Xét LÕi Mµt S¯ Châm Ngôn
Tøc Ngæ qua Lång Kính Cüa ÐÕo Ph§t 

Tâm Di®u

Nªu toàn th¬ nhân loÕi k¬ t× ð¶i thßþng c± cho ðªn ngày nay ð«u có cùng mµt thói quen s¯ng "ai sao tôi v§y" ho£c "xßa sao nay v§y" thì gi¶ này chúng ta vçn còn phäi vác rìu b¢ng ðá ð¬ ði sån thú ðem v« ån s¯ng nu¯t tß½i, chÑ không th¬ có ðßþc n«n vån minh ði®n toán nhß ngày nay.

N«n vån minh mà chúng ta ðang th×a hß·ng này không phäi b²ng nhiên t× trên tr¶i r½i xu¯ng, ho£c là t× nhæng bµ óc ù lì, ngh¸ g§t "ai sao tôi v§y" mà xây dñng nên. Ðó là nh¶ công lao cüa nhæng kh¯i óc quä cäm, ð¥y sáng kiªn, dám thí nghi®m nhæng sáng kiªn cüa mình, dám tranh ð¤u ð¬ nhæng sáng kiªn thành hi®n thñc dù cho ðôi khi phäi hy sinh tính mÕng.

Sñ tiªn hóa cä v« v§t ch¤t lçn tinh th¥n có ðßþc là nh¶ · nhæng con ng߶i biªt suy nghî ðµc l§p, can ðäm nh§n lãnh trách nhi®m, dám có ý kiªn khác ðß½ng th¶i, "ai sao tôi không v§y" m¾i vùng lên l§t ð± ðßþc ngoÕi xâm, không ch¸u cam tâm làm nô l®.

Cho nên, là ph¥n tØ cüa ðÕo Giác Ngµ, chúng ta nên xét lÕi mµt s¯ thói quen x¤u, nhß thói quen Ö lÕi vào ng߶i khác "ai sao tôi v§y".

Nhæng "ai sao tôi v§y" nào mà hþp lý, có lþi cho m÷i ng߶i thì theo. Cái nào có hÕi thì nên bö và nói ng߶i khác bö. Không nên mang n²i sþ truy«n kiªp v¾i ti«n nhân mà cÑ c¡m ð¥u tuân theo nhæng thói quen lÕc h§u nhß sþ "ra ngõ g£p gái thì xui xëo", "có con mèo lÕc vào nhà thì s¨ nghèo", "vþ ch°ng kh¡c tu±i thì s¨ s¾m bö nhau", vân vân và vân vân.

Trong tinh th¥n ðó, chúng ta nên xét lÕi mµt s¯ châm ngôn tøc ngæ qua lång kính cüa ðÕo Ph§t, thí dø nhß câu "ð¶i cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c".

Quan ni®m v« cái g÷i là "ð¶i cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c" cho r¢ng có mµt cái gì vô hình lßu truy«n cái nhân x¤u do ð¶i cha tÕo ra và chuy¬n giao cái quä x¤u do nhân x¤u mang lÕi cho con cái trong dòng h÷ huyªt th¯ng t± tiên.

Có ng߶i cho r¢ng, ðó là do änh hß·ng huyªt th¯ng, mà khoa h÷c ngày nay ðã khám phá ra các "gene" di truy«n và cûng có ng߶i cho r¢ng quan ni®m này b¡t ngu°n t× thuyªt nhân quä luân h°i cüa ðÕo Ph§t, ði«u này m¾i nghe ra thì tß·ng nhß ðúng vì cûng gieo nhân và cûng hái quä, nhßng hoàn toàn không ðúng.

