Nhà vån S½n nam nh§n ð¸nh "Cách ðây 300 nåm, ðúng vào tri«u Nguy­n, th¶i ði¬m này nhà Nguy­n ðã coi Ph§t giáo là qu¯c ðÕo." (Giác Ngµ s¯ 92). quan ði¬m này khá táo bÕo và m¾i lÕ. Trên cùng t¶ báo, ðã có mµt ðµc giä trích dçn mµt s¯ quan ði¬m cüa vài tác giä khác và kªt lu§n: "Qua mµt s¯ trích dçn trên thì không th¬ nói là nhà Nguy­n ðã coi Ph§t giáo là qu¯c ðÕo, mà Ph§t giáo là tín ngßÞng cüa nhân dân." (GN s¯ 107). Tôi bác bö quan ði¬m này và hoàn toàn ð°ng ý v¾i nh§n ð¸nh cüa nhà vån S½n Nam: Ph§t giáo là qu¯c ðÕo cüa Vi®t nam khi Sài Gòn ðßþc chính thÑc khai sinh, hay Ph§t giáo là qu¯c ðÕo cüa Vi®t nam Ðàng Trong, Vi®t nam dß¾i sñ lãnh ðÕo cüa các Chúa Nguy­n ð¥u tiên, t× giæa thª kÖ 16, ðÕt ðªn cñc ði¬m vào cu¯i thª kÖ 17, v¾i sáu sñ ki®n n±i b§t:

1. Chúa Nguy­n chinh phøc vùng ð¤t cu¯i cùng cüa Chiêm Thành, vùng ð¤t phan Rang, phan Rí, vào nåm 1693, kªt thúc vînh vi­n cuµc tranh hùng Chiêm-Vi®t kéo dài su¯t 15 thª kÖ (Chiêm Thành là h§u thân cüa nß¾c Lâm „p, l§p qu¯c vào thª kÖ thÑ hai).

2. Vi®c Chúa Nguy­n Phúc chu quy y tam Bäo và th÷ b° tát gi¾i v¾i ðÕi sß ThÕch Liêm, ð°ng th¶i bäo trþ cho vi®c t± chÑc mµt gi¾i ðàn vî ðÕi tÕi Huª (Thu§n Hóa) v¾i h½n 3,000 gi¾i tØ, trong ðó có trên 1,400 tång, ni vào nåm 1695.

3. Sñ khai sinh chính thÑc cüa thành ph¯ Sài Gòn vào nåm 1698 b¢ng mµt s¡c chï cüa chúa minh vß½ng Nguy­n Phúc Chu, sau khi tiªn chiªm vùng prey kor (Sài Gòn), kampeap srekatrey (Biên Hòa), Bà R¸a theo l¶i c¥u cÑu cüa mµt viên quan Chân LÕp n±i loÕn.

4. Vi®c quân Chúa Nguy­n chinh phÕt nam vang vào nåm 1700, vua Chân LÕp là N£c thu ðªn ð¥u hàng, nhßng quân cüa Chúa Nguy­n ðã tñ ý rút v«, không chiªm ðóng Chân LÕp.

5. Vào nåm 1708, M£c CØu, mµt nhà ðÕi tß bän có t¥m cÞ qu¯c tª, hoÕt ðµng hàng häi, buôn bán trên toàn vùng Ðông Á và Ðông nam Á, lãnh chúa cüa vùng Hà Tiên, RÕch giá, Cà Mâu, Phú Qu¯c, ðã ðem løa, ng÷c ðªn Thu§n Hóa dâng toàn bµ vùng ð¤t này cho Chúa Nguy­n. Ði«u này chÑng tö vß½ng qu¯c Ph§t Giáo Ðàng trong cüa v¸ quân vß½ng Ph§t tØ Nguy­n Phúc chu là vß½ng qu¯c hùng c߶ng, hßng th¸nh nh¤t tÕi bán ðäo Hoa-„n.

6. Vi®c ðúc ðÕi h°ng chung n£ng 3285 ký ð£t tÕi chùa linh Mø vào nåm 1710 v¾i l¶i chú nguy®n r¤t ðµc ðáo, do chính ng߶i lãnh ðÕo qu¯c gia viªt ra "Mßa hòa gió thu§n, qu¯c thái dân an, chúng sanh trong pháp gi¾i ð«u thành ðÕi viên chüng trí."

Ði¬m ðáng chú ý là cä sáu sñ ki®n quan tr÷ng này ð«u ðßþc thñc hi®n b·i mµt ng߶i Ph§t tØ nhi®t thành hay ð«u x¦y ra trong th¶i gian tr¸ vì cüa ông.

Kh·i ð¥u t× vùng Bình Tr¸ Thiên hoàn toàn thiªu tài nguyên thiên nhiên, không nhæng thª còn khan hiªm ng߶i có h÷c v¤n, vùng ð¤t này khi Nguy­n Hoàng m¾i vào cai tr¸, cûng nhß nhi«u vùng nam Bµ lúc m¾i m· mang, kiªm mµt tr߶ng dÕy h÷c chæ nho chßa ch¡c ðã có, hành trang l§p qu¯c và m· nß¾c cüa h÷ không có gì khác h½n là mµt bäo v§t vô giá, ðó là Ph§t giáo. Chính Ph§t giáo ðã là yªu t¯ mÕnh m¨ quy tø, ðoàn kªt nhân tâm, là ngu°n g¯c sâu ð§m cüa n«n chính tr¸ nhân t× và sáng su¯t, là sÑc b§t vÕn nång ðã ðßa nhæng ðám ng߶i phiêu bÕt ít h÷c thành mµt t§p th¬ có vån hóa, ðÕo ðÑc r¤t cao và chuy¬n hóa m¥u nhi®m vùng Bình Tr¸ Thiên nhö bé thành mµt vß½ng qu¯c hùng mÕnh nh¤t tÕi Ðông nam Á.

