Thích Nguyên TÕng Ba Tß ( Persia) là tên cû cüa iran ngày nay ( chính thÑc ð±i thành iran vào nåm 1935), mµt qu¯c gia n¢m · Tây nam Châu Á thuµc vùng trung C§n Ðông, phía b¡c giáp gi¾i v¾i Liên Xô (cû), ðông giáp ranh v¾i pakistan và Afghanistan, nam giáp v¾i V¸nh ba Tß và Tây giáp v¾i Th± Nhî KÏ và Irag. Thü ðô Teheran. Di®n tích: 1.648.000 km2 . Dân s¯: 54.710.000 ng߶i (th¯ng kê nåm 1997). M§t ðµ dân cß: 33,1/ng߶i/km2. thu nh§p bình quân ð¥u ng߶i: 3853 ðô la. Hi®n tÕi H°i giáo là qu¯c giáo tÕi ba Tß, nhßng Ph§t Giáo (PG) vçn ðßþc xem là mµt tôn giáo có m£t · ba Tß vào ð¥u thª kÖ thÑ 2 trß¾c Tây L¸ch. Ðây là mµt ði«u r¤t lý thú cho nhæng nhà sØ h÷c và khäo c± h÷c pg có d¸p ð¬ phång tìm lÕi con ð߶ng truy«n bá Chánh Pháp cüa các b§c ti«n b¯i nåm xßa tÕi xÑ s· này. Trong thª kÖ qua, các nhà nghiên cÑu ba Tß cho biªt r¢ng có mµt s¯ chuy®n ti«n thân ÐÑc Ph§t ( jataka stories ) t×ng ðßþc biªt ðªn · ba Tß dß¾i nhan ð« là Pancatantra, ðßþc chuy¬n d¸ch sang tiªng ba Tß vào thª kÖ thÑ 6 theo chiªu chï cüa vua Khusru, và ðßþc d¸ch sang tiªng Ä R§p và tiªng xy-ri vào thª kÖ thÑ 8, dß¾i tña ð« là kalilag va Damnag. Bän d¸ch tiªng ba Tß này v« sau lÕi ðßþc chuy¬n ngæ sang tiªng hy LÕp, la Mã và do Thái. Ъn thª kÖ thÑ 8, quy¬n sách Cuµc ð¶i cüa ÐÑc Ph§t ( the life of lord Buddha) ðßþc ông john d¸ch sang tiªng hy LÕp, tác ph¦m r¤t ðßþc ph± biªn · các nß¾c trung Ðông th¶i b¤y gi¶.Theo ông rashid al-Dìn, mµt nhà sØ h÷c s¯ng vào thª kÖ thÑ 13, ghi nh§n r¢ng có ít nh¤t m߶i mµt bµ kinh Ph§t ðßþc chuy¬n ngæ và lßu hành rµng kh¡p trên ð¤t nß¾c ba Tß vào th¶i ðó, trong s¯ này có kinh Vô Lßþng Th÷ (Sukhavati- vyuha sutra) và kinh ÐÕi Th×a trang Nghiêm Bäo Vß½ng (Karanda-vyuha) ðßþc ghi nh§n còn hi®n hæu cho t¾i ngày nay. G¥n ðây , ng߶i ta còn tìm th¤y thêm mµt s¯ kinh nhß Tß½ng ¿ng Bµ kinh (Samyuttanikaya), Tång chi Bµ kinh (Anguttaranikaya) và Th÷ Ký di L£c kinh ( MaitreyaVyakarana). M£c dù n«n vån hóa cüa ba Tß và Ä R§p ðßþc xem là có änh hß·ng qua mµt s¯ mçu chuy®n ti«n thân cüa ÐÑc Ph§t, nhßng cho ðªn nay vçn chßa tìm th¤y mµt bän d¸ch tiªng ba Tß, Ä R§p hay ngôn ngæ trung Ðông nào khác. Sñ änh hß·ng cüa pg trên n«n vån h÷c ba Tß mà hi®n tÕi chúng ta th¤y qua nhæng tác ph¦m cüa nhæng nhà sØ h÷c,ø ð¸a lý h÷c và ð£c bi®t là nhân chüng h÷c chï là nhæng t× ngæ pg nhß al budd ( ÐÑc Ph§t), al budasf ( B° tát)..v.v..Trong vån chß½ng cüa ba Tß, ð£c bi®t · phía Ðông ba Tß, th߶ng miêu tä nhæng hình änh và biªn c¯ cüa pg t× nhæng ngôi chùa · vùng merv và Balkh. V« kiªn thÑc nghi l cüa pg có