M¾i ðây các nhà khäo c± MÛ và canada ðßa ra chÑng cÑ cho r¢ng Ph§t giáo ðã ðßþc truy«n vào MÛ trß¾c khi ông columbus tìm ra Châu MÛ. tuy nhiên, theo các tài li®u có ðßþc hi®n nay thì Ph§t giáo chï th§t sñ có m£t tÕi MÛ sau kÏ ÐÕi hµi Tôn giáo Thª gi¾i t± chÑc tÕi bang chicago vào nåm 1893. nhßng ai là ng߶i có công truy«n bá và làm l¾n mÕnh "hÕt gi¯ng B° ð«" trên ð¤t MÛ? trong bài này, chúng tôi s¨ gi¾i thi®u mµt s¯ nhà sß cß sî ng߶i châu Á, nhæng ng߶i tiên phong có công ð£t n«n móng xây dñng ngôi nhà chánh pháp trên ð¤t MÛ.

1. Ng߶i trung Hoa

* Pháp sß hui shan (Hu® Th¥n, Hµi Th¥n?)

Ngài ðßþc xem là tång sî Ph§t giáo ð¥u tiên ðªn MÛ t× châu Á. theo giáo sß john fryer (ÐÕi h÷c California) và giáo sß edward P.Vining (ÐÕi h÷c san Francisco) thì vào khoäng thª kÖ thÑ v sau tl có mµt phái ðoàn truy«n bá Ph§t giáo do pháp sß hui shan dçn ð¥u ðã ðªn MÛ. Nhæng khám phá m¾i này không chï ðßþc dña vào biên niên sØ trung Hoa, mà còn cån cÑ theo nhæng truy«n th¯ng và t§p quán tôn giáo ðang có · MÛ và Mêxicô. Ðây là sñ th§t gây ch¤n ðµng và thêm vào mµt chß½ng m¾i cüa l¸ch sØ Ph§t giaó thª gi¾i trong m¯i quan h® vån hóa „n - MÛ c± ðÕi.

Pháp sß hui shan và b¯n ng߶i khác g¯c kabul · afganistan ðã viªng thåm MÛ và Mêxico vào nåm 458 sau tl v¾i møc ðích truy«n bá giáo lý cüa ðÑc Ph§t. Phái ðoàn tách ra làm hai nhóm ðªn trung MÛ ð¬ tiªn hành công vi®c ho¢ng pháp trên 40 nåm. sau ðó, pháp sß hui shan ðã ð½n ðµc tr· v« trung Qu¯c nåm 499 (sau TL). Lúc v« ðªn kinh Châu (thü ðô trên b¶ sông Dß½ng TØ) thì nµi chiªn ðang lan tràn trên ð¤t nß¾c này, Ngài phäi ch¶ ðþi ðªn nåm 502 m¾i ðßþc yªt kiªn vua Võ Ъ cüa tân tri«u ðÕi nhà Lß½ng và trình tâu lên nhà vua t¤t cä nhæng Ph§t sñ mà giáo ðoàn ðã thñc hi®n · MÛ. trong d¸p này hui shan ðã dâng lên hoàng ðª nhæng món hàng lÕ kÏ mà Ngài ðã mang v« t× MÛ và Mêxico. vua Võ Ъ là mµt Ph§t tØ thu¥n thành, mµt ðÕi thí chü, r¤t quan tâm ðªn cuµc Tây du truy«n giáo cüa hui Shan, nên ðã ð« cØ v¸ thân vß½ng du KÏ th¦m v¤n hui shan v« chi tiªt cüa phái ðoàn r°i t߶ng trình lÕi ðÑc vua. Vì thª, bän t߶ng trình này ðã ðßþc ðßa vào vån kh¯ cüa nhà Lß½ng r°i lßu truy«n ðªn ngày nay, ðßþc sñ xác nh§n ð¥y ðü cüa sØ gia trung hoa l×ng danh là Mã Ðoan Lâm, mµt sØ gia ð¶i T¯ng, viªt "Vån Hiªn Thông Khäo".

Pháp sß hui shan k¬ r¢ng, Ngài cùng 5 Tång sî khác ðã ðªn châu MÛ dß¾i th¶i vua minh Ъ thuµc tri«u ðÕi nhà T¯ng (420-589) trong khoäng 458 sau TL. Các nhà sß mang theo hình tßþng Ph§t, ng÷c Xá lþi và kinh sách. Phái ðoàn ðã ði d÷c theo qu¥n ðäo kurile và ðäo aleutian r°i ðªn Alaska. Phái ðoàn ðã dÕy dân chúng MÛ tu h÷c và truy«n gi¾i Cø túc cho mµt s¯ ng߶i dân · ðó. sau 40 nåm hoÕt ðµng, không biªt vì lý do nào ðó, pháp sß hui shan ðã b¸ ng߶i th± dân ngßþc ðãi, và khi cuµc s¯ng cüa Ngài b¸ ðe d÷a, Ngài li«n tìm cách tr· v« trung Hoa. Trß¾c ðó Ngài ðã ð¬ lÕi nhæng dòng chæ kh¡c trên ðá.

— magdalana thuµc Mêxico có mµt pho tßþng ðßþc dñng nên ð¬ tß·ng nh¾ ðªn Ngài v¾i tên tu±i kh¡c vào ðó. theo giáo sß edward Vining, cho biªt có trùng hþp n±i b§t ð¬ chÑng tö sñ hi®n di®n cüa Ph§t giáo và vån hóa „n · MÛ và Mêxico trong nhæng thª kÖ ð¥u cüa Tây l¸ch. theo ông thì Ph§t giáo và „n е giáo ðã ðßþc truy«n vào MÛ trong mµt th¶i gian dài trß¾c khi ng߶i Tây ban nha ðªn ðó (do nhà hàng häi christopher columbus (1451-1506), mµt nhà thám hi¬m ng߶i Ý, dçn ð¥u trong chuyªn công du do cho tri«u ðình Tây ban nha và ðã khám phá ra châu MÛ vào tháng 10 nåm 1492).