Ph§t giáo, v¾i Vi®t nam Ðàng trong trong bu±i ð¥u dñng nß¾c, ðã tr· thành mµt qu¯c ðÕo ð¥y hùng khí cao ng¤t, mµt lñc lßþng tinh th¥n có khä nång d¶i non l¤p bi¬n. Ðây chính là ð£c ði¬m n±i b§t nh¤t cüa Ph§t giáo tÕi Vi®t nam Ðàng Trong, trong thª kÖ 16, 17, cûng nhß cüa Ph§t giáo th¶i ðÕi Lý Tr¥n trong các thª kÖ 11, 12, 13 và 14.

Quan ði¬m coi Ph§t giáo chï là mµt tín ngßÞng là quan ði¬m quá ð½n s½, không nói lên ðßþc mÑc ðµ phát tri¬n cüa Ph§t giáo. Nh§n ð¸nh cüa nhà vån S½n nam không nhæng chính xác mà còn thâu tóm ðßþc nµi dung vån hóa, chính tr¸, cüa cä mµt th¶i ðÕi.

Th§t v§y nói Ph§t giáo là tín ngßÞng cüa nhân dân, trong giai ðoÕn này hay các giai ðoÕn khác là cûng nhß nói Ph§t giáo là mµt tôn giáo, là mµt cách nói vô thß·ng vô phÕt, mà ta có th¬ dùng ð¬ chï cho b¤t cÑ mµt tín ngßÞng hay mµt tôn giáo nào. Ph§t giáo có cái gì ð£c bi®t trong giai ðoÕn này? Và Ph§t giáo có quan h® gì ðªn sñ hình thành cüa Sài Gòn? Ðó m¾i là ði¬m ð¬ chúng ta thäo lu§n. T× "mµt tín ngßÞng cüa nhân dân" hay mµt tôn giáo ðªn qu¯c ðÕo là cä mµt bß¾c phát tri¬n dài, mà tÕi Vi®t Nam, không mµt tôn giáo nào vßþt qua n±i su¯t 2000 nåm qua, tr× Ph§t giáo.

T× tín ngßÞng ðªn qu¯c ðÕo

Mµt tín ngßÞng hay tôn giáo phäi tiªn lên mµt mÑc phát tri¬n vßþt bñc m¾i tr· thành mµt tín ngßÞng cüa s¯ ðông qu¥n chúng hay mµt tôn giáo l¾n. T× ðó, nó còn phäi phát tri¬n · mµt mÑc ðµ phi th߶ng m¾i tr· thành mµt tín ngßÞng cüa ðÕi ða s¯ nhân dân hay thành tôn giáo l¾n nh¤t cüa ð¤t nß¾c.

Nhßng ðây chï là ði«u ki®n c¥n nhßng chßa phäi ðü ð¬ nó có th¬ tr· thành qu¯c ðÕo. Ь tr· thành qu¯c ðÕo, tÑc n«n täng tinh th¥n, chü ðÕo vån hóa (mainstream), và nói rµng ra, là l¯i nghî, l¯i s¯ng cüa ðÕi ða s¯ nhân dân thì tôn giáo l¾n nh¤t này, hay tín ngßÞng cüa ðÕi ða s¯ nhân dân này, còn phäi vßþt qua mµt bß¾c ngo£c l¾n, ðó là nó ðã vßþt qua khuôn kh± cüa mµt tôn giáo, mµt tín ngßÞng ð¬ tr· thành, hay hòa nh§p làm mµt, v¾i n«n vån hóa dân tµc. Và không nhæng thª, tr· thành chü ðÕo chính tr¸ cüa ð¤t nß¾c.

Trong su¯t 2000 nåm qua, dù Ph§t giáo lúc nào cûng là tín ngßÞng cüa ðÕi ða s¯ nhân dân, lúc nào cûng là tôn giáo l¾n nh¤t cüa ð¤t nß¾c, nhßng chï trong nhæng th¶i th¸nh ðÕt huy hoàng nh¤t, Ph§t giáo m¾i tr· thành qu¯c ðÕo cüa Vi®t Nam, ðó là các th¶i Sî Nhiªp -- v¾i thü ðô Ph§t giáo luy Lâu (Hà B¡c) -- ðây cûng là thü ðô chính tr¸ - vån hóa cüa toàn cõi Lînh nam vçn còn là mµt cõi chÕy dài t× h° еng Ðình, ðªn Hoành S½n - th¶i Lý nam Ъ, v¾i tên nß¾c là VÕn Xuân và v¾i chùa khai Qu¯c, th¶i Lý Tr¥n - th¶i kinh thành Thång long ðßþc khai sinh - b·i mµt quân vß½ng Ph§t tØ là Lý Công U¦n và bóng dáng kÏ vî cüa ðÕi sß VÕn HÕnh, và th¶i các Chúa Nguy­n trong bu±i ð¥u l§p qu¯c - th¶i thành ph¯ Sài Gòn ðßþc chính thÑc chào ð¶i.

Ng߶i ký gi¤y khai sinh cho thành ph¯ Sài Gòn là Chúa Nguy­n Phúc Chu, khi ông chï m¾i 24 tu±i. Ông là cß sî pháp danh Hßng Long, pháp hi®u Thiên Túng ðÕo nhân, ð® tØ ð¶i 30 phái thi«n Tào еng, mµt ng߶i th÷ b° tát gi¾i tÕi gia. Ông cûng là ng߶i ðã ðúc ðÕi h°ng chung chùa linh Mø v¾i l¶i chú nguy®n tuy®t ðïnh t× bi và trí tu®, ðßþc ðúc ngay trên chuông: ta không mu¯n gì cho ta, cho tri«u ðÕi ta, ta chï mu¯n mßa thu§n gió hòa, nhân dân thái bình an lÕc và m÷i ng߶i ð«u thành Ph§t. Và ð¢ng sau t¤t cä sñ nghi®p vî ðÕi này là bóng dáng lÕ lùng cüa ðÕi sß ThÕch Liêm.