Th¶i ðÑc Ph§t còn tÕi thª, có ng߶i höi Ngài:

"BÕch ÐÑc Thª Tôn, vì lý do nào mà trong ð¶i ng߶i có ng߶i chªt y¬u và có ng߶i s¯ng lâu; có ng߶i b®nh hoÕn và có ng߶i khöe mÕnh; có ng߶i x¤u và có ng߶i ð©p; có ng߶i làm gì cûng không có ai làm theo, noiù gì cûng không ai nghe theo; có ng߶i nghèo kh± và ng߶i gi¥u sang, có ng߶i sanh trong gia ðình b¥n ti®n và có ng߶i sanh trong gia ðình cao sang, có ng߶i ngu d¯t và có ng߶i trí tu® thông minh ?

ÐÑc Ph§t trä l¶i nhß sau:

"T¤t cä chúng sinh ð«u mang theo cái Nghi®p (Karma) cüa chính mình nhß mµt di sän, nhß v§t di truy«n, nhß ng߶i chí thân, nhß ch² nß½ng tña. Chính vì cái Nghi®p riêng cüa m²i ng߶i m²i khác nên m¾i có cänh d¸ ð°ng giæa chúng sanh".1

Nghi®p (kamma, hay tiªng sanscrit là karma) là qui lu§t nhân quä trên bình di®n ðÕo ðÑc. Nói mµt cách chính xác h½n, Nghi®p là tác ý hay ý mu¯n. Vì có ý mu¯n nên m¾i phát sinh hành ðµng qua thân, kh¦u, và ý. Tác ý có th¬ là thi®n hay không thi®n, tÑc lành hay dæ, cûng có th¬ không lành không dæ. Vì thª hành ðµng là gieo nhân, mà nhân lành s¨ ra quä lành và nhân ác s¨ ra quä ác. Tiªn trình hành ðµng và phän hành ðµng, tÑc tiªn trình gieo nhân và g£t quä n¯i tiªp vô cùng t§n. Nhân tÕo quä, quä tr· thành nhân m¾i. 

Tiªn trình cüa nhân và quä này là qui lu§t thiên nhiên, luôn luôn biªn d¸ch, không có ai tÕo ra nó và hüy di®t nó. Mµt nång lñc ngoÕi tÕi hay mµt ð¤ng th¥n linh nào ðó có quy«n ban phß¾c cho nhæng ai ån hi«n · lành hay tr×ng phÕt nhæng ai làm ði«u ác, hay có quy«n chuy¬n giao phß¾c báu ho£c hình phÕt t× ng߶i này qua ng߶i khác, hoàn toàn không có ch² ðÑng trong Ph§t giáo. Ng߶i cha, dù có thß½ng con cách m¤y cûng không th¬ nào thay thª cho con · tù khi ðÑa con phÕm tr÷ng tµi giªt ng߶i. 

Trong l¸ch sØ Ph§t Giáo có r¤t nhi«u ði¬n tích nói lên cái nhân quä do mình làm mình ch¸u, không ai có th¬ gánh thay cho mình ðßþc, nhß sñ tích bà Møc Liên thanh Ы, thân mçu ngài Møc Ki«n Liên. Bà thanh Ы khi còn s¯ng ðã làm nhi«u ði«u ðµc ác, tham lam và ích kÖ, không bao gi¶ làm phß¾c, b¯ thí hay giúp ðÞ ng߶i nghèo kh±, nên khi m®nh chung bà phäi ð÷a vào ð¸a ngøc A-TÏ, làm thân ngÕ quÖ, ðói khát cñc kh±.

Ngài Møc Ki«n Liên, mµt v¸ ðÕi ð® tØ th¥n thông b§c nh¤t cüa Ph§t, sau khi chÑng ðßþc ðÕo quä, li«n dùng hu® nhãn quan sát sáu nëo luân h°i, th¤y cha ðang · cõi tr¶i hß·ng phß¾c báu an vui, còn m© là bà thanh Ы ðang s¯ng trong cänh gi¾i ð¸a ngøc thân hình ti«u tøy, ðói khát kh± s·. 