liên h® v¾iù mµt bäo tháp · balkh ðßþc thu§t lÕi b·i nhà sØ h÷c ba Tß ibn al-faqih vào thª kÖ thÑ 10 và sØ gia ng߶i sy-ri ông yaqut vào thª kÖ 13. V« m£t hi¬u biªt pg cüa ng߶i ba Tß còn r¤t thô thi¬n và hÕn chª, vì nó phäi l® thuµc vào sñ th¸nh suy cüa pg tÕi các nß¾c trung Á và Afghanistan, m£t khác, sñ tàn løi cüa pg tÕi Aán е theo sau cuµc t¤n công kh¯c li®t cüa ðµi quân H°i giáo, cûng änh hß·ng ðªn sñ phát tri¬n pg cüa các qu¯c gia lân c§n. Ph§t giáo tÕi ba Tß ðßþc ghi nh§n là phát tri¬n và ph± biªn trong hai th¶i kÏ, thÑ nh¤t là ð¥u thª kÖ thÑ 3 kéo dài ðªn thª kÖ thÑ 7 khi g£p sñ t¤n công cüa phong trào H°i Giáo; thÑ hai, pg lÕi mµt l¥n næa ðßþc phøc hßng b·i sñ chinh phøc ba Tß cüa ng߶i Mông C± vào ð¥u thª kÖ thÑ 13. V« con ð߶ng truy«n bá pg vào ba Tß có th¬ là g¡n li«n v¾i hai hß¾ng nhß sau: ThÑ nh¤t, con ð߶ng truy«n giáo ðßþc kh·i xß¾ng vào tri«u ðÕi cüa vua A-Døc. SØ li®u ghi nh§n r¢ng nhi«u tång sî ðã ðßþc phái ðªn truy«n pháp tÕi thành ph¯ bactria và gandhara thuµc Afghanistan, nh¶ v§y mà pg ðã phát tri¬n tÕi xÑ s· này và cu¯i cùng tràn qua Khurasan, (mµt thành ph¯ n¢m v« phía Ðông B¡c cüa nß¾c ba Tß ngày nay). ThÑ hai, pg ðßþc truy«n vào ba Tß qua ngã ð߶ng t½ løa( silk route) , con ð߶ng này n¯i li«n Ðông Tây, xu¤t phát t× vùng Ðông và Tây Aán, do các nhà buôn ng߶i Aán khai phá ð¬ n¯i kªt v¾i các qu¯c gia có m¯i liên h® v« thß½ng mÕi. Các nhánh mà con ð߶ng t½ løa ði qua là batria và gandhara ð¬ ði t¾i vùng иa trung Häi và các nhà buôn pg ðã có c½ hµi ð¬ gieo r¡t hÕt gi¯ng B° Ы vào các n½i này. SØ li®u cûng ghi nh§n r¢ng vào ð¥u thª kÖ thÑ ii trß¾c TL, cõác nhà buôn n th߶ng d×ng chân tÕi v¸nh ba Tß và Ä R§p, ði«u này giäi thích tÕi sao các ð¸a danh trong vùng này mang d¤u vªt cüa ngôn ngæ Aán, nhß but hay hind ( Aán е) và bahàr, chæ sanskrit là vihàra ( tu vi®n PG). M£c dù ðÕo Th¶ LØa ( Zoroastrianism) là mµt ðÕo có ßu thª tÕi ba Tß, nhßng pg vçn ðßþc truy«n nh§p và ph± biªn, ði«u này ðßþc chÑng minh b·i ti«n ð°ng pg cüa Peroz, con trai cüa vua ardahir i ( 226-41 sau TL), mµt ng߶i theo ðÕo Ph§t va ðÕo Th¶ LØa. tuy nhiên, vào thª kÖ thÑ ba cûng có mµt vài chÑng cÑ v«ø vi®c pg g£p phäi sñ khán cñ cüa nhà c¥m quy«n. Oâng Kartir, mµt õv¸ tu sî uy tín cüa ðÕo Th¶ LØa, ghi lÕi trên bia ðá r¢ng pg và mµt s¯ tôn giáo khác tÕi vß½ng qu¯c sassanian ðã b¸ ðàn áp. Al-Bìrùnì, mµt sØ gia ba Tß · vào thª kÖ 11, cûng khÆng ð¸nh r¢ng pg ðã bi áp lñc trong th¶i kÏ này trß¾c lúc ÐÕo H°i ( mµt tôn giáo l¾n do nhà tiên tri muhammad (570-632) sáng l§p tÕi nß¾c Ä R§p vào thª kÖ thÑ 7 trß¾c TL) truy«n ðªn ba Tß). B¢ng chÑng cø th¬ v« sñ t°n tÕi cüa pg tÕi ba Tß ngày nay r¤t möng manh, h¥u nhß không còn gì cä. Các hang ðá nhân tÕo r¤t công phu · chehelkhaneh và haidari g¥n v¸nh ba Tß ðßþc xem nhß là nhæng tu vi®n PG, ðßþc tÕo dñng theo kiªn trúc cüa Aán е và trung Á. Rüi thay, không có mµt b¢ng chÑng rõ ràng nào còn t°n tÕi ð¬ xác minh sØ li®u này. Truy«n thuyªt cüa ba Tß k¬ r¢ng, trong hai thª kÖ thÑ 8 và 9, tÕi ba Tß có mµt hoàng tµc theo pg r¤t hùng mÕnh mang tên là barmakid · thü phü Balkh. Nhi«u tác giä ng߶i Ä R§p cûng th×a nh§n ði«u này nhß là mµt ð« tài truy«n kh¦u. Hoàng tµc này ðã xây dñng và trông nom nhi«u tu vi®n pg Nawbahàr n¢m räi rác · ðông b¡c ba Tß. Không may thay, Hoàng tµc này ðã b¸ søp ð± theo sau cuµc thß½ng thuyªt b¤t thành v¾i tri«u ðình abbasid ð£t tÕi Baghdad. sau ðó, d߶ng nhß h® th¯ng tu vi®n Nawbahàr ðã b¸ t¸ch thu trß¾c th¶i ði¬m H°i giáo xâm lång ðªn vùng này, vì khi ng߶i H°i giáo ðªn thì hính bóng cüa pg không còn th¤y · ðó næa. Tiªp theo ðó, nhæng ngôi tu vi®n pg Nawbahàr ðßþc chuy¬n sang làm thánh ð߶ng cüa H°i giáo . Th¶i kÏ pg ðßþc xem là phát tri¬n tÕi ba Tß là vào ð¥u thª kÖ thÑ 13 khi Thành Cát Tß Hãn ( genghis Khan, 1162-1227) xâm lång ð¤t nß¾c này vào nåm 1218. V¸ vua Mông C± này và các qu¥n th¥n cüa ông ð«u là Ph§t tØ, nên các v¸ là nhæng nhà bäo hµ cho pg tÕi ba Tß cho ðªn khi vua ghazan Khàn ð±i theo ÐÕo H°i vào nåm 1295 . trong th¶i gian còn üng hµ PG, các vua Mông C± ðã có nhæng dñ án xây dñng chùa chi«n mµt cách r¤t quy mô tÕi vß½ng qu¯c Maragheh, ( n¢m phía ðông b¡c ba Tß ) và nhi«u n½i khác, nhßng kª hoÕch này ðã b¸ bãi bö theo l®nh cüa vua Ghazan, tiªp ðó nhæng ngôi chùa ðã b¸ phá hüy ho£c chuy¬n qua làm Thánh ð߶ng H°i giáo. R¤t có th¬ nhæng b¢ng chÑng trong th¶i kÏ này có hai hang ðµng nhân tÕo · chehelkhaneh và Haidari, cä hai n½i ð«u · g¥n c¯ ðô Mông C± Maragheh. Cä hai hang ðµng r¤t n±i tiªng này ðã ðßþc các hoÕ sî v¨ lÕi b¢ng tranh màu nß¾c ð¬ trang trí trong nhæng thánh ð߶ng H°i giáo. Nhæng n² lñc sau này cüa vua Mông C± uldjaitu ( 1305-16) bö ÐÕo H°i và tr· v« v¾i ÐÕo Ph§t ð¬ phøc hßng lÕi pg · ba Tß, nhßng tiªc thay, pg ðã biªn m¤t tÕi xÑ s· này vào h§u bán thª kÖ thÑ 14. Ngày nay, hình änh cüa Ph§t giáo tÕi ba Tß, còn chång chï là nhæng lá c¶ ðßþc trang hoàng trên nhæng ngôi tháp · tÕi thành ph¯ Caucasus, mà ng߶i ta tin r¢ng nó có th¬ là nhæng änh hß·ng còn xót lÕi cüa ng߶i Mông C± trên xÑ s· trung Ðông này./. * T±ng hþp tÕi li®u t× : - a concise history of buddhism /England/1997ø |