Không có quân vß½ng Ph§t tØ Lý Công U¦n và ðÕi sß VÕn HÕnh thì ch¡c gì ðã có thü ðô Thång long - Hà Nµi. Không có quân vß½ng Ph§t tØ Nguy­n Phúc chu và ðÕi sß ThÕch Liêm, ch¡c gì ðã có thành ph¯ Sài Gòn. Và cûng không phäi tình c¶ mà chiªu d¶i ðô t× hoa Lß nhö h©p v« Thång long mênh mông ðßþc soÕn b·i mµt thi«n sß và kiªn trúc sß cüa thü ðô ngàn nåm vån v§t này là mµt tång sî: Ngài VÕn HÕnh.

Và dî nhiên không phäi là ngçu nhiên mà Chúa Nguy­n Phúc chu và các Chúa Nguy­n khác ðã ðßa Vi®t nam tiªn cä 2026 cây s¯ v« phß½ng Nam, chï trong h½n 100 nåm ng¡n ngüi.

Qu¯c ðÕo và qu¯c giáo

Phép lÕ kÏ di®u này s¨ không th¬ nào có nªu Ph§t giáo không phäi là qu¯c ðÕo cüa Vi®t nam Ðàng Trong, nªu nhæng tri«u ðÕi này không phäi là nhæng tri«u ðÕi cüa quân chü Ph§t giáo. Chính Ph§t giáo hßng th¸nh sinh ðµng cüa th¶i Lý Tr¥n ðã tái sinh thành Ph§t giáo phát tri¬n rñc rÞ dß¾i th¶i các Chúa Nguy­n · Ðàng Trong. trong cä hai giai ðoÕn huy hoàng này cüa l¸ch sØ ð¤t nß¾c, Ph§t giáo không nhæng là tín ngßÞng cüa ðÕi ða s¯ nhân dân, không nhæng là tôn giáo l¾n nh¤t cüa qu¯c gia, mà còn là qu¯c ðÕo -- chü ðÕo vån hóa, chính tr¸ -- cüa Vi®t Nam. Và chính ði«u này là n«n täng sâu ð§m nh¤t, là ngu°n g¯c væng chãi nh¤t, là nhân t¯ quan tr÷ng nh¤t ðã cho quê hß½ng mµt th¶i ðÕi Lý Tr¥n hi¬n hách và mµt dãy ð¤t dài chÕy t× ðèo Häi Vân ðªn mûi Cà Mâu. Thång long chính là mµt ðïnh cao, Sài Gòn chính là mµt ðïnh cao khác, cüa sñ nghi®p "trø tích tr¤n vß½ng kÏ" (l¤y tinh th¥n Ph§t giáo ð¬ xây dñng, phát tri¬n qu¯c gia). Cüa các v¸ quân vß½ng Ph§t tØ, cüa các thª h® tång ni Ph§t tØ Vi®t Nam, không nhæng chï trong vài tråm nåm qua, mà trong su¯t hai ngàn nåm nay.

Sñ nghi®p dñng nß¾c này chính là sñ nghi®p cüa Ph§t giáo ðã thành công trong sñ vß½n mình lên, hóa thân thành qu¯c ðÕo. Qu¯c giáo, tôn giáo ðßþc tri«u ðình công nh§n mµt cách chính thÑc là tôn giáo cüa qu¯c gia - không có giá tr¸ gì bao nhiêu ð¯i v¾i Ph§t giáo Vi®t Nam. Mµt khi nó ðã tr· thành qu¯c ðÕo. Vì ði«u này có lþi cho chính quy«n trong vi®c tranh thü nhân tâm, ðoàn kªt, th¯ng nh¤t lòng dân và tÕo cho chª ðµ mµt sñ chính th¯ng sâu ð§m, væng b«n. tuy nhiên, khi Ph§t giáo ðßþc công nh§n là qu¯c giáo thì Ph§t giáo s¨ có nguy c½ b¸ biªn ch¤t và tr· nên suy ð°i. cho nên lý tß·ng cüa ng߶i Ph§t tØ là th¬ hi®n sinh ðµng, mÕnh m¨ Ph§t giáo trong cuµc ð¶i ð¬ Ph§t giáo tr· thành qu¯c ðÕo cüa ð¤t nß¾c, hay nói cách khác, ð¬ m÷i ng߶i s¯ng theo Ph§t pháp và qu¯c gia thành mµt cõi t¸nh ðµ, và sñ công nh§n t× chính quy«n chï là ði«u t¤t yªu. Còn dù ðßþc chª ðµ công nh§n là qu¯c giáo mà tñ thân Ph§t giáo không ðü sñ hßng th¸nh sinh ðµng thì vi®c này không có lþi bao nhiêu cho Ph§t giáo cä.

Còn khi Ph§t giáo hay b¤t cÑ mµt tôn giáo nào khác, ðßþc công nh§n là qu¯c giáo, khi nó chßa tr· thành trong hi®n thñc mµt qu¯c ðÕo tñ nhiên cüa qu¯c dân, hay ít ra là mµt tôn giáo l¾n nh¤t, mµt tín ngßÞng cüa ðÕi ða s¯ nhân dân, thì ðây chï là mµt sñ áp ð£t th¤t nhân tâm và chï gây tai h÷a cho chính chª ðµ và cho ð¤t nß¾c. Nh¤t là khi nó chßa dung hóa v¾i truy«n th¯ng vån hóa và ðÕo lý ðã có t× ngàn xßa cüa dân tµc.