Quá thß½ng xót m©, ngài dùng th¥n thông ðem bát c½m dâng m©. Bà thanh Ы, vì ðói lâu ngày nên khi th¤y bát c½m, thì lòng tham n±i lên sþ các quÖ ðói khác dành ån nên bà l¤y tay trái che bát c½m, tay m£t b¯c ån, c½m li«n biªn thành than h°ng. Ngài xót xa r½i l®, biªt m© mình nghi®p chß¾ng quá n£ng, sÑc mình không cÑu n±i, bèn ði c¥u cÑu v¾i Ph§t. 

Vâng theo l¶i Ph§t d§y, ngài nh¶ sÑc tâm cüa chß v¸ a la Hán, là nhæng b§c tu hành ðÕt ðÕo, ðã thanh l÷c t¤t cä m÷i tß tß·ng ô nhi­m tham sân si, tháo gÞ xong m÷i sñ vß¾ng m¡c cüa tâm ý thÑc, ch¤m dÑt ðßþc dòng luân h°i nghi®p báo, tâm thanh t¸nh mênh mông nhß hß không, nên m¾i chuy¬n hóa ðßþc tâm bün xïn cüa bà thanh Ы. Chï c¥n mµt ni®m tâm chuy¬n hóa, ngøc tù tâm tÕo cüa bà ðã tñ tan rã. cho nên Løc T± nói: "Tñ tánh kh·i mµt ni®m ác, li«n di®t vÕn kiªp thi®n nhân, tñ tánh kh·i mµt ni®m thi®n, li«n dÑt h¢ng sa ác nghi®p" (Pháp Bäo Ðàn Kinh).

Bao nhiêu ðó chÑng tö r¢ng ng߶i con ð¡c ðÕo, th¥n thông b§c nh¤t là do tu chÑng cüa chính cá nhân mình không do n½i cha m© và bà m© cûng v§y, phäi gánh ch¸u cái quä do vi®c làm cüa chính mình, ngay cä con bà ðªn cÑu bà cûng không ðßþc. Th§t là rõ ràng quan ni®m phúc ¤m truy«n ð¶i hay cái g÷i là "ð¶i cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c" không có m£t trong ðÕo Ph§t.

Theo lu§t nhân quä, thì quä vui hay quä kh± cüa ng߶i ðang thøî hß·ng ð«u do nhæng nhân t¯t hay x¤u do chính ng߶i ¤y, chÑ không phäi do ng߶i khác ðã gieo tr°ng, trong kiªp hi®n tÕi hay trong nhæng kiªp quá khÑ. V¾i cái nh§n thÑc và t¥m nhìn gi¾i hÕn cüa chúng ta nên chúng ta chï th¤y trß¾c m£t cái quä ðang tr± mà không th¤y ðßþc t¤t cä các nguyên nhân vi tª ðã sanh quä ¤y, vì các nhân ¤y không phäi chï là nhæng nhân ðã gieo tr°ng trong kiªp này mà có th¬ là ðã ðßþc gieo träi t× nhi«u kiªp trong quá khÑ. Nhà Ph§t g÷i là nhân quä ba ð¶i, (có nghîa là bao g°m nhi«u kiªp trong quá khÑ, kiªp hi®n tÕi và nhi«u kiªp trong tß½ng lai).

S· dî chúng ta phäi ðem ánh sáng cüa ðÕo Giác Ngµ r÷i vào nhæng câu châm ngôn tøc ngæ nhß câu "жi cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c" vì câu này sai lu§t nhân quä. "Ng߶i này ån m£n mà ng߶i khác lÕi khát nß¾c" !!! Chuy®n ð¶i nay rõ ràng, ai c¯ g¡ng h÷c hành thì ðßþc ghi tên n½i b¢ng c¤p, không có vi®c chuy¬n nhßþng.

