Bangladesh, mµt qu¯c gia n¢m · mÕn nam châu Á v¾i 120 tri®u dân. Ðó là mµt trong nhæng qu¯c gia ðông dân nh¤t thª gi¾i (m§t ðµ cß dân: 802,7 ng߶i/km2) và tín ð° H°i giáo chiªm ða s¯. chittagong hill tracts (CHT, vùng ð°i núi Chittagong) là mµt vùng n¢m · mi«n Ðông nam qu¯c gia này n¢m cÕnh phía Tây nam nß¾c Miªn Ði®n. Vùng này träi dài khoäng nåm ngàn d£m vuông, là n½i cß ngø cüa 500.000 tín ð° Ph§t giáo. H÷ ph¥n l¾n là cµng ð°ng ng߶i Chakma, Marma, tonchangy và ma-rungs thuµc s¡c tµc Mông C±. Thêm vào ðó, có khoäng 200.000 Ph§t tØ ngß½i bengali · räi rác kh¡p các tïnh thành cüa ð¤t nß¾c này.

Theo truy«n thuyªt dân gian t× xa xßa cüa cµng ð°ng chakma thì dân chúng chakma phát xu¤t t× bµ tµc shakya (Thích-ca), n½i ðÑc Ph§t Thích-ca-mâu-ni ðän sinh. sau khi Ph§t nh§p di®t, vua birurhab nß¾c Kaushala, „n е ðã ðem quân ðµi ch¯ng lÕi bµ tµc Shakya. Bµ tµc shakya nhö nhoi ðó ðã b¤t lñc không ðß½ng ð¥u n±i v¾i ðµi quân hùng mÕnh này và h¥u nhß b¸ tiêu di®t. Ph¥n l¾n ðã chÕy thoát thân v« hß¾ng núi Himalaya, trong khi mµt s¯ nhö khác bö chÕy v« phía Ðông „n е. V« sau, s¯ ðông Ph§t tØ g¯c chakmas này bång qua Miªn Ði®n và ðªn ð¸nh cß · Chittagong, Bangladesh.

Ng߶i Miªn Ði®n xßa th߶ng g÷i bµ tµc shakya là tsak, mµt danh xßng mà có l¨ v« sau ðã biªn ð±i d¥n thành Chakma. Cµng ð°ng chakma là mµt dân tµc bän ð¸a. Giáo ði¬n chính yªu cüa h÷, bµ kinh Agartara, là mµt ph¥n cån bän trong tam TÕng Thánh ði¬n Ph§t giáo. Các tång sî (Roulees) theo truy«n th¯ng B¡c tông ngày trß¾c ðã ðäm nh§n nhæng chÑc vø trong Giáo hµi, cûng nhß ngoài xã hµi. Mµt trong nhæng c± truy«n cüa h÷ là Bhaddha, l­ hµi h÷p toàn gia tµc ð¬ dâng cúng l­ pinda dana cho thân b¢ng quyªn thuµc ðã khu¤t, và c¥u nguy®n các vong linh ðßþc vînh vi­n siêu thoát m÷i kh± ðau.

Nhæng di chï cüa vùng mohasthan garh thuµc mi«n B¡c bengal và ngôi chùa Ph§t giáo comilla shalban chÑng minh r¢ng Ph§t giáo ðã ðßþc truy«n bá kh¡p vùng này. Hòa thßþng shilabhadra ng߶i bangladesh t×ng là Vi®n trß·ng cüa ÐÕi h÷c n±i tiªng nalanda · „n е. H÷c giä Ph§t giáo atish dipankar t× bangladesh ðã ði ðªn t§n Tây TÕng ð¬ truy«n bá Ph§t giáo ÐÕi th×a. tuy nhiên, qua th¶i gian, Ph§t giáo ðã biªn m¤t khöi ð¤t nß¾c này ngoÕi tr× vùng CHT. song · vùng ti¬u løc ð¸a „n е vçn còn mµt Thánh ð¸a danh tiªng tên là Chitmaram, n¢m · trung tâm cht bên b¶ sông Karnaphulli.

Mãi cho ðªn giai ðoÕn cäi cách tôn giáo do Hoàng h§u ng߶i chakma là kalindi kh·i xß¾ng cùng v¾i sñ giúp ðÞ cüa Tång sî saramedha Mohasthabira, dân chakma vçn ch¸u änh hß·ng cüa ÐÕi th×a M§t giáo (Tây TÕng). Mµt Tång sî khác ðóng vai trò chính trong phong trào ch¤n hßng Ph§t giáo giæa dân chúng mi«n s½n cß¾c này là ngài karmabir priya ratha Mohasthabira. Ngài ðã s¯ng ð¶i tu sî ba mß½i låm nåm trong tu vi®n, và ngài nghî r¢ng, nªu không có giáo døc thì không th¬ cäi thi®n ð¶i s¯ng, ðÕo giáo và gia ðình ðßþc. Vì thª, ngài ðã t×ng cung c¤p n½i ån · cho h÷c sinh và dÕy giáo lý cho h÷, trong mµt n² lñc ðß½ng ð¥u v¾i nhæng hoÕt ðµng ch¯ng phá xã hµi và mê tín d¸ ðoan. khi các Tång sî M§t tông, các v¸ Lourees, b¡t ð¥u b¸ Ba-la-môn giáo và các tôn giáo Tây phß½ng lôi cu¯n, thì vi®c cäi cách xã hµi ðã b¸ quên lãng. Chính TÖ-kheo priya và các ð° ð® cüa ngài ðã có th¬ che ch· cµng ð°ng chakma dß¾i chiªc dù Ph§t giáo. trong s¯ nhæng ð® tØ cüa ngài có công này là ananda Mitra, Bimalananda, dharma Ratma, sattya priya và nhi«u Tång sî khác.

