Hungary, mµt qu¯c gia · mi«n trung Châu âu, b¡c giáp v¾i Ukraine, ðông giáp v¾i Romania, Tây giáp v¾i Aùo, và phiá nam giáp v¾i Serbia, croatia và Slovenia. Thü ðô : Budapset. Di®n tích: 93.030 km2, dân s¯: 10.550.000 ng߶i, m§t ðµ dân cß: 113,4/km2, thu nh§p bình quân ð¥u ng߶i: 2.680 ðô la. Ph§t giáo là mµt trong b¯n tôn giáo chính · Hungary, bao g°m gia Tô, tin lành,và do Thái 

Theo các nhà Dân tµc h÷c và Khäo c± h÷c, ng߶i hungary có ngu°n g¯c phß½ng Ðông. trong các phong tøc, t§p quán, truy«n thuyªt và ngh® thu§t dân gian cüa hungary tính hß¾ng nµi cüa phß½ng ðông vçn còn s¯ng ðµng cho ðªn ngày nay. theo kinh nghi®m h¢ng ngày cüa ng߶i Hungary, các hi¬u biªt v« Ph§t giáo không xa lÕ gì ð¯i v¾i dân tµc hungary trß¾c khi ng߶i hungary chinh phøc vùng ð¤t này. trong th¶i kÏ di dân, tÕi ðây ðã có nhæng gi¯ng ng߶i du møc g¯c châu Á, ðáng k¬ nh¤t là bµ lÕc ng߶i hun (mµt trong nhæng dân tµc châu Á ðã xâm lång châu Âu · các thª kÖ 4 và 5). Có nhæng b¢ng chÑng v« khäo c± mang các mçu v¨ trang hoàng hình chæ VÕn ( ) t× th¶i ðó. Tôn giáo c± ðÕi cüa ng߶i hungary lúc b¤y gi¶ là ÐÕo th¶ cúng Th¥n linh qua trung gian các th¥y tª tñ shaman (Shamanism). Vì thª ng߶i ta cho r¢ng t± tiên ng߶i hungary ðã làm quen v¾i Ph§t giáo và có l¨ mµt s¯ ng߶i trong ðó ðã xem Ph§t giáo nhß tín ngßÞng cüa h÷. Tính cách khoan dung trong v¤n ð« tín ngßÞng cüa ÐÕo Ph§t ðã khiªn cho h÷ có th¬ tin theo ÐÕo shaman trß¾c kia ðã làm, chÆng hÕn nhß dân tµc Tây TÕng và Mông C±. Không may là nhæng di v§t t× th¶i ðó ðáng l¨ ðã giúp cho chúng ta có th¬ giäi ðáp chính xác v« v¤n ð« này lÕi b¸ phá hüy vì sñ thiªu khoan dung cüa mµt s¯ ng߶i quá khích gia Tô giáo.

Chúng ta có th¬ tìm th¤y mµt vài vªt tích v« kiªn thÑc Ph§t giáo · thª kÖ thÑ m߶i låm. Chính nh¶ Tiªn sî Zoltán Takáts de felvincz , ng߶i ðã gþi ý cho chúng ta ðã quan tâm ðªn quy¬n sách cüa Tiªn sî T. kardos có tña ð« "KÖ Nguyên cüa Chü Nghîa Nhân Bän · Hungary" (The age of the humanism in Hungary). Quy¬n sách viªt r¢ng ông galeotti (1427-1497), nhà th½ , mµt triªt gia và là mµt nhà thiên vån n±i tiªng ðã tr¯n khöi sñ truy nã cüa chính quy«n Italy, ðªn lánh nÕn dß¾i tri«u ðình vua Matthias, nß¾c Hungary. Và tÕi n½i ðây ông ðã ðóng mµt vai trò r¤t quan tr÷ng trong vi®c ông viªt và ¤n hành mµt cu¯n sách nói v« ÐÑc Ph§t nhß mµt "Nhà Hi«n Triªt „n е" và qua tài li®u này, chæ buddha (Ph§t) có th¬ ðã ðßþc l¤y ð¬ ð£t tên cho thü ðô nß¾c hungary là Budapest. Chúng ta biªt r¢ng vua hungary matthias th¶i ¤y th߶ng xuyên tranh lu§n v¾i các nhà khoa h÷c trong nß¾c, vì v§y, có th¬ ch¡c ch¡n r¢ng Ph§t giáo ðã là mµt ð« tài trong nhæng cuµc tranh lu§n ¤y.