Quan ni®m "жi cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c" cûng có th¬ là mµt l¶i håm d÷a phát ngu°n t× thª lñc c¥m quy«n trong xã hµi cû tÕi Vi®t Nam. Chª ðµ phong kiªn th¶i xßa, vì quy«n lþi, th߶ng có thói quen tàn ác kéo cä gia ðình phÕm nhân vào mµt sñ tr×ng phÕt, thí dø nhß án "chu di tam tµc", giªt cä ba h÷ kë có tµi v¾i tri«u ðình, v¾i møc ðích khüng b¯ tinh th¥n dân chúng, ð¬ h÷ vì nghî ðªn thân nhân, thß½ng xót không mu¯n thân nhân m¡c h÷a, mà không giám ch¯ng ð¯i lÕi tri«u ðình. 

— ðây thì vì nghî ðªn con mà không giám làm ði«u gì mang h÷a cho con. D÷a dçm mà có kªt quä thì cûng có th¬ bö qua ðßþc. Nhßng không có nghîa là l¶i d÷a ðó ðúng v¾i chánh pháp. Cûng nhß giªt ba h÷ cüa phÕm nhân ð¬ ng߶i khác không giám phÕm pháp thì chï là mµt sñ trä thù tàn nhçn và vô lý mà thôi.

Cái lþi cüa sñ d÷a dçm này quá nhö so v¾i cái hÕi: (1) quan ni®m "ð¶i cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c" chï gây cho con cái, cái tinh th¥n Ö lÕi vào phúc ¤m t± tiên. (2) жi s¯ng ðen t¯i thì oán trách, ð± th×a cho cha m© mà không tñ nh§n r¢ng vì cái nhân x¤u mình ðã gây ra trong quá khÑ. (3) con cái khá giä thì cha m© giành công, khoe khoang r¢ng phúc ðÑc do mình tÕo. Nªu trong ðám lÕi có nhæng ðÑa nghèo kh± thì chúng lÕi oán h§n cha m© b¤t công, chia phúc cho con này không cho con khác. cha m© nh§n công nhß v§y ðã gián tiªp không khuyªn khích chính con cái làm ði«u thi®n ð¬ tÕo nhân t¯t cho nghi®p quä cüa bän thân h÷. (4) Không giäi thích ðßþc nhæng tr߶ng hþp mµt gia ðình có nhi«u anh ch¸ em, trong ðó có ng߶i gi¥u sang, kë nghèo khó nghi®n ng§p. Nhß v§y thì phß¾c ðÑc cüa t± tiên cha m© ðã ðßþc chia cho con cái theo công thÑc nào? (5) Không giäi thích ðßþc tr߶ng hþp cha m© hi«n ðÑc nhß vua ba Tß N£c và MÕt Lþi phu nhân mà lÕi sinh ra ng߶i con ðµc ác là vua Lßu Ly, ðang tay giªt cä dòng h÷ Thích.

Là Ph§t tØ cüa ðÕo Giác Ngµ, chúng ta không tin v« cái g÷i là "phúc ¤m truy«n th×a" hay "ð¶i cha ån m£n ð¶i con khát nß¾c". Bà Møc Liên thanh Ы ån m£n nhßng con cüa bà ðâu có khát nß¾c. Chúng ta phäi tin và hi¬u ð¸nh lu§t nhân quä, phäi tin tß·ng n½i chính mình, chính mình tÕo nhân cûng chính mình g£t quä, phäi tin vào khä nång và sñ c¯ g¡ng cüa chính mình trong vi®c hóa giäi nhæng nhân x¤u b¢ng nhæng nhân t¯t ð¬ cäi thi®n ð¶i mình và không ng×ng làm vi®c t¯t ð¬ tÕo an lÕc cho chúng sinh, làm t¯t cho cµng ð°ng.

Tâm Di®u 
 
 

1 majjhima Nikaya, cullakammavibhanga sutta no.35. Warren, buddhism in Translation, p. 214