Còn hai giáo sß john murray gibbos và tom mac Innes, ng߶i Canada, thì công nh§n vi®c khám phá ra châu MÛ cüa pháp sß hui Shan. theo h÷ thì pháp sß ðã bång qua Thái Bình Dß½ng trên mµt chiªc thuy«n bu°m cüa trung Hoa. Pháp sß ðªn vanconuver khoäng 499 sau TL, r°i träi qua mùa Ðông trên ðäo nootka (Canada) n½i Ngài ð¬ lÕi ba Tång sî ð¬ truy«n giáo. Nhæng ð°ng ti«n trung hoa thuµc tri«u ðÕi nhà T¤n ðßþc tìm th¤y · ðó vào nåm 1876. Tàn tích nhæng ngôi chùa, nhæng pho tßþng Ph§t có kh¡c chæ trung hoa cûng tìm th¤y · MÛ và Mêxico.

* Pháp sß Tuyên Hóa (Hsuan Hua, 1908-1995).

Pháp sß ðßþc xem là nhà truy«n bá Ph§t giáo trung hoa thành công nh¤t trên ð¤t MÛ · cu¯i thª kÖ xx này. Pháp sß sinh nåm 1908 tÕi vùng Ðông B¡c, trung Hoa, 11 tu±i xu¤t gia. Nåm 1947, Ngài ðªn c¥u pháp v¾i Thi«n sß Hß Vân (th÷ 120 tu±i, viên t¸ch nåm 1959) và ðßþc phú pháp là T± thÑ 9 cüa dòng quy NgßÞng, trung Hoa. Nåm 1959, Ngài lên ð߶ng ði hoa KÏ ð¬ ho¢ng pháp tai san Francisco, Ngài xây dñng mµt Thi«n ð߶ng ð¬ giäng pháp và hß¾ng dçn Ph§t tØ tu h÷c. Ngài bày tö v¾i tín ð° møc ðích chính cüa Ngài khi ðªn MÛ là: "Ðem giáo lý Ph§t ðà qua phß½ng Tây và thành l§p · ðây mµt cµng ð°ng Tång già chánh truy«n, t± chÑc và h± trþ vi®c phiên d¸ch toàn bµ kinh ði¬n Ph§t giáo sang tiªng anh và nhi«u thÑ tiªng khác; quäng bá mµt n«n giáo døc hß¾ng thi®n qua vi®c thành l§p các tr߶ng ti¬u, trung và ðÕi h÷c Ph§t giáo"

Nåm 1969, pháp sß Tuyên Hóa ðã hoàn b¸ vi®c thiªt l§p mµt cµng ð°ng Tång læ tÕi Tây phß½ng khi Ngài nh§n 5 v¸ ng߶i MÛ xu¤t gia tu h÷c. Cûng trong nåm n¢y Ngài thành l§p Hµi D¸ch Kinh, mµt t± chÑc chuyên trách vi®c phiên d¸ch và in ¤n kinh ði¬n và ðã xu¤t bän trên 200 d¸ch ph¦m. Nåm 1970, Ngài khai s½n tu vi®n kim S½n · san francisco g°m ba t¥ng l¥u. Nåm 1972, Ngài là pháp chü gi¾i ðàn truyy«n gi¾i ð¥u tiên ðßþc t± chÑc tÕi MÛ có h½n 200 Tång ni · MÛ và các nß¾c lân c§n v« th÷ gi¾i trong d¸p này. Nåm 1974, pháp sß ðã mua lÕi mµt b®nh vi®n · california ð¬ thành l§p VÕn Ph§t Thánh Thành (City of ten thuosand buddhas). Ðây là mµt c½ s· ho¢ng pháp vî ðÕi nh¤t t× trß¾c t¾i nay tÕi MÛ v¾i di®n tích rµng 488 mçu (g¤p 25 l¥n tòa BÕch ¯c)

Pháp sß Tuyên Hoá nói v« nhân duyên thành l§p VÕn Ph§t Thánh Thành (VPTT): "Có th¬ nói r¢ng nhân duyên thành l§p vptt ðã ðuþc ð¸nh trß¾c t× vô lß½ng kiªp. Làm sao chúng ta có th¬ xây c¤t ðßþc bäy, tám chøc toà nhà nhß thª?". Th§t ra, n½i này là mµt b®nh vi®n do chính quy«n california xây dñng t× nåm 1930 , t¤t cä v§t li®u kiªn trúc và các thiªt b¸ bên trong ð«u thuµc loÕi thßþng häo hÕng. Toàn khu b®nh vi®n có h½n 70 tòa nhà thuµc loÕi công trình kiªn trúc l¾n, trên 2000 phòng, 3 sân ch½i bóng chày, 1 trÕm cÑu höa, 1 h° b½i, 1 lò ð¯t rác, cùng nhi«u thiªt b¸ cung c¤p nu¾c chæa lØa n¢m räi rác d÷c v® ð߶ng. Mµt con ð߶ng tráng nhña ngo¢n nghèo ån thông v¾i các ngä, hai bên có trø ðèn ð߶ng và nhi«u cây c± thø h½n cä tråm nåm. T¤t cä các ¯ng dçn nß¾c, mÕng n¯i các thiªt b¸ ði®n, h® th¯ng dçn ði®n dùng cho máy sß·i và máy ði«u hòa ð«u ðßþc thiªt kª dß¾i m£t ð¤t. Các công trình ð«u ðßþc nghiên cÑu mµt cách c¦n th§n v« cä m£t thiªt kª lçn v§t li®u. Toàn khu b®nh vi®n có ðü ch² cho h½n 20000 ng߶i cß trú. Vào giæa nåm 1970, bang california g£p phäi mµt tr§n ðÕi hÕn hán vô ti«n khoáng h§u, nÕn thiên tai ðã änh hß·ng vô cùng nghiêm tr÷ng ðªn sinh hoÕt cüa b®nh vi®n này. Chính phü có m¶i công ty ðào giªng n±i tiªng nh¤t · MÛ ðªn ðào giªng nhßng không có nß¾c, Chính phü lâm vào cänh bª t¡c, ðành phäi chuy¬n b®nh nhân ði n½i khác và bán b®nh vi®n này v¾i giá rë.