Sài Gòn, ðïnh cao cüa cuµc nam tiªn

Theo Vi®t nam SØ Lßþc, thì "Nåm M§u Thân 1698 chúa Nguy­n là Nguy­n Phúc chu sai ông Nguy­n Hæu Kính là kinh lßþc ð¤t Chân LÕp, chia ð¤t Ðông Ph¯ ra làm dinh, làm huy®n, l¤y аng nai làm huy®n Phúc long và Sài Gòn làm huy®n Tân Bình. Уt Tr¤n Biên dinh (tÑc Biên Hòa) và phan Tr¤n dinh (tÑc là gia иnh) sai quan vào cai tr¸. LÕi chiêu mµ nhæng kë lßu dân t× Quäng Bình tr· vào l§p thôn xã và khai kh¦n ruµng ð¤t." theo Vi®t SØ XÑ Ðàng trong 1558-1777 thì: "V¾i phü gia иnh, bây gi¶ chúa Nguy­n ðã có ð¤t nghìn d£m, b¯n vÕn hµ dân."

Ði«u kÏ di®u là các chúa Nguy­n ðã làm thª nào ð¬ có th¬ nam tiªn, m· mang b¶ cõi cä ngàn cây s¯ khi ð¤t nß¾c b¸ phân ðôi, h½n 9/10 lãnh th± dân s¯ thuµc v« chúa tr¸nh (Ðàng Ngoài), hai bên ðã ðánh nhau ðªn bäy tr§n l¾n, gây tàn phá, chªt chóc và ki®t qu® cho cä hai mi«n, thª mà chï v¾i mµt mänh ð¤t Thu§n Hóa, Quäng nam ch§t h©p, khô c¢n, kh¡c nghi®t, Vi®t nam ðã l¾n lên g¤p ðôi v« lãnh th± trong vòng mµt, hai thª kÖ? Và nªu chï k¬ riêng lãnh th± cüa Nguy­n Hoàng khi ông m¾i ðªn l§p nghi®p thu h©p trong vùng Quäng Bình, Thu§n Hóa, thì các v¸ quân vß½ng nhà Nguy­n ðã m· mang lãnh th± rµng l¾n hàng chøc l¥n vß½ng qu¯c cüa h÷, trong mµt th¶i gian ng¡n ngüi cüa vài thª h®.

Theo bµ L¸ch SØ Vi®t nam thì "XÑ Thu§n Hóa ð¥u thª kÖ xv có 5,662 su¤t ðinh và 7,100 mçu ruµng." Và "Cho ðªn thª kÖ XVI, vùng Thu§n Hóa, Quäng nam nói chung kinh tª còn lÕc h§u, ð¤t hoang còn nhi«u và xóm làng cß dân còn thßa th¾t." — Quäng Bình và Quäng Nam, dân s¯ và ruµng ð¤t ch¡c còn ít h½n nhi«u con s¯ 5,662 su¤t ðinh cüa xÑ Thu§n Hóa (Huª - Th×a Thiên). Ðó là t¤t cä tài nguyên mà Nguy­n Hoàng có ðßþc khi v« khai phá xÑ Ðàng trong vào nåm 2026 v¾i vài ngàn ng߶i lính. Thª nhßng ðªn nåm 1776 "xÑ Thu§n Hóa s¯ ðinh tång lên 126,857 ng߶i và s¯ ruµng tång lên 265,507 mçu" cùng v¾i hàng tri®u mçu ð¤t t× vùng Quäng Ngãi, Bình иnh, Phú Yên ðªn t§n mûi Cà Mâu.

Không nhæng thª, cä vùng ð¤t m¾i này, t× Thu§n Quäng ðªn t§n ð°ng b¢ng sông CØu Long, theo nh§n xét cüa mµt giáo sî Ý, christoforo Borri, thì dân · ðây "s¯ng hòa hþp v¾i nhau, cß xØ v¾i nhau r¤t thÆng th¡n, th§t thà y nhß anh em ðßþc nuôi s¯ng và khôn l¾n lên cùng trong mµt nhà, m£c dù h÷ chßa t×ng th¤y và biªt nhau bao gi¶" (theo sách ðã dçn). chinh phøc mµt vùng ð¤t m¾i mênh mông, giáo hóa cho nhæng kë giang h°, phiêu bÕt thành nhæng ng߶i hi«n lß½ng, ðÕo ðÑc, ðây là cä mµt sñ nghi®p l¾n mà không phäi th¶i nào cûng có. Chúa Nguy­n do ðâu mà ðã thành tñu sñ nghi®p m· nß¾c dñng vån tuy®t ð©p này?

Theo các cu¯n sØ v« Ph§t giáo Vi®t nam thì chúa Nguy­n Hoàng là ng߶i nhân ðÑc và mµ ðÕo, xây c¤t nhi«u chùa, m· ð߶ng cho các v¸ chúa và nhân dân sau này tin mµ ðÕo Ph§t. B¢ng chÑng? Nåm Tân SØu 2026 sau khi chúa vô tr¤n Thu§n Hóa ba nåm có hôm Chúa ði dÕo ch½i ðªn xã Hà Khê, huy®n Hß½ng Trà, th¤y giæa cánh ð°ng n±i lên mµt gò cao, nhß hình ð¥u r°ng quay lÕi, phía trß¾c nhìn ra sông Hß½ng, cänh trí r¤t ð©p, ông cho xây chùa Thiên Mø · n½i ðó, và ðã thñc hi®n mµt l¶i tiên tri lßu truy«n trong dân gian "s¨ có v¸ chân chúa ðªn xây chùa, ð¬ tø hµi khí thiêng cho b«n long mÕch." Nåm Nhâm D¥n 2026 r¢m tháng Bäy, chúa ðªn chùa Thiên Mø l§p ðàn chay b¯ thí và trùng tu chùa Sùng Hóa · xã Triêm An, huy®n Phú Vang. Nåm Ðinh Mùi 1607, ông cho l§p chùa BØu Châu tÕi Trà Ki®u, Quäng Nam, nåm KÖ D§u 1609 dñng chùa Kính Thiên (tÑc chùa Ho¢ng Phß¾c) · qu§n Thu§n TrÕch, Quäng Bình. sau khi dñng tr¤n Quäng nam · xã C¥n Húc, ông l§p ngôi chùa phía sau tr¤n g÷i là chùa long Hßng.