Sau nhi«u thª kÖ dài, ký Ñc v« mµt quá khÑ Ph§t giáo xa xåm b¸ chìm vào lãng quên lÕi b×ng lên trong lòng cüa alexander csoma de Kroros, mµt nhà thám hi¬m ng߶I Hungary, ðã träi qua mµt th¶i gian du hành trong vùng núi cüa mi«n tây Tây TÕng, giáo lý ÐÑc Ph§t mµt l¥n næa ðã ðßþc kh½i d§y trong tâm h°n ông. csoma de kroros ðã ghi lÕi nhi«u t× ngæ trong tiªng Sanskrit, Pàli và Bengali. Và nhæng t× ngæ này ðã bi¬u lµ mµt sñ tß½ng ð°ng giæa chúng v¾i mµt s¯ tµc danh và ð¸a danh · hungary ngày nay. 

Tiªn sî Th. Duka, nhà thß møc v« A. csoma de Kroros, ðßa ra l¶i phöng ðoán ðáng lßu tâm v« ngu°n g¯c tên cüa thü ðô nß¾c Hungary. theo l¶i ông thì mµt s¯ ng÷n núi mà thành ph¯ ðßþc xây dñng trên ðó, d÷c theo hai bên b¶ sông Danube. buda · phía tây ngÕn và pest · phía ðông (vùng ð°ng b¢ng hÕ lßu), n½i ðó có th¬ ðã ðßþc xây dñng mµt bäo tháp hay mµt tßþng Ph§t ho£c có l¨ là mµt ngôi chùa. Và vì thª vùng này ðã nh§n l¤y cái tên ðó. Phía dß¾i mµt khu dân cß ðßþc dñng lên, nhß trß¾c ð¥y vi®c ¤y ðã xäy ra trong vùng lân c§n khu ð¸nh cß cüa các v¸ tåmh sî Ph§t giáo vào th¶i ¤y. khu dân cß ðó hi®n nay là mµt ph¥n cüa thü ðô và nó ðßþc g÷i là Pest. Chæ 'Past' hay chæ 'Pest' là mµt t× cüa tiªng ba Tß có nghîa là th¤p. Nó di­n tä m¯i quan h® v« ð¸a hình giæa buda và Pest; tÑc là 'vùng th¤p h½n Buda, vùng th¤p h½n Gompa', ph¯i hþp thành thü ðô Budapest.

Kªt quä v« công trình nghiên cÑu tiên phong cüa ông A. csoma de kroros là m¯i quan tâm l¾n lao ðªn Ph§t giáo · hungary ðã d¤y lên vào cu¯i thª kÖ. Ði«u này ðßþc chÑng minh qua vån h÷c. Có nhi«u ng߶i sau khi theo h÷c kinh Ph§t ðã bày tö ni«m tin Ph§t giáo, và ðã thành l§p mµt s¯ cµng ð°ng Ph§t giáo nhö có tính cách riêng tß. Nhæng ng߶i tin theo Thuyªt Th¥n Bí (Theosophist) qua các sách báo và bài giäng ðã giúp cho vi®c duy trì m¯i quan tâm v« Ph§t giáo. Mµt nhóm nhö nhæng ng߶i ði tìm Thánh ÐÕo trong nhæng nåm ba mß½i cüa thª kÖ hai mß½i này ðã n² lñc thiªt l§p Tång ðoàn l¥n ð¥u tiên · Hungary. Nåm 1934 · ðây vçn có t± chÑc nhæng bu±i hµi h÷p, nhßng lÕi thiªu mµt n½i thích hþp và nhi«u khó khån khác näy sinh, r°i ðªn nåm 1935 m¯i ðe d÷a thª chiªn thÑ hai ðªn g¥n nên phong trào ðã ngßng lÕi.