Sau khi mua lÕi b®nh vi®n này, pháp sß Tuyên Hoá ðã tái tÕo thành VPTT. Nh¢m giäi quyªt nÕn khang hiªm nß¾c, Ngài ðã dùng tu® nhãn ð¬ xác ð¸nh v¸ trí mÕch nß¾c ng¥m, và công vi®c ðã thành công. Ðây là mµt sñ ki®n b¤t khä nghì, và cho ðªn nay, m²i khi nh¡c lÕi m÷i ng߶i ð«u th¤y vui, xúc ðµng pha lçn hào hÑng.

VÕn Ph§t Thánh Thành là n½i hµi tø cüa nhæng ng߶i có ðÕo ðÑc trí tu® chân chính. TÕi ðây tuy®t ð¯i không có sñ phân bi®t, chia r¨, Nam-B¡c tông ð«u thông giao, vån hoá Ðông Tây ð«u hòa hþp, nhân sî trên thª gi¾i xem ðây là mµt cõi ð¬ quay v« tñ tâm. Pháp sß Tuyên Hóa ðã khÆng ð¸nh r¢ng "VPTT không phäi là mµt c½ s· cüa tß nhân, nó thuµc quy«n s· hæu cüa t¤t cä Ph§t tØ trên thª gi¾i, k¬ cä tín ð° cüa m÷i tôn giáo khác".

Pháp sß Tuyên Hóa cûng n±i danh v« ðÑc khiêm cumg vô ngã và lòng t× bi vô biên ð¯i v¾i chúng sanh. Ngài hành ðÕo không biªt m®t möi cho ðªn su¯t ð¶i. Ngài ðã viên t¸ch vào ngày mùng 10 tháng 5 nåm „t Hþi (1995) tÕi VPTT, los Angeles, California, hoa KÏ.

2. Ng߶i Tích Lan

* Pháp sß anagarika dharmapala (1864-1933)

Ngài thª danh là david hewivi Larne, mµt pháp sß cß sî n±i tiªng kh¡p thª gi¾i nhß là Chü t¸ch Hµi maha bodhi · „n е. Ngài sinh ngày 17/09/1864 tÕi qu§n Pettah, Côlombo, Tích Lan, trong mµt gia ðình theo truy«n th¯ng Ph§t giáo Theravada, dù gia ðình theo ðÕo Ph§t, nhßng ông ðã träi qua nhæng nåm · ti¬u và trung h÷c thuµc Thiên Chúa giáo. Hoán cänh lúc ¤y không có sñ ch÷n lña nào khác. tuy phäi ð÷c kinh Cñu ß¾c h¢ng ngày, nhßng hÕt gi¯ng B° ð« không phai nhòa trong ông. Th¶i gian · ðÕi h÷c ông ð÷c nhi«u sách v« Ph§t, triªt, tâm lý, ðÕo ðÑc, l¸ch sØ, ti¬u sØ. Nåm 1883, ông g£p ông olcott và bà Blavatsky, sáng l§p viên Hµi Thông thiên h÷c · MÛ ðªn Tích lan và „n е ð¬ h÷c Ph§t. hai v¸ Ph§t tØ này ðã thành l§p Hµi Thông thiên h÷c Ph§t giáo tÕi Tích lan và dharmapala ðßþc m¶i vào làm vi®ctÕi vån phòng này. Nåm 1885 ông ðªn „n е ð¬ tìm th¥y h÷c Thi«n. Ông cùng v¾i ng߶i bÕn Nh§t Bän kowen gunaratra tham quan mµt vòng nhæng th¡ng tích Ph§t giáo · bombay và Calcutta. dharmapala cäm th¤y ðau ð¾n vì Ph§t giáo không còn hi®n hæu · nhæng n½i này næa, còn chång chï là nhæng hình änh chªt. Ông phát nguy®n · lÕi bodh gaya (B° ð« ÐÕo tràng) ð¬ tu t§p và khôi phøc lÕi c½ ð° cüa Ph§t giáo. Và tÕi ðây, 40 nåm sau ðã tr· thành trung tâm Ho¢ng pháp maha bodhi do chính ông sáng l§p. Hµi này thành l§p vào ngày 31/5/1891 v¾i sñ h± trþ cüa Ph§t giáo Nh§t Bän, Miªn Ði®n, Tích lan và trung Hoa. Møc tiêu chính cüa Hµi là: Hãy trä bodh gaya lÕi cho Ph§t giáo. T¶ báo tiªng anh "Maha Bodhi" xu¤t hi®n ð¥u tiên vào tháng 5 nåm 1892 do dharmapala làm chü bút. Ông viªt bài "Mµt thª gi¾i Ph§t giáo th¯ng nh¤t" (A united buddhist World). ÐÕi tá olcott viªt bài "Tinh th¥n t× bi cüa Ph§t giáo" (Sweet spirit of Buddhism) và nhi«u bài ðÕc s¡c khác. — Chicago, tiªn sî J.H.Barrows, Chü t¸ch Ngh¸ vi®n Tôn giáo thª gi¾i (The world parliament of religion) ð÷c ðßþc s¯ báo ð¥u tiên này li«n viªt thß m¶i dharmapala tham dñ ÐÕi hµi Tôn giáo thª gi¾i (ÐHTGTG) t± chÑc tÕi chicago vào tháng 9/1893.