T× khi chúa Nguy­n Hoàng vô tr¤n ð¤y dân ðßþc mùa no ¤m, an cß lÕc nghi®p... Bu±i khai nguyên các chúa Nguy­n thì tinh th¥n Ph§t giáo ðã theo cuµc di dân nhi«u ðþt ð¸nh cß trß¾c ðó lan rµng r°i. Chúa thÑ nh¤t là Nguy­n Hoàng m· tân kÖ nguyên sùng phøng Ph§t giáo làm gß½ng cho các chúa sau này. Chúa Nguy­n Hoàng còn ðßþc g÷i là chúa Tiên, tiªp n¯i là chúa Sãi (cûng có nghîa là chúa Bøt), chúa Hi«n, chúa Nghîa n¯i tiªp sñ nghi®p tr¸ qu¯c theo Ph§t pháp và l¤y Ph§t giáo làm qu¯c ðÕo. Và ðïnh cao hßng th¸nh nh¤t là th¶i chúa Nguy­n Phúc chu "Chúa hâm mµ ðÕo Ph§t vào b§c nh¤t" (theo Lßþc Khäo Ph§t giáo Vi®t Nam).

Chính trong th¶i v¸ chúa "hâm mµ ðÕo Ph§t vào b§c nh¤t" này mà Vi®t nam Ðàng trong (Nam Hà) ðã ðÕt ðªn giai ðoÕn hßng mÕnh, th¸nh tr¸ nh¤t, và t× ðó, thành ph¯ Sài Gòn ðã ðßþc chính thÑc khai sinh. T¤m lòng hâm mµ Ph§t pháp cüa chúa Nguy­n Phúc chu ðã bµc lµ trong tâm sñ giäi bày cùng thi«n sß ThÕch Liêm "Ю tØ t× bé nghe hai chæ Ph§t pháp ðã sanh tâm kính ngßÞng, m¾i lúc g£p tu sî áo lam tÑc thì hoan hï, chÆng biªt kiªp trß¾c là ai? Làm phúc nghi®p gì? Mà nay sanh ra làm vua · ðây? xin tôn sß chï ði¬m cho biªt, h¥u chÆng quên nghi®p trß¾c, ðµi ðÑc t× bi vô lßþng" (sách ðã dçn). xem thª ðü biªt ông là mµt Ph§t tØ nhi®t thành và ch¡c hÆn ðã tu hành t× nhi«u kiªp trß¾c.

V¾i vài ngàn binh lính dân ðinh nåm, bäy ngàn ng߶i, chúa Nguy­n Hoàng và con cháu cüa ông ðã không b¸ nghi«n nát b·i hàng vÕn binh sî cüa chúa Tr¸nh qua su¯t b¦y l¥n ðÕi t¤n công liên tøc trong g¥n nØa thª kÖ, mà trái lÕi ông và nhæng ng߶i lãnh ðÕo tiªp theo ðã ngån ch§n ðßþc nhæng cuµc t¤n công này và ðßa Vi®t nam tiªn nhæng bß¾c th§t dài chßa t×ng có trong l¸ch sØ. Phép lÕ cüa Ðàng trong dß¾i th¶i các chúa Nguy­n ð¥u tiên chï ðßþc tìm th¤y trong mµt ði«u sâu thÆm, vô hình, ít ai th¤y, vì nó chìm sâu nhß móng chân c¥u: ðó là các chúa Nguy­n ðã xây dñng Ðàng trong trên n«n täng mµt qu¯c ðÕo -- mµt chü ðÕo vån hóa - chính tr¸ -- phù hþp v¾i lòng dân và v¾i hoàn cänh ð£c thù cüa ð¤t nß¾c. Qu¯c ðÕo ðó chính là Ph§t giáo. Chính trên n«n täng cüa qu¯c ðÕo Ph§t giáo này mà Ðàng trong ðã tr· thành mµt vß½ng qu¯c hùng mÕnh bë gãy nhæng cuµc t¤n công cüa Chúa Tr¸nh · Ðàng Ngoài (B¡c Hà), nam tiªn chinh phøc toàn bµ mi«n trung và nam Bµ, ðßa ð¤t nß¾c vß½n mình ðªn t§n v¸nh Thái lan và töa änh hß·ng trên toàn bán ðäo Hoa-„n. Không nhæng thª nhæng chiªn thuy«n cüa Chúa Nguy­n ðã ðánh tan nhæng chiªn thuy«n Hòa Lan, là ðª qu¯c có lñc lßþng häi quân hùng mÕnh nh¤t thª gi¾i th¶i ðó. Các nhà truy«n giáo ngoÕi qu¯c trong giai ðoÕn này ðã hªt sÑc ngÕc nhiên và khâm phøc trß¾c lñc lßþng quân sñ hùng mÕnh cûng nhß trß¾c mÑc ðµ vån hóa - ðÕo ðÑc r¤t cao cüa Vi®t nam Ðàng trong dß¾i sñ lãnh ðÕo cüa nhân t× và trí tu® cüa các Chúa Nguy­n.

