä chúng ta · ðây ð«u ðang b¸ vô minh che phü, mà vô minh là ð¥u m¯i sanh tØ luân h°i.

Mu¯n hªt vô minh phäi nhìn lÕi mình biªt rõ cái nào là giä, cái nào là th§t. Không phäi mà ch¤p giæ, ðó là si mê. Không th§t biªt là không th§t, ðó là Trí tu® Bát nhã. ÐÕt ðßþc Trí tu® Bát nhã là ðã bß¾c mµt bß¾c ðªn g¥n chân lý. cho nên nói cØa Thi«n là cØa Không. Th¤y thân tâm không th§t ðó là ðã bß¾c vào cØa Không hay cØa Thi«n r°i. Nhßng nªu th¤y thân tâm (v÷ng tß·ng) là không th§t, buông xä không ch¤p thì bây gi¶ thª nào?

Giä sØ khi ði ð߶ng, lúc ði không kh·i nghî gì hªt, v§y lúc ðó có th¤y ð߶ng ði, có biªt chân ði và có nghe tiªng ðµng bên ngoài không? tuy không kh·i ni®m nhßng vçn th¤y ð߶ng ði, vçn biªt bß¾c chân ði, vçn nghe tiªng ðµng bên ngoài. V§y lúc ðó cái gì nghe, cái gì ði, cái gì th¤y? Chính ch² ðó Ngài Lâm Tª nói: "Các ông phäi tìm coi ai là ng߶i ðang nghe pháp?" Các T± ðã chï r¤t rõ, ý ni®m thì chþt có chþt không, nhßng cái h¢ng th¤y h¢ng nghe thì bao gi¶ cûng hi®n hæu, tiªc là chúng ta cÑ nh¾ "cái chþt có chþt không", mà quên "cái h¢ng hæu." Nhßng cái h¢ng hæu ¤y · ðâu?

Ngài Vînh gia Huy«n Giác nói: B¤t ly ðß½ng xÑ th߶ng trÕm nhiên Mích tÑc tri quân b¤t khä kiªn "Cái h¢ng hæu" ¤y có sÇn n½i mình không r¶i, trß¾c m¡t th߶ng h¢ng l£ng l¨, nhßng kh·i ni®m tìm nó thì không th¬ g£p. cho nên các T± th߶ng nói: "Dß¾i chân các ông hay trß¾c m¡t các ông", chÑ không nói · ch² nào. LÕi, "cái h¢ng hæu" ¤y tên gì? Là ng߶i, là tr¶i, hay là cái gì?

Ða s¯ ng߶i tu th¡c m¡c: TÕi sao ðÑc Ph§t nói tu hªt m¥m sanh tØ thì ðßþc giäi thoát, nhßng höi cái gì giäi thoát Ngài không nói? Nªu nói con ng߶i giäi thoát thì không ðúng vì con ng߶i cûng là mµt trong løc ðÕo, nói Tr¶i cûng không ðßþc vì Tr¶i cûng trong løc ðÕo, vì "cái h¢ng hæu" ¤y không d¤y ðµng, không tÕo nghi®p nên không ði trong løc ðÕo. Thª nên không th¬ nói "cái gì giäi thoát", chï nói "giäi thoát" v§y thôi.

Nhß Løc T± Hu® Nång, mµt hôm bäo ðÕi chúng: " ta có mµt cái không tên, không h÷, không ð¥u, không ðuôi. ta ð¯ các ngß½i là cái gì?" Ngài Th¥n Hµi li«n ðÑng ra thßa: "Là bän lai di®n møc, là Ph§t tánh cüa Th¥n Hµi." T± qu·: "Ông ðã l¤y tranh che ð¥u." Nhß v§y, cái ðó là không tên. Tên là do mình gá ð£t mà thôi.