Ông ðªn MÛ v¾i mµ tviên ng÷c Xá lþi. mµt änh Ph§t nhö và 20.000 cu¯n Ngû gi¾i (2ive precepts) ð¬ t£ng ÐÕi hµi, ÐHPGTG l¥n ð¥u tiên này v¾i 4.000 ðÕi bi¬u t× các châu løc ph¥n l¾n là tín ð° Thiên Chúa giáo. Ông dharmapala tham dñ ÐÕi hµi v¾i tâm trÕng r¤t ph¤n kh·i, ông nói: "Ðây là mµt thành quä quý báu nh¤t, tñ hào nh¤t và là mµt công vi®c ðáng làm nh¤t cüa thª kÖ thÑ XIX". sau ngày bª mÕc ÐÕi hµi, ngày 26/9 ông ðßþc m¶i giäng pháp tÕi hµi tr߶ng athenaeum v¾i chü ð« "Ph§t giáo và Thông thiên h÷c". Ngày 10/10, ông xu¯ng tàu v« lÕi „n е. trong d¸p này ông ðã ghé thåm Nh§t Bän, hawaii và trung Qu¯c.

Ông dharmapala tr· lÕi MÛ vào nåm 1896 do nh§n l¶i m¶i ho¢ng pháp cüa tiªn sî paul Carus, mµt Ph§t tØ ng߶i ÐÑc ðang s¯ng · MÛ. L¥n này ông ðã ði thuyªt pháp tÕi các ti¬u bang new York, Chicago, san Francisco, grand Rapids, Cincinati, Duluth, Minneapolis, lowa city, des Moines, dayton và Columbus. Ы tài ðßþc thính giä yêu c¥u nói lÕi nhi«u l¥n là "Sñ hòa giäi cüa Ph§t giáo và Thiên Chúa giáo". Báo chí MÛ lúc ¤y ðã ca ngþi v« sñ ki®n ho¢ng pháp này cüa pháp sß Dharmapala; ông là mµt nhà hùng bi®n Ph§t giáo, mµt ng߶i Á châu có gi÷ng nói tiªng anh r¤t ðµc ðáo và làm cu¯n hút ng߶i nghe.

Mµt nåm sau (1897), tÕi san Francisco, pháp sß dharmapala ðã t± chÑc ðÕi l­ Ph§t ðän ð¥u tiên trên ð¤t MÛ, 37 ng÷n nªn ðßþc th¡p sáng trß¾c l­ ðài Ph§t Ðän bi¬u tßþng cho 37 ph¦m Trþ ðÕo và 400 Ph§t tØ MÛ thành kính l¡ng nghe Ngài tøng kinh mangala t× mµt bän kinh chép tay trên lá b¯i.

Chuyªn viªng thåm MÛ l¥n thÑ ba cüa Ngài vào giæa nåm 1902-1904. L¥n này, Ngài cûng ði ðªn thuyªt nhi«u n½i và tham quan các tr߶ng khoa h÷c - kÛ thu§t, Ngài cho r¢ng: "Phß½ng Ðông c¥n kÛ thu§t cüa phß½ng Tây, cûng nhß phß½ng Tây c¥n tâm linh cüa phß½ng Ðông". sau chuyªn viªng thåm này, Ngài ðã xây dñng mµt tr߶ng kÛ thu§t · Sarnath, „n е. Уc bi®t trong l¥n ho¢ng pháp này, Ngài ðã cäm hóa ðßþc giáo sß ng߶i MÛ-Willam james thuµc ðÕi h÷c Harvard. Ông này nói: "Th¥y chu¦n b¸ các bài giäng v« tâm lý t¯t h½n tôi nhi«u". sau khi ðßþc pháp sß dharmapala trình bày nhæng nét ðÕi cß½ng v« môn Ph§t h÷c, giáo sß james tr· v« harvard và thông báo v¾i l¾p cüa ông: "Ðây là môn tâm lý h÷c mà các em s¨ h÷c trong 25 nåm, b¡t ð¥u t× hôm nay".

Nåm 1925, pháp sß dharmapala ði anh qu¯c ð¬ xây dñng chi nhánh maha Bodhi, r°i Ngài ghé qua thåm MÛ l¥n cu¯i cùng. Bäy nåm sau, vào ngày 16/01/1933, Ngài qua ð¶i tÕi „n е vì b®nh tim. Trß¾c ðó Ngài ðã xu¤t gia và th÷ gi¾i Cø túc v¾i các sß Tích Lan. Trß¾c khi t¸ch, Ngài nguy®n c¥u cho mình r¢ng: "Mu¯n tái sinh tr· lÕi ð¶i này 25 l¥n ð¬ truy«n bá giáo lý ðÕo Ph§t". Và Ngài cûng mu¯n tái sinh vào mµt gia ðình Bà la môn · benares („n) ð¬ tiªp tøc cuµc ð¤u tranh vì sñ s¯ng cüa bodh Gaya. Nåm 1949, (60 nåm k¬ t× ngày Ngài kh·i sñ ð¤u tranh giành lÕi công b¢ng cho bodh Gaya) „n е ðã giành lÕi n«n ðµc l§p t× chính quy«n thñc dân anh và bodh gaya ðã ðßþc trä v« cho Ph§t giáo.