Nµi dung cüa qu¯c ðÕo Ph§t giáo

Nµi dung cüa qu¯c ðÕo Vi®t nam trong th¶i ðÕi này là gì? Ðó là l¤y Ph§t pháp ð¬ tr¸ qu¯c và ng߶i lãnh ðÕo qu¯c gia là nhæng Ph§t tØ hi¬u ðÕo và biªt áp døng khôn ngoan ðÕo Ph§t vào vi®c chính tr¸. H÷ biªt l¤y tâm hÕnh b° tát ð¬ lãnh ðÕo qu¯c gia trong vi­n tßþng vß½n t¾i lý tß·ng chuy¬n luân thánh vß½ng, xây dñng ð¤t nß¾c thành mµt qu¯c ðô th¸nh vßþng, an lÕc -- mµt cõi T¸nh ðµ ngay giæa cuµc ð¶i.

Nhæng bi®n pháp cø th¬ cüa vi®c lãnh ðÕo qu¯c gia theo chánh pháp là gì? Chúa Nguy­n Phúc chu höi ðÕi sß ThÕch Liêm v« sñ trai gi¾i và ông ðã ðßþc giäng v« sñ trai gi¾i cüa mµt ng߶i lãnh ðÕo nhß sau: Sñ trai gi¾i cüa b§c vua chúa không gi¯ng nhß ng߶i th߶ng. trai gi¾i không phäi chï giæ trong sÕch thân, kh¦u, ý, mà còn phäi làm sao cho ð¤t nß¾c ðßþc thái bình, dân chúng ¤m no, hÕnh phúc. trai gi¾i là làm cho qu¯c gia t× trên xu¯ng dß¾i ðßþc thanh lý chïnh t«, không mµt ng߶i nào ng°i không ðúng ch², không mµt vi®c nào chÆng giäi quyªt thöa ðáng. Làm ðßþc nhß thª m¾i là sñ trai gi¾i cüa mµt ông vua. аng th¶i ðÕi dß ThÕch Liêm ðã ð« ngh¸ chúa Nguy­n Phúc chu thñc hi®n trai gi¾i b¢ng cách trä tñ do cho nhæng ng߶i b¸ giam c¥m oan Ñc, phóng thích nhæng tù nhân · trong ngøc th¤t, ch¦n c¤p cho nhæng ng߶i nghèo ðói, tháo gÞ cho nhæng ng߶i b¸ ðè nén, ép u±ng, bãi bö nhæng lu§t l® quá nghiêm kh¡c, d­ dãi cho ng߶i buôn thúng bán bßng và cho thþ thuy«n. Ðó chính là sñ trai gi¾i cüa ng߶i lãnh ðÕo qu¯c gia (theo Ph§t Giáo Vi®t nam SØ Lu§n và L¸ch SØ Ph§t Giáo Ðàng Trong).

Vi®t nam Ðàng trong ðã hßng th¸nh mµt cách phi th߶ng vì chúa Nguy­n Phúc chu ðã thñc hành nhæng bi®n pháp trai gi¾i này hay nói cách khác ðã lãnh ðÕo qu¯c gia b¢ng tinh th¥n khoan dung cüa Ph§t giáo và b¢ng chính Ph§t pháp, mà n«n täng là ngû gi¾i, th§p thi®n gi¾i và løc ðµ. Chính trên sñ hßng th¸nh này, cüa Ph§t giáo và cüa Vi®t nam Ðàng trong mà Sài Gòn ðã ðßþc chính thÑc ra ð¶i.

Nªu không có n«n täng qu¯c ðÕo væng chãi và hþp lòng dân này, có l¨ vß½ng qu¯c non trë cüa các Chúa Nguy­n ðã b¸ xóa tên b·i ðµi quân ðông ðäo cüa chúa Tr¸nh · B¡c Hà, hay nó chï quanh qu¦n trong vùng Thu§n Hóa, Quäng nam nhö h©p. Nhß mµt thª lñc cát cÑ t¥m th߶ng không làm ðßþc gì ích qu¯c lþi dân.

Chính qu¯c ðÕo Ph§t giáo ðã làm cho vùng ð¤t cát cÑ, ly khai -- tr¤n Thu§n Hóa dân cß thßa th¾t, kinh tª nghèo nàn -- thñc ch¤t chï là mµt tïnh nhö m¾i khai kh¦n, so v¾i thanh Hóa, Ngh® an cûng không b¢ng, ðã l¾n lên nhß Thánh Gióng, thành mµt vß½ng qu¯c hßng th¸nh nh¤t tÕi bán ðäo Hoa-„n vào th¶i ðó.

Cæi trên nhæng ðþt sóng th¥n cu°n cuµn, cao ng¤t cüa qu¯c ðÕo Ph§t giáo, các chúa Nguy­n, và dân tµc ta, ðã ði và ðã ðªn, chinh phøc tr÷n v©n ð°ng b¢ng sông CØu long và toàn mi«n Nam, ðã ðÕp chân lên ð¥u nhæng ðïnh núi Th¤t S½n, ðã tung vó ngña ðªn mûi Cà Mâu và ðã ðßa nhæng chiªn thuy«n t¯i tân, không thua kém nhæng chiªn thuy«n Tây phß½ng, kh¯ng chª bi¬n Ðông và v¸nh Thái lan vào giæa thª kÖ 17, ð¥u thª kÖ 18. Và t× ðó, Sài Gòn ðã chào ð¶i chính thÑc vào nåm 2026, và ng߶i ðã ký gi¤y khai sinh cho Sài Gòn là quân vß½ng Ph§t tØ Nguy­n Phúc Chu.

Sài Gòn ðã ðßþc sinh trên mµt chiªc nôi, chiªc nôi ðó là vß½ng qu¯c Ph§t giáo Ðàng Trong.