Ngày sau khi n² lñc ð¥u tiên nh¢m thành l§p mµt tång ðoàn · hungary ðã ch¤m dÑt, nåm 1937 va 38 có nhæng bÑc thß g·i t× Thiên Tân, trung hoa cüa mµt v¸ Hòa thßþng g¯c Hungary, trong thß Ngài tuyên b¯ v¾i bÕn bè cüa mình v« vi®c quay lÕi quê nhà ð¬ thành l§p mµt Tång ðoàn. con ng߶i ð£c bi®t khác th߶ng này ðÕo hi®u là Trác Không (Chao Kung) tøc danh là trebits Lincoln. Ngài sinh nåm 1879 tÕi Paks, Hungary. T× nhæng lá thß này cho th¤y rõ r¢ng Ngài có ý ð¸nh tr· v« hungary cùng v¾i m߶i v¸ ð¬ tØ và hoÕt ðµng ð¬ phát tri¬n Chánh Pháp. Nhßng Chính quy«n hungary th¶i ¤y không cho phép Ngài làm vi®c ðó.

Hai n² lñc ¤y trong nhæng nåm ba mß½i, nh¡m vào vi®c thành l§p mµt t± chÑc Ph§t giáo · hungary ðã th¤t bÕi.

Do duyên lành ðem lÕi, n² lñc thÑ ba ðã thành công sau ðó, vào nåm 1931 tiªn sî ernest Hetenyl, chü t¸ch Hµi pg Hungary, viªng thåm Ý-ÐÕi-Lþi v¾i tß cách mµt nhà báo, trên ðÕi lµ dçn ðªn thành ph¯ bari ðã g£p và tiªp xúc v¾i mµt Tång sî Ph§t giáo g¯c ng߶i ÐÑc, pháp hi®u là Padma. V¸ ðÕi ðÑc này ðã có ý ð¸nh mang Ph§t giáo ðªn phát tri¬n · ð¤t nß¾c quê hß½ng cüa ông A. csoma Kroros.

Vi®c thành l§p Phân Hµi Tây Phß½ng cüa Hµi arya maitreya mandala do LÕt ma Anagàrika govinda (ng߶i „n е), dña theo truy«n th¯ng cüa phái kim cang Th×a · Tây TÕng, ðßþc công b¯ · Sànchi - Bhopal, „n ðµ vào ngày mùng 02 tháng 11 nåm 1952. Hµi Ph§t Giáo hungary ðã gia nh§p phái kim cang Th×a này và hoÕt ðµng t× nåm 1951. Hµi tiªp tøc hoÕt ðµng trong phÕm vi cüa mình và có trung Tâm riêng · thü ðô Budapest. Hµi Ph§t Giáo hungary ðã công b¯ là 'Trung Tâm Ðông Âu' ð¬ giúp ðÞ các t± chÑc Ph§t Giáo · các nß¾c làng gi«ng.

Ъn nåm 1956 (Ph§t l¸ch: 2500) Hµi arya maitreya mandala ðã thành l§p Vi®n Ph§t H÷c Qu¯c Tª mang tên v¸ ti«n b¯i Ph§t tØ tên là alexande csoma Kroros. Vi®n Ph§t H÷c này ðã làm vi®c r¤t tích cñc ð¬ ðßa l¶i Ph§t dÕy ðªn cho m÷i Ph§t tØ hungary trong m¤y mß½i nåm qua.

Trong ba th§p niên sáu, bäy và tám mß½i, Ph§t giáo hungary d߶ng nhß không phát tri¬n vì th¬ chª chính tr¸ tÕi xÑ s· này không ßu ðãi cho tôn giáo. theo sau sñ søp ð± cüa Liên Xô vào tháng 12 nåm 1991, các nß¾c trung và Ðông Aâu d¥n d¥n ±n ð¸nh lÕi chª ðµ chính tr¸ và kinh tª, nhæng cäi cách xã hµi, vån hoá, tôn giáo ðã ðßþc quan tâm và tiªn hành mµt cách nhanh chóng và có hi®u quä.