3. Ng߶i Nh§t Bän

* Thi«n sß soyen Shaku

Ngài ðªn MÛ trong d¸p dñ ÐHTGTG tÕi chicago nåm 1893 và ðßþc xem là v¸ Thi«n sß Ph§t giáo ð¥u tiên ðÕt chân lên ð¤t MÛ. Ngài xu¤t gia nåm 20 tu±i (1871) v¾i Thi«n sß ekkei Zenji. Nåm 1887, Ngài sang Tích lan ð¬ h÷c tiªng Pàli và b¡t ð¥u ð¶i s¯ng kh± hÕnh nhß các Tång sî tÕi n½i ðây. trong th¶i gian lßu h÷c tÕi Tích Lan, Ngài ðã g£p và quen biªt v¾i ðÕi tá olcott và ðã ðßþc ông này m¶i tham dñ ÐHTGTG vào nåm 1893.

Thi«n sß soyen shaku nh§n l¶i m¶i và Ngài cùng v¾i mµt s¯ ng߶i Nh§t lên ð߶ng ðªn MÛ, phái ðoàn mang theo nhæng bµ ð° u¯ng trà, väi løa, tranh änh quÕt gi¤y và sách Ph§t. Riêng bän thân Ngài chu¦n b¸ mµt bài phát bi¬u mà trß¾c ðó ðã nh¶ D.T suzuki d¸ch ra tiªng anh giùm (Suzuki lúc ¤y ðang là sinh viên ðÕi h÷c và ðang h÷c Thi«n v¾i Ngài). Bài tham lu§n "Lu§t Nhân quä cüa ðÕo Ph§t" mang ðªn ðÕi hµi, Ngài không ð÷c ðßþc phäi nh¶ tiªn sî barro - ð÷c hµ. sau ðÕi hµi, tiªn sî carus m¶i soyen và hai Tång ni ng߶i Nh§t khác ðªn nghï nhà ông · Lasalle, LLinois. hai ng߶i ðã thäo lu§n v« tôn giáo và triªt h÷c. H÷ ð°ng ý r¢ng "cu¯i thª kÖ xix là th¶i ði¬m thích hþp ð¬ thñc hi®n công cuµc cäi cách tôn giáo". Ngài soyen nói: "Chúng ta tin ð¢ng cäi cách tôn giáo là ð¬ loÕi bö nhæng ý tß·ng ðiên r°, bäo thü, lÕc h§u và ð¬ nâng cao giá tr¸ cüa chân lý, hãy làm giäm b¾t sñ cách bi®t giæa các chüng tµc truy«n th¯ng và ngôn ngæ". Gi¯ng nhß Carus, soyen có mµt bi®t tài là gi¾i thi®u pg nhß là mµt tôn giaó hþp lý và khoa h÷c. Tiªp ðó, soyen giúp ð÷c lÕi bän thäo quy¬n "L¶i giáo hu¤n cüa ÐÑc Ph§t" cüa Carus.

Vào tháng 6 nåm 1905, Thi«n sß soyen tr· lÕi MÛ ð¬ ho¢ng pháp theo l¶i m¶i cüa thß½ng gia alexander russel · California. L¥n này có hai ð® tØ ði theo Ngài là nyogen senzaki và D.T Suzuki. sau chuyªn ho¢ng pháp tÕi MÛ, Ngài ði thåm châu Âu và ghé thåm „n е, Tích lan r°i tr· v« Nh§t Bän. Ъn nåm 1919, Ngài viên t¸ch tÕi chùa Engakuji, th÷ 68 tu±i. Các ð® tØ cüa Ngài vçn tiªp tøc công vi®c ho¢ng pháp tÕi MÛ.

* Thi«n sß daisetz teitaro suzuki (1870-1966)

Ông là tiªn sî, giáo sß nhi«u tr߶ng ðÕi h÷c · Nh§t, MÛ và châu Âu; là tác giä, d¸ch giä cüa h½n 100 tác ph¦m viªt b¢ng Nh§t và anh ngæ, ðßþc xem là ng߶i có công ð¥u trong vi®c truy«n bá Ph§t giáo Thi«n tÕi MÛ (Lâm Tª). Ông sinh nåm 1870 tÕi kanazawa trong mµt gia ðình theo truy«n th¯ng Thi«n Rinzai. Nhßng Ngài theo h÷c thi«n công án v¾i Thi«n sß Kosen. Nåm 1892, sau khi kosen viên t¸ch (th÷ 81 tu±i), Ngài tiªp tøc h÷c thi«n v¾i Thi«n sß soyen Shaku, ng߶i kª th×a sñ nghi®p cüa kosen · thi«n vi®n angaku · Kamakura. Cu¯i tháng Giêng nåm 1897, sau khi t¯t nghi®p · khoa triªt h÷c · ðÕi h÷c Tokyo, theo l¶i khích l® cüa Thi«n sß Soyen, Su'uki ðªn MÛ ð¬ du h÷c và phø giúp tiªn sî paul carus (bÕn thân cüa Soyen) ho¢ng pháp tÕi MÛ. Lúc b¤y gi¶ ông carus là chü bút t¶ báo open court · Lasalle, suzuki ðªn làm vi®c tÕi ðây.

Công vi®c ð¥u tiên cüa ông là giúp carus chuy¬n ngæ quy¬n "ÐÕo ðÑc kinh", tiªp ðó ông d¸ch quy¬n "SÑc thÑc tïnh cüa ni«m tin" (Awakening of Faith) cüa Ashvaghosha. R°i ông b¡t ð¥u viªt "ÐÕi cß½ng v« Ph§t giáo ÐÕi th×a" (Outlines of mahayana Buddhism), cu¯n sách ð¥u tay cüa ông. trong th¶i gian này ông v×a d¸ch sách và v×a h÷c Pàli tÕi Sanskrit.

Ông ðã · lÕi Lasalle, bång lllinois t±ng cµng 11 nåm ð¬ d¸ch thu§t, nghiên cÑu, viªt sách và thïnh thoäng ði thông d¸ch cho Thi«n sß soyen khi Ngài ðªn ho¢ng pháp tÕi MÛ.