Chúng ta tu phäi th¤y rõ mµt bên là tÕo nghi®p sanh tØ, mµt bên là d×ng tÕo nghi®p, dÑt luân h°i. Biªt cái tÕo nghi®p mà ð×ng theo thì cái không sanh tØ hi®n ti«n, ðó là chân lý. Chân lý ðó không ai thiªu, nhßng nªu không ch¸u buông ý ni®m sanh di®t thì không bao gi¶ th¤y ðßþc. Gi¯ng nhß màn chiªu bóng, khi r÷i hình änh vào ðó thì không th¬ th¤y t¤m väi tr¡ng.

Cûng v§y, bao gi¶ còn chÕy theo ý ni®m sanh di®t thì không th¬ th¤y ðßþc cái chân th§t, l£ng l¨. ChÆng hÕn khi ng°i thi«n, mu²i c¡n biªt ngÑa, ð¥u g¯i ðau biªt ðau, nhßng chân ngÑa ð¥u g¯i ðau chÑ không phäi "tôi" ngÑa, "tôi" ðau. T¤t cä, tôi ð«u biªt hªt; biªt rõ nhß v§y chÑng tö con ng߶i th§t h¢ng hæu cüa mình lúc nào cûng hi¬n nhiên rõ ràng, không khu¤t m¶ bao gi¶. V§y mà tµi nghi®p, ng߶i ta không ch¸u nhìn lÕi mình, không biªt gì v« mình hªt, cÑ th¤y theo cái ðiên ðäo r°i chÕy ngßþc chÕy xuôi, bu°n ng߶i này, gi§n ng߶i kia... phi«n nhi­u ðü thÑ. Còn có thß½ng, ghét là còn có kh±, vui, mà cuµc ð¶i là v§y, vui kh± lçn lµn không bao gi¶ an ±n. Chï khi không vui, không bu°n, thän nhiên tñ tÕi, lúc ðó gß½ng m£t tß½i nhß Ph§t.

Chúng ta tu là phäi gÕt bö hªt phi«n não, không ð¬ nó che ð§y lôi kéo mình, lâu ngày thu¥n thøc thì chân lý s¨ hi®n ti«n hay Niªt bàn hi®n tÕi. Niªt bàn là không còn sanh tØ dù còn thân. tu theo Ph§t ðßþc Niªt bàn không phäi ðþi sau khi chªt, mà ngay trong khi s¯ng d×ng ðßþc nhân sanh tØ thì g÷i là vô sanh. Niªt bàn nghîa chính là vô sanh. Niªt bàn này ai cûng có th¬ ðÕt ðßþc, không xa cách con ng߶i.

Nhß v§y, ðÑc Ph§t dÕy chúng ta mu¯n th¤y chân lý cÑu cánh, phäi biªt rõ m¥m sanh tØ r°i tu m¾i th¤y. Chân lý này không th¬ tìm kiªm trong kinh ði¬n sách v·. kinh sách nªu có trình bày ðúng chân lý, cûng chï là chân lý chªt, vì t× ngæ này ð¯i ðãi v¾i t× ngæ kia, chÑ không nói ðßþc chân lý s¯ng. B·i ngôn ngæ không nói ðßþc chân lý s¯ng mà phäi nh§n ra · n½i mình, nên T± B° Ы ÐÕt ma khi sang trung Qu¯c, Ngài dõng dÕc tuyên b¯: "B¤t l§p vån tñ, giáo ngoÕi bi®t truy«n, trñc chï chân tâm, kiªn tánh thành Ph§t." Vì giáo lý ghi b¢ng chæ nghîa là chân lý chªt, Ngài thì mu¯n chï chân lý s¯ng, nên phäi chï thÆng tâm ng߶i, ngay tâm mình nh§n ra là giác ngµ thành Ph§t.

Có nhi«u ng߶i th¡c m¡c: TÕi sao tôi ít quan tâm ðªn sñ h÷c, Tång ni · các thi«n vi®n tôi chï giäng dÕy qua r°i b¡t tu b¡t ng°i thi«n, không b¡t trä bài không thi cØ. Tôi th¤y, dù chúng ta có h÷c b¢ng CØ nhân Tiªn sî Ph§t h÷c mà không tu, cûng không nh§n ra chân lý. Mu¯n nh§n ra chân lý thì chính mình phäi gia công tu t§p. Có tu t§p m¾i th¤y ðúng nhß th§t thì chân lý s¯ng m¾i hi®n ti«n. Vì tu là tr· v« chân lý s¯ng ngay n½i mình, chÑ không tìm kiªm · ðâu cä.

ÐÑc Ph§t khi s¡p thành ðÕo, lúc ðó Ngài ðâu có tìm ð÷c kinh ði¬n sách v·, chï ng°i l£ng l¨ dß¾i cµi B° ð« r°i sáng ðÕo, ði«u này kinh sØ ghi rõ ràng. Nhß v§y quí v¸ m¾i hi¬u tÕi sao T± dõng dÕc tuyên b¯ nhß thª và tÕi sao tôi không b¡t thi«n sinh h÷c nhi«u. Chúng ta phäi hi¬u ý Ph§t T± dÕy r°i xác ð¸nh rõ ð߶ng hß¾ng tu cüa mình. Nªu không, s¨ th¤y mình tu sao không tiªn bµ, r°i nghî: phäi mình ðßþc ði h÷c thì bây gi¶ lên b§c này b§c kia, có b¢ng c¤p cao ðßþc ng߶i ta n¬ tr÷ng. Nghî nhß v§y thì hß¾ng tu hành ðã l®ch r°i. Chúng ta phäi hi¬u giá tr¸ chân th§t cüa ng߶i tu là gia công tu t§p ð¬ cÑu mình ra khöi sanh tØ, ðó m¾i là v¤n ð« thiªt yªu.

Nói v« phß½ng pháp tu, phäi tu thª nào? Tôi th߶ng dÕy quí v¸ khi tu v÷ng tß·ng kh·i, biªt nó v÷ng li«n buông. Có ng߶i lÕi höi: Nªu biªt v÷ng tß·ng thì "cái biªt" ðó cûng là v÷ng. Nghî nhß v§y là chßa hi¬u ðßþc phß½ng ti®n Ñng døng tu. V÷ng tß·ng nhß con trâu cu°ng, mu¯n tr×ng tr¸ nó phäi có roi có dây, phäi la hét, tÑc dùng "cái biªt" r¥y la, qu· trách. Biªt v÷ng tß·ng là giä d¯i, không theo, lâu ngày thu¥n thøc, v÷ng tß·ng không còn næa thì cái la hét cûng bö luôn, lúc ðó tñ nhiên l£ng l¨, không phäi bö phß½ng ti®n mà phß½ng ti®n tñ hªt.

Bây gi¶ nói rµng h½n, nhß trong Ti¬u kinh Malunkya, trung Bµ II, TÏ kheo malunkya höi Ph§t: Thª gi¾i là hæu biên hay vô biên, Nhß lai là t°n tÕi hay không t°n tÕi sau khi chªt v.v... và tuyên b¯ nªu ðÑc Ph§t không trä l¶i cho ông nhæng câu höi này, ông s¨ hoàn tøc. B¤y gi¶ Ph§t qu· malunkya là ngu si. Gi¯ng nhß ng߶i b¸ trúng tên ðµc không ch¸u ð¬ cho ng߶i ta nh± mûi tên ra, mà cÑ tìm hi¬u: ai ðã b¡n tôi, ng߶i ¤y ra sao, mûi tên kia ðßþc làm b¢ng ch¤t li®u gì, dây cung thª nào v.v...? Ng߶i này s¨ chªt trß¾c khi biªt ðßþc nhæng ði«u anh ta mu¯n biªt.

Cûng v§y, con ng߶i cÑ thích nhìn ra bên ngoài, thích hi¬u biªt th§t nhi«u, cho nhß v§y là thông minh bác h÷c, còn cái quan tr÷ng nh¤t ð¶i mình là d×ng tÕo nghi®p, s¯ng v¾i cái chân th§t ð¬ ðßþc giäi thoát sanh tØ, làm ðßþc ngay trong ð¶i này thì không ch¸u biªt, không ch¸u làm. Thª gi¾i vû trø bên ngoài biªt ðßþc bao nhiêu? H½n næa càng biªt bên ngoài nhi«u thì càng mù t¯i · mình, nhßng biªt ðßþc mình r°i thì lÕi sáng ra bên ngoài. Ðó là ði«u hªt sÑc quan tr÷ng. tu mà không biªt rõ nhß v§y thì ð߶ng tu mình không væng, tu mµt lúc r°i m®t möi mu¯n th¯i bß¾c. Phäi biªt rõ con ð߶ng mình ði cao thßþng quý báu nhß thª nào thì m¾i ði t¾i n½i ðßþc. T¾i n½i r°i m¾i th¤y an vui, cái an vui ¤y, t¤t cä cái vui thª gian không sánh n±i.