Riêng v« phiá Ph§t giáo thì ð¥u nåm 1992, tÕi thü ðô Budapest, Giáo Hµi Ph§t Giáo hungary ðã thành l§p mµt tr߶ng Tr߶ng cao ÐÆng Pháp Môn Ph§t Giáo ( the gate of dharma buddhist College) v¾i 120 sinh viên hungary ghi danh và h÷c khoá ð¥u tiên . Ông farkas Pal, 50 tu±I , hi®u trß·ng cüa Tr߶ng, cho biªt r¢ng, trß¾c ðây dß¾i chª ðµ Cµng Sän, có nhi«u sñ hÕn chª và phân bi®t ð¯i v¾i h¥u hªt các tôn giáo tÕi Hungary. Nhßng sau khi dân chü ðßþc thiªt l§p trên xÑ s· này thì m÷i thÑ ð«u thay ð±i, nh¤t là v« m£t tñ do tín ngßÞng. Ngày trß¾c, hungary chï có b¯n ÐÕo ðßþc chính quy«n công nh§n, còn nhæng tôn giáo khác k¬ cä Ph§t giáo thì không ðßþc th×a nh§n.

Ti«n thân cüa Tr߶ng cao ÐÆng Ph§t H÷c này là Vi®n Nghiên CÑu Ðông Phß½ng ( institute of oriental Studies), ba trong s¯ nhæng ng߶i ðÑng ra thành l§p Tr߶ng Ph§t h÷c này là thành viên cüa ban Ði«u Hành Vi®n. T¤t cä các v¸ ¤y ð«u là nhæng ng߶i có tâm huyªt và mu¯n phøc hßng Ph§t giáo tÕi Hungary.

Ông farkas pal cûng cho biªt chß½ng trình h÷c và dÕy tÕi Tr߶ng r¤t nghèo nàn vì phäi tuÏ thuµc vào ngu°n tài chánh. Tr߶ng t± chÑc dÕy các c± ngæ pg khác nhau nhß Sanskrit, Hán c±, TÕng ngæ và Nh§t ngæ. tuy nhiên ông pal lÕc quan cho biªt r¢ng :''dù tài chánh chúng tôi r¤t eo h©p, nhßng chúng tôi có nhi«u giáo sß giöi và làm vi®c r¤t t§n tâm. Lúc ð¥u t¤t cä ð«u làm vi®c không lß½ng. Nhßng g¥n ðây tr߶ng ðã ðuþc chính quy«n quan tâm và giúp cho mµt s¯ ngân quÛ ð¬ trä lß½ng cho giáo viên. Chúng tôi hy v÷ng Tr߶ng s¨ tiªp tøc nh§n ðßþc sñ üng hµ này ð¬ chúng tôi tiªp tøc sÑ mÕng cüa mình''.

Giáo Hµi Ph§t Giáo Hungary, Vi®n Ph§t H÷c Qu¯c Tª và m¾i ðây là Tr߶ng cao ÐÆng Ph§t H÷c ðã giúp cho Ph§t giáo hungary chuy¬n tiªp qua mµt giai ðoÕn m¾i, ð¦y mÕnh công cuµc truy«n bá giáo pháp thâm di®u cüa ÐÑc Ph§t ðªn cho b¤t cÑ ai mu¯n bß¾c vào lµ trình Giác ngµ, th¬ hi®n m÷i giá tr¸ vån hóa cüa phß½ng ðông cùng ý nghîa th§t sñ cüa nó, ngö h¥u phá tan nhæng äo tß·ng và vô minh, làm cho con ng߶i t¯t h½n và cao thßþng h½n trong tinh th¥n hß¾ng ðªn ph¦m giá nhân bän, tình yêu thß½ng, hòa ái, an lÕc và hi¬u biªt lçn nhau vì møc ðích ph°n vinh và hÕnh phúc. 

(Theo TÕp chí dharma world tháng 10/2026 và buddhists for peace tháng 11.1986)