Ъn Sài Gòn t× Thu§n Hóa, Thång long và luy Lâu

Nªu không có qu¯c ðÕo Ph§t giáo và nhæng quân vß½ng Ph§t tØ, t× Nguy­n Hoàng ðªn Nguy­n Phúc Chu, có l¨ vînh vi­n, chúng ta không bao gi¶ có Sài Gòn, không bao gi¶ có ð°ng b¢ng sông CØu Long, không bao gi¶ có mµt ð¤t nß¾c tuy®t ð©p, hình chæ S, chÕy dài t× nam quan ðªn Cà Mâu.

S¨ không bao gi¶ có Sài Gòn nªu không có Thu§n Hóa, mänh ð¤t mà n½i ðó, nåm 2026, cách ðây 303 nåm, ðã có mµt ðÕi gi¾i ðàn 3,000 gi¾i tØ v¾i 1,400 tång, ni. Có bao gi¶ ta th¤y 100 v¸ tÏ kheo m£c áo vàng chßa? Cä mµt góc ph¯ s¨ töa ánh ðÕo vàng. 1,400 tång, ni th÷ gi¾i xªp hàng ði kh¤t thñc theo truy«n th¯ng Ph§t giáo th¶i ÐÑc Ph§t, do ðÕi sß ThÕch Liêm dçn ð¥u, ði t× chùa Thi«n Lâm ðªn phü qu¯c chúa Nguy­n Phúc Chu, ðã làm cä Thu§n Hóa, cä quê hß½ng sáng rñc trong ánh ðÕo vàng.

Nhßng ta cûng s¨ chÆng bao gi¶ có Sài Gòn, có Thu§n Hóa nªu ta không có Thång Long. Thång Long, mµt kinh thành Ph§t giáo rñc rÞ trong 1000 nåm trß¾c. Thång long ta vçn nghe quân vß½ng Ph§t tØ Lý Công U¦n ð÷c chiªu d¶i ðô "thª ð¤t r°ng cuµn h± ng°i, · ngay trung tâm ð¤t nß¾c." Lý Công U¦n, mµt chú ti¬u chùa làng Ðình Bäng, dß¾i sñ dÕy d² cüa ðÕi sß VÕn HÕnh, ðã tr· thành mµt pháp khí cüa th¶i ðÕi, ðßa Vi®t nam thành c÷p, thành r°ng t× 10 thª kÖ trß¾c. hay ngay cä ÐÕi tß¾ng Lý Th߶ng Ki®t nhß bia chùa linh XÑng nåm 1126 có kh¡c rõ "Tuy thân vß½ng vi®c ð¶i mà lòng vçn hß¾ng v« ðÕo Ph§t" (L¸ch sØ Ph§t Giáo Vi®t Nam). "Thiên hÕ Lý Tr¥n bán vi tång," mµt nØa dân s¯ trong nß¾c vào th¶i Lý Tr¥n là tång ni. Thª nhßng ta ðã ba l¥n ðánh tan hàng chøc vÕn quân Mông C±, ngay n½i kinh thành Thång Long. B¢ng qu¯c ðÕo Ph§t giáo. Nhß chiªc thäm th¥n vî ðÕi trong th¥n thoÕi „n е, Qu¯c ðÕo này ðã ðßa dân tµc ta bay lên cao, làm nên nhæng chiªn công phi th߶ng.

Thª kÖ 19, Vi®t nam ðã tñ ðánh m¤t qu¯c ðÕo siêu vi®t này, nên ðã suy yªu cùng cñc: 180 tên lính Tây phß½ng ðã ðánh chiªm thành Thång long và nåm thành quan tr÷ng khác · mi«n B¡c, nhß vào ch² không ng߶i, nhß l¤y ð° trong túi. Cái gì ðã tÕo ra sñ khác bi®t khüng khiªp này? Mµt ðÕo quân thi®n chiªn nh¤t thª gi¾i, ðã chinh phøc cä trung hoa và cä mµt ph¥n Âu Châu ðã ba l¥n b¸ ðánh bÕi ngay trên ð°ng b¢ng sông H°ng, trong thª kÖ 13. Cûng n½i này, Vi®t nam ðã tr· thành mµt nß¾c vô chü trong thª kÖ 19. Chính chü ðÕo vån hóa - chính tr¸ cüa m²i th¶i ðÕi ðã quyªt ð¸nh sñ th¸nh, suy, thành, bÕi cüa cä mµt dân tµc.

Có qu¯c ðÕo Ph§t giáo, ta có thành Thång Long, ta có th¶i ðÕi Lý Tr¥n, ta có Thu§n Hóa, ta có Sài Gòn và có t¤t cä. M¤t qu¯c ðÕo Vi®t Nam, Vi®t nam có ngay vua Lþn, vua QuÖ vào cu¯i thª kÖ 16 trong ð¶i nhà Lê, và ð¤t nß¾c ði vào tan rã, nµi chiªn. Cûng v§y, m¤t qu¯c ðÕo Ph§t giáo, Sài Gòn ðã loÕn lÕc, suy søp, tan rã, r¯i ren t½i b¶i và phäi ngã gøc và ð¥u hàng trong cu¯i thª kÖ 19. Ngßþc lÕi, có qu¯c ðÕo Ph§t giáo, ta có Chúa Tiên, Chúa Sãi, Chúa Hi«n, Chúa Nghîa và minh vß½ng Nguy­n Phúc chu (xÑng ðáng ð¬ ðßþc g÷i là Chúa Ph§t) ta có mµt nam Hà hùng mÕnh, ta mµt dân tµc hi«n lß½ng, ðÕo ðÑc và anh dûng. Và ta có Sài Gòn, có mµt giäi giang s½n m¾i lÕ, phì nhiêu, xinh ð©p và h¤p dçn vô cùng.

V¾i qu¯c ðÕo Ph§t giáo, ta ðã th§t sñ hùng c߶ng. ta phäi th§t sñ mÕnh m¾i chiªm ðßþc Sài Gòn, giæa bao thª lñc Chân LÕp, Xiêm la và các nß¾c Tây phß½ng. Cûng nhß ta phäi th§t sñ mÕnh m¾i chiªm ðßþc Thu§n Hóa, m¾i giæ ðßþc Thång long trong cuµc tranh hùng v¾i trung Hoa, Mông C±, Chiêm Thành su¯t bao thª kÖ.