Nhìn lÕi ng߶i tu hi®n nay · nhi«u n½i, chúng ta th¤y r¤t ðáng thß½ng. Không biªt chân lý là cái gì hªt, cÑ vào chùa cúng tøng r°i hªt mµt ð¶i tu. Thành ra chï h½n ng߶i thª gian · cái nghi®p thi®n thôi, chÑ không biªt cái g¯c cüa sñ tu hành là gì. Thª nên ng߶i tu phäi th¤y rõ cái g¯c cüa sñ tu hành là · ch² nào? Và, nhæng gì làm cho cái g¯c ðó b¸ khu¤t ði thì phäi d©p ngay, ð¬ cho cái chân th§t hi®n ti«n.

Con ng߶i vì ngu si nên ch¤p ngã, ngã s· ... Ch¤p thân này là cüa mình mà thñc sñ trong thân này các tª bào làm gì, làm gì mình ðâu có biªt, ðâu có phân công cho nó ðßþc. Nªu cái nhà cüa tôi thì tôi có quy«n s¡p xªp cái bàn 𬠷 ðâu, cái tü ð¬ ch² nào ... Тng này mình không có quy«n gì hªt, chï biªt nghe ðói thì cho vào vài ba chén c½m ð¬ nó tiêu hóa, tiêu hóa xong nó thäi ra, cÑ nhß v§y làm hoài, không biªt bên trong nó làm vi®c nhß thª nào. V§y mà ch¤p thân này cüa ta th§t hªt sÑc sai l¥m. Biªt thân không phäi là mình thì khi ðau b¸nh ho£c s¡p chªt, phäi biªt rõ chªt là xác thân này chªt, ðau là do các dây th¥n kinh b¸ xúc chÕm m¾i có cäm giác ðau, chÑ không phäi mình ðau, mình chªt. Th¤y rõ nhß v§y thì không còn sþ chªt, không còn sþ ðau.

H°i xßa, khi nghe trong kinh tán thán Ph§t là b§c "Vô thßþng y vß½ng," tôi nghî nói Ph§t là th¥y thu¯c ðü r°i, còn "Vô thßþng y vß½ng" là vua cüa th¥y thu¯c không ai h½n, thì h½i quá! Bây gi¶ tôi m¾i th¤y quä là ðúng nhß v§y. Vì ng߶i th¥y thu¯c giöi · ð¶i cÑu ðßþc mµt ng߶i s¡p chªt s¯ng thêm ch×ng 10 nåm næa là ðã tài l¡m r°i, hu¯ng chi Ph§t Ngài chï cho chúng ta phß½ng pháp ra ngoài t¤t cä sanh tØ, không còn b¸ s¯ng chªt chi ph¯i næa, không phäi "Vô thßþng y vß½ng" là gì?

Chúng ta là ð® tØ Ph§t phäi tu thª nào ð¬ ra ngoài sanh tØ, không còn b¸ sanh tØ chi ph¯i næa. Giäi thoát sanh tØ m¾i là cái vui tµt bñc, mà Ph§t ðã chï dÕy cho chúng ta, còn t¤t cä cái vui khác chï là tÕm bþ không có gì b«n ch¡c. T¤t cä chúng ta có m£t · ðây ai r°i cûng s¨ ði d¥n ðªn già chªt, cái khôn ngoan nh¤t cüa mình là biªt ðßþc cái g¯c sanh tØ ð¬ tránh ði, s¯ng v¾i cái chân th§t không sanh tØ là h½n hªt.