Ngày 16/4/1900, suzuki b¡t ð¥u công tác viªt bài cho t¶ nguy®t san "The light of Dharma". hai nåm sau, ông tr· v« Nh§t Bän và kªt hôn v¾i beatrice Erskinelane, mµt phø næ theo phái Thông thiên h÷c. Vþ ch°ng Su'uki s¯ng trong mµt cån nhà nhö bên cÕnh Thi«n vi®n engaku cho ðªn khi Thi«n sß soyen viên t¸ch vào nåm 1919. sau ðó ông d÷n ðªn kyoto và ði dÕy Triªt h÷c và Tôn giáo h÷c tÕi ðÕi h÷c Otari. TÕi ðây ông thành l§p Hµi nonsectarian mahayana và phát hành t¶ báo "Ph§t giáo phß½ng Ðông". Nåm 1927, ông xu¤t bän quy¬n "Khái lu§n Ph§t giáo Thi«n" (Essays in zen Buddhism). Nåm 1936, ông ðßþc m¶i ði giäng · anh qu¯c, tÕi ðó ông g£p alan Watts, (mµt Ph§t tØ trë tu±i, ng߶i v« sau viªt nhi«u sách thi«n và chü biên t¶ "Buddhism in England") và hß¾ng dçn v¸ này ðªn h÷c thi«n · Nh§t Bän. Nåm 1949, ông lÕi ðªn honolulu (MÛ) ð¬ dñ "ÐÕi hµi các triªt gia Ðông và Tây" l¥n thÑ II, tÕi ðây ông ðã g£p philip kapleau và hß¾ng dçn v¸ này ðªn xu¤t gia tu h÷c tÕi Nh§t Bän. (Sau 13 nåm tu h÷c tÕi Tokyo, kapleau 1966 tr· v« MÛ và thành l§p mµt trung tâm Thi«n · new York. kapleau cûng là tác giä cüa hai tác ph¦m thi«n n±i tiªng là "Ba Trø Thi«n" và "Thi«n, bình minh · phß½mg Tây"). sau ðó, ông ðªn new york ð¬ dñ hµi thäo v« triªt h÷c và ði giäng · nhi«u n½i khác.

Nåm 1953, ông ðßþc m¶i dÕy tÕi ÐÕi h÷c Columbia, new York. Lúc ¤y, suzuki r¤t n±i tiªng v« nhæng sách Thi«n, nhæng bu±i thuyªt giäng và cä ð¶i s¯ng hành thi«n cüa ông. phong trào h÷c và tu thi«n · MÛ b¡t ð¥u ðßþc chú ý. Nåm 1957, "ÐÕi hµi Thi«n và Phân tâm h÷c" · MÛ, suzuki là mµt ðÕi bi¬u n±i b§t. Cûng trong nåm này ông nghï dÕy · columbia và ðßþc m¶i ði giäng nhi«u ðÕi h÷c khác nhß Massachusetts, Cambrige, Arvard. Nåm 1959, "Hµi Ph§t giáo Cambrige" ra ð¶i, ông ðßþc m¶i giæ chÑc Chü t¸ch. ba nåm sau ông tr· v« Nh§t Bän và tiªp tøc d¸ch và viªt sách, ông làm vi®c không biªt m®t möi cho ðªn lúc qua ð¶i, ông m¤t nåm 1966, tÕi thi«n vi®n Kamakura, hß·ng th÷ 96 tu±i.

4. Ng߶i Tri«u Tiên

* Thi«n sß soen sa Nim

Ngài ðßþc xem là Thi«n sß ng߶i Tri«u Tiên ð¥u tiên có m£t tÕi MÛ. Ngài xu¤t gia nåm 1949, t×ng ði du h÷c 9 nåm · Nh§t Bän và H°ng Kông. Nåm 1972, Ngài ðªn los Angeles, n½i có cµng ð°ng ng߶i Tri«u Tiên sinh s¯ng. Kh·i ð¥u, Ngài r¤t v¤t vä, phäi ði làm · ti®m gi£t üi ð¬ kiªm ti«n h÷c anh vån và trä ti«n nhà. sau ðó, Ngài ðßþc giáo sß leo prudes (thuµc khoa Ph§t h÷c · ÐÕi h÷c Brown) m¶i ðªn giäng cho sinh viên cüa ông. Nhân d¸p này Ngài ðßþc hai sinh viên MÛ thïnh Ngài ðªn nhà h÷ ð¬ dÕy thi«n. Không bao lâu, Ngài ðã thành l§p trung tâm Thi«n providence · rhode Island.

Nåm 1974, Ngài b¡t ð¥u ði giäng pháp kh¡p n½i · MÛ, Ngài nói: "Zen là tin · mình 100% và các v¸ nên tin vào phß½ng pháp thi«n cüa chính ng߶i MÛ". Ngoài hß¾ng dçn ng°i thi«n, Ngài còn dÕy ð® tØ tøng kinh, lÕy Ph§t và ni®m danh hi®u B° Tát quan Âm.

Tiªp ðó l¥n lßþt Ngài xây dñng chùa tah mah · los Angeles; trung tâm Thi«n qu¯c tª · new York, trung tâm Thi«n · Cambridge... ð¬ có n½i cho ng߶i Tri«u Tiên và MÛ tu h÷c. Nh¶ sñ hoÕt ðµng ho¢ng pháp này mà Ph§t giaó Tri«u Tiên ðßþc chú ý ðªn tÕi MÛ và h÷ b¡t ð¥u viªng thåm, tìm hi¬u và nghiên cÑu Ph§t giáo tÕi chính qu¯c gia Tri«u Tiên.