Và ta ðã không bao gi¶ có Sài Gòn, có Thu§n Hóa, có Thång long - Hà Nµi nªu ta không có, t× 20 thª kÖ trß¾c, luy Lâu (Hà B¡c), trung tâm Ph§t giáo ra ð¶i s¾m nh¤t, kÏ cñu nh¤t tÕi Ðông Á, trung tâm Ph§t giáo ðã chinh phøc trung hoa b¢ng Ph§t pháp, b¢ng giáo pháp vî ðÕi cüa mµt ng߶i ðßþc sinh ðë, xu¤t gia, tu h÷c và thành danh · Vi®t Nam, ngài Khß½ng Tång Hµi (xem tác ph¦m Khß½ng Tång Hµi Toàn T§p), n½i ðây ðã m· ð¥u cho sñ bë gãy gông cùm B¡c thuµc -- nghîa là cho sñ giäi phóng dân tµc -- b¢ng mµt ngòi bút cüa mµt ng߶i Vi®t nam khác, ngài Mâu TØ, tác giä Lý Ho£c Lu§n, tác giä v« Ph§t h÷c và tôn giáo ð¯i chiªu b¢ng chæ Hán ð¥u tiên trên thª gi¾i, ng߶i ðã phê bình t× cu¯i thª kÖ thÑ hai: "Trung hoa không phäi là trung tâm cüa thª gi¾i" (Xem thêm tác ph¦m Nghiên CÑu V« Mâu TØ).

Chính trung tâm Ph§t giáo luy Lâu · Hà B¡c, n½i ð¥y ð£c các ngôi chùa Ph§t giáo c± kính, ðây cûng là thü phü cüa nß¾c Vi®t nam Lînh nam rµng l¾n nói chung, và cüa xÑ giao Châu nói riêng, ðã cho ta h¥u nhß t¤t cä.

Chính Ph§t giáo, ngay t× cu¯i thª kÖ thÑ hai, ðã cäm hóa Sî Nhiªp, mµt ng߶i tinh thông nho h÷c và mµt ð® tØ cüa Lão giáo, tr· thành "nhà cai tr¸ Ph§t giáo" (Buddhist ruler) ð¥u tiên cüa Vi®t nam (theo tác ph¦m the birth of Vietnam). T× trung tâm Ph§t giáo luy Lâu, ta có mµt thü ðô Ph§t giáo luy Lâu và mµt vß½ng qu¯c Ph§t giáo ðµc l§p, ðó là Vi®t nam trong th¶i Sî Nhiªp, tuy trên danh nghîa thuµc Ðông Ngô nhßng trong thñc ch¤t là mµt xÑ ðµc l§p, tñ chü. T× n«n täng hùng h§u này, t× g¯c r­ b«n væng này, mà trong ðêm dài hung hãn cüa h½n mµt ngàn nåm B¡c thuµc, ta có Lý nam ðª dñng nß¾c VÕn Xuân và dñng chùa khai Qu¯c trong thª kÖ thÑ sáu. Có nhæng anh hùng Ngô Quy«n, Lê ÐÕi Hành trong cu¯i thª kÖ 10, và th¶i ðÕi Lý Tr¥n v¾i thü ðô Thång long t× ð¥u thª kÖ 11 (2026) ðªn cu¯i thª kÖ 14. (Xem thêm tác ph¦m Ph§t Giáo và Qu¯c ÐÕo Vi®t Nam).

T× Thång long ta có Nguy­n Hoàng, tiªp n¯i các quân vß½ng Ph§t tØ th¶i Lý Tr¥n, mang gß½m ði m· nß¾c v¾i qu¯c ðÕo Ph§t giáo, m· ðªn quy Nh½n, tuy Hòa, ðªn gia иnh, Biên Hòa, ðªn Châu Яc, Hà Tiên.

Tôi dám nói "h¥u nhß t¤t cä" vì Vi®t nam sau cuµc kh·i nghîa th¤t bÕi cüa hai Bà Trßng (nåm 43) h¥u nhß ðã b¸ di®t chüng v« vån hóa: Mã Vi®n tàn sát hàng chøc ngàn ng߶i, lßu ðày 300 lãnh tø ng߶i Vi®t ðªn linh Lång, Hà Nam, trung Hoa; thâu tóm và phá hüy hªt ðïnh cao và bi¬u tßþng kì vî cüa vån hóa Vi®t C±, nhæng chiªc tr¯ng ð°ng tinh xäo. Фt nß¾c chßa có chæ viªt, chßa có sách v· hay bia ðá ð¬ ghi lÕi b¤t cÑ cái gì. N«n vån hóa, h÷c thu§t chï thu¥n túy truy«n kh¦u. Dân s¯ quá ít và vån hóa, vån minh, tß tß·ng, h÷c thu§t cûng nhß tôn giáo, tín ngßÞng còn quá ð½n s½ làm sao ðß½ng ð¥u n±i v¾i ðª qu¯c trung hoa hùng mÕnh, ðông ðäo ðßþc trang b¸ b¢ng mµt n«n vån hóa lâu ð¶i và sáng chói. Và nh¤t là phäi ch¸u sñ th¯ng tr¸ cüa h÷ h½n 1000 nåm?

Tình thª th§t là tuy®t v÷ng, nhß trÑng ch÷i ðá, không cách gì cÑu vãn. Sñ di®t chüng hay ít nh¤t là sñ ð°ng hóa là ði«u h¥u nhß không tránh ðßþc. Nhßng chính trong hoàn cänh ðen t¯i, bi thäm ðó mà