Và cu¯i th§p niên 50, mµt tång sî Bangladesh, Hòa thßþng agrabangsha mohasthabira h°i hß½ng t× Miªn Ði®n và ngài ðã tr· thành ng߶i lãnh ðÕo Ph§t giáo · Rangamati. Lúc ðó ngài b¡t ð¥u phát tri¬n Ph§t giáo · vùng ð°i. Nåm 1958, ngài ðã thành l§p t± chÑc Ph§t giáo phi chính tr¸ v¾i danh xßng là parbattya bhikkhu samity (Hµi Tång-già vùng núi Bangladesh). T± chÑc này v« sau ðßþc Hòa thßþng prajnananda mohathera cäi t±, ngài là chü t¸ch Hµi Ph§t giáo Bangladesh. Vào nåm 1982, Hµi này ð±i thành "Hµi Tång-già Parbattya". T¤t cä chß Tång và cß sî tÕi gia ð«u là thành viên cüa Hµi này.

Nåm 1971, sau cuµc chiªn tàn sát ðçm máu và ð¤t nß¾c giäi phóng, bangladesh xu¤t hi®n trên bän ð° cüa thª gi¾i nhß mµt qu¯c gia thñc thø. trong th¶i chiªn, nhi«u ng߶i c½ cñc m¤t hªt thân nhân ð«u tr· lÕi ðªn nhi«u t± chÑc khác nhau ð¬ tìm n½i nß½ng tña. Nh¢m møc ðích tÕo nhà · cho ng߶i vô gia cß lÕc löng b½ v½ này, Hòa thßþng jnanasri mohathera và các ð® tØ cüa ngài, ÐÐ Bimaltishya, ÐÐ Prajnananda, ÐÐ Priyatishya, ÐÐ jinapal và tôi (ng߶i viªt bài này) ðã tìm kiªm mµt miªng ð¤t · làng Kangapani, g¥n œy ban qu§n Rangamati. Ngài ðã xây dñng mµt Cô nhi Vi®n Ph§t giáo CHT, ð¬ phøc vø cho dân nghèo kh± b¥n cùng · trong vùng núi. Chü t¸ch Hµi Tång-già Ph§t giáo Bangladesh, ngài prajnananda Mohathera, hi®n nay là T±ng thß ký cüa t± chÑc này, và tôi là Hi®u trß·ng cüa Vi®n.

Có ba trÕi m° côi ðang ðßþc Hµi Ph§t giáo bangladesh ði«u hành. qua các trÕi m° côi này, khoäng 2000 trë em ðßþc giáo døc ph± thông, giáo lý và kÛ thu§t. Vào nåm 1986, Hµi Ph§t giáo bangladesh ðã gia nh§p Hµi Liên hæu Ph§t giáo Qu¯c tª (World fellowship of Buddhism). Ðó là t± chÑc Ph§t giáo duy nh¤t · bangladesh nh¢m xây dñng ð¶i s¯ng thiªu niên con em cüa nhæng ng߶i b¥n cùng · xÑ s· này.

Hi®n nay, t± chÑc Ph§t giáo này ðang quan tâm thành l§p mµt tr߶ng ÐÕi h÷c Ph§t giáo, mµt tr߶ng kÛ thu§t, mµt tr߶ng ph± thông, mµt b®nh vi®n, mµt trung tâm báo chí và Thi«n h÷c, Nhæng dñ án khác s¨ tiªn hành thành l§p mµt trung tâm Thi«n, mµt tu vi®n, mµt Vi®n nghiên cÑu, Thß vi®n, QuÛ bäo trþ cüa Ph§t tØ, ban Giáo døc Ph§t giáo, Hµi pali text, Vi®n bäo tàng Ph§t giáo, TrÕm xá...

Là ðÕi di®n cüa Hµi Tång-già và Hµi Ph§t giáo Bangladesh, tôi xin kêu g÷i sñ giúp ðÞ và hþp tác cüa t¤t cä các qu¯c gia Ph§t giáo trên thª gi¾i, cùng chúng tôi hoÕt ðµng nh¢m phát tri¬n Ph§t giáo và vån hóa trong các cµng ð°ng chßa phát tri¬n · ð¤t nß¾c này.

Theo seeds of Peace, Thailand, 6/1995