5. Ng߶i Tây TÕng

* lama thubten yeshe (1935-1984)

Ngài là mµt pháp sß n±i tiªng, ng߶i góp sÑc san b¢ng các chß¾ng ngÕi ð¸a dß và n¯i li«n nhæng phân cách vån hóa và chüng tµc ð¬ dòng tu® giác m£t tr¶i ð¥u ngu°n Tây TÕng chäy xu¯ng vùng ð¤t lÕ Tây phß½ng. Ngài sinh vào tháng 5 nåm 1935 tÕi ngoÕi ô thü ðô Lhasa, Tây TÕng. Lên 6 tu±i Ngài xu¤t gia và träi qua 20 nåm tu luy®n tÕi tu vi®n sera · Lhasa. Ðây là th¶i gian tuy®t v¶i, thánh thi®n và cao khiªt nh¤t trong ð¶i cüa Ngài, Ngài nh¾ lÕi: "Tôi và khoäng 10.000 Tång sî khác ðã vui vë khép mình trong ð¶i s¯ng gi¾i lu§t. Mµt bông hoa cûng không ðßþc phép n· nªu nó làm ta xao lãng vi®c ði«u tâm ð¸nh ý".

Nåm 1959, · tu±i 25, Ngài tÜ nÕn sang vùng Ðông B¡c „n е; tÕi ðây Nggài b¡t ð¥u h÷c anh vån ð¬ chu¦n b¸ cho mµt cuµc s¯ng m¾i. Nåm 1961, Ngài thu nh§n ng߶i ð® tØ Tây phß½ng ð¥u tiên là qu§n chúa zina Rachevsky, mµt công nß½ng xinh ð©p v¾i mái tóc màu bÕch kim, thuµc dòng dõi quý tµc Nga. sau ngày ðª chª nga søp ð± gia ðình cüa zina sang tÜ nÕn · California, m© cô là ng߶i th×a hß·ng mµt gia tài kh±ng l°, và là mµt trong nhæng ng߶i ðàn bà giàu nh¤t nß¾c MÛ. zina l¾n lên trong sñ giàu có ðó và tr· nên hß höng vì tình døc và ma túy. Ð¥u th§p niên 60, zina r¶i bö nß¾c MÛ ð¬ theo s¯ng v¾i nhóm ngh® sî · hy LÕp, r°i lÕi tìm ðªn vùng ð¤t thánh hippy „n е. Lúc cô g£p ðßþc lama yeshe thì cô ðã tàn phai và khô c¢n vì ma túy, rßþu mÕnh và l¯i s¯ng buông thä.

Qua 9 tháng h÷c giáo lý, zina quyªt ð¸nh xu¤t gia tr· thành Sß cô. sau ðó, zina ðßþc lama yeshe ðßa ðªn nepal ð¬ tu h÷c. TÕi ðây, zina ðã mua ðÑt mµt vùng ð¤t rµng trên ng÷n ð°i nhìn xu¯ng thü phü kathmadu ð¬ xây dñng tu vi®n Kopan. Sß cô zina nh§p th¤t tu h÷c ðßþc 3 nåm thì qua ð¶i · tu±i 42.

Vào tháng 11 nåm 2026, lama yeshe b¡t ð¥u m· khóa tu lam rim (Ti®m ÐÕo) cho 250 ng߶i Tây phß½ng ðªn dñ tu khóa này. M£c dù v¯n liªng anh vån gi¾i hÕn nhßng Ngài giäng pháp r¤t hay. Ngài nói: "Tôi tin r¢ng Ph§t giáo có nhæng ði«u quý giá ð¬ t£ng cho ng߶i Tây phß½ng nhæng ng߶i thiªu hi¬u biªt v« chÑc nång cüa tâm thÑc. Xuyên qua tâm thÑc, ta có th¬ ðÕt ðßþc nhæng trÕng thái hÕnh phúc không th¬ ng¶ ðßþc". sau khóa tu có cô max mathews (ng߶i MÛ) và ông nick ribush (mµt bác sî ng߶i Úc) xin xu¤t gia.

Nåm 1974, lama yeshe cùng v¾i lama zopa và sß cô max mathews ðªn bang indiana (MÛ) ð¬ thåm nhóm thi«n sinh cüa lois-bod Wood, nhæng ng߶i t×ng ðªn tu h÷c tÕi „n е. sau khi r¶i MÛ ðoàn ðªn Úc ð¬ di­n thuyªt và thành l§p Vi®n quan Âm · bang Queensland, ðây là trung tâm Ph§t giáo (TTPG) ð¥u tiên cüa mµt chu²i r¤t dài nhæng ttpg m÷c lên · Úc, Âu và MÛ châu sau này. Mµt nåm sau, lama yeshe theo l¶i m¶i nên t± chÑc chuyªn ho¢ng pháp vòng quanh thª gi¾i thÑ hai g°m MÛ, Úc và b¯n nß¾c khác · châu Âu.

Ъn tháng 11 nåm 1975, tÕi bang California, lama yeshe tuyên b¯ thành l§p Hµi Bäo t°n Ph§t giáo ÐÕi th×a (Foundation for the preservation of the mahayana teachings, vi«t t¡c là FPMT), t± chÑc này phát tri¬n r¤t nhanh, ðªn nay có trên 100 chi nhánh · 20 qu¯c gia khác nhau bao g°m Nepal, „n е, Anh, MÛ, úc, Pháp, ÐÑc, Ý, Tây ban Nha, Hà Lan, Brasil, hy LÕp, Nh§t Bän, Ðài Loan.. Ngòai các chi nhánh này còn có mµt nhà xu¤t bän r¤t thành công là 'isdom publications · bang massachusetts và mµt Ph§t h÷c vi®n nalanda g¥n Toulouse, Pháp qu¯c, ðã có th¬ cung c¤p mµt chß½ng trình tu h÷c ða di®n cho Tång sî phß½ng Tây m²i ngày càng ðông.

Ъn ngày 3/03/1984, Ngài ðau n£ng vì b®nh tim, và ðã viên t¸ch · tu±i 49 tÕi los Angeles, bang California, ð¬ lÕi phía sau mình mµt t± chÑc kh±ng l° do ng߶i ð® tØ lama zopa ðang gánh vác. hai nåm sau (t× ngày m¤t), ng߶i ta ðã phát hi®n ra Ngài trong mµt dáng hình khác, ðó là osel hita Torres, sinh ngày 12/02/1985, Ngài ðã tái sinh tr· lÕi Bubion, Tây ban Nha. Hi®n nay, Ngài là hóa thân cüa lama osel (13 tu±i) ðang tu h÷c tÕi tu vi®n Sera, mi«n nam nß¾c „n е.

6. Ng߶i Vi®t Nam

* Hòa thßþng Thích Thiên Ân

Ngài ðßþc xem là Tång sî Vi®t nam ð¥u tiên ho¢ng pháp tÕi MÛ. sau khi t¯t nghi®p tiªn sî Vån chß½ng tÕi ÐÕi h÷c ð߶ng Wasada, Nh§t Bän, Ngài ðã ðßþc m¶i ðªn hoa KÏ v¾i tß cách giáo sß thïnh giäng v« ngôn ngæ và triªt h÷c Ðông phß½ng vào nåm 1966. Ngài dñ tính s¨ v« Vi®t nam vào nåm 1967, nhßng thi«n sinh, sinh viên MÛ nài nï Ngài · lÕi ð¬ hß¾ng dçn tu h÷c.

Kh·i ð¥u, ngài thuê mµt cån hµ · hollywood ð¬ hß¾ng dçn sinh viên MÛ h÷c và tu thi«n. Ngài là mµt Thi«n sß ðßþc ðào tÕo theo truy«n th¯ng rinzai (Lâm Tª) Nh§t Bän.Tiªp ðó do nhu c¥u gi¾i thanh niên MÛ ðªn h÷c ngày càng ðông, Ngài thành l§p trung tâm Thi«n h÷c Qu¯c tª (International buddhist meditation Center) t÷a lÕc · phía nam cüa ðÕi lµ Vermont, los Angeles. Láng gi«ng cüa Ngài là ng߶i da màu, Mexico, tri«u Tiên và Thái Lan. Vì xu¤t thân t× Vi®t Nam, mµt quê hß½ng Ph§t giáo v¯n có sñ hài hòa ph¯i hþp giæa mahayana và Theravada, nên Hòa thßþng ðã th×a hß·ng truy«n th¯ng t¯t ð©p này. ngay t× nhæng ngày ð¥u ðã có nhi«u sinh viên MÛ xin xu¤t gia tu h÷c; n±i b§t trong s¯ ðó có sß cô karuna Dharma, mµt tiªn sî Ph§t h÷c, ng߶i kª th×a sñ nghi®p sau khi Ngài viên t¸ch. ba nåm sau Ngài ðã t± chÑc gi¾i ðàn ð¬ truy«n gi¾i TÖ kheo (250 gi¾i), TÖ kheo ni (348 gi¾i), pháp sß (25gi¾i, pháp sß là nhà truy«n giáo cß sî ðßþc nh§n mµt áo vàng có däi ðeo c± và mµt t÷a cø) cho ng߶i MÛ ðªn tu h÷c. trong quá trình ho¢ng pháp · MÛ, Hòa thßþng quan tâm ðªn vi®c truy«n gi¾i cho nhi«u pháp sß cß sî, ng߶i có th¬ ði vào trong m÷i t¥ng l¾p xã hµi phß½ng Tây ð¬ truy«n dÕy chân lý nhà Ph§t. Tiªp ðó, ngài xây dñng chùa Ph§t giáo Vi®t nam ð¬ có n½i cho ðông ðäo ng߶i Vi®t · california chiêm ngßÞng và tu h÷c.

Vào tháng 10 nåm 2026, ht Thiên Ân kªt hþp v¾i các nhà giáo døc MÛ, Nh§t, Tri«u Tiên, Tây TÕng, Tích lan ð¬ sáng l§p tr߶ng ÐÕi h÷c Ðông phß½ng (University of oriental Studies), mµt n½i thu hút ðông ðäo sinh viên MÛ ghi danh h÷c Ph§t h÷c, ngôn ngæ và triªt h÷c phß½ng Ðông.

Ð¥u tháng 9 nåm 1980, ht Thiên Ân cäm th¤y pháp th¬ khiªm an, Ngài ði b®nh vi®n và bác sî cho biªt Ngài có m÷t kh¯i u trong não và ðßþc giäi phçu; bác sî cûng cho biªt ht m¡c phäi b®nh ung thß gan, nhßng ht vçn tiªp tøc mi®t mài v¾i công tác ho¢ng pháp. Ъn ngày 23/11/1980, ht ðã qua ð¶i. Hàng tråm ngàn ng߶i Vi®t tÕi MÛ và hàng ngàn ng߶i MÛ ðã khóc ti­n ðßa ng߶i th¥y khä kính này. Mµt thi«n sinh ng߶i MÛ nói: "Ngài là sÑc mÕnh, là ch² dña trong ð¶i s¯ng tu t§p cüa chúng tôi. Ngài ðã dÕy chúng tôi biªt thª nào là sñ vô th߶ng, biªn loÕn cüa vÕn v§t, nhßng chúng tôi không nghî là m¤t Ngài quá s¾m nhß v§y". Ngôi chùa Ph§t giáo Vi®t nam hi®n nay do mµt Tång sî ng߶i Vi®t th×a kª trø trì và trung tâm Thi«n h÷c Qu¯c tª do ni sß ng߶i MÛ karuna ðäm trách, sñ nghi®p ho¢ng pháp cüa ht Thiên Ân vçn còn phát tri¬n mÕnh trên ð¤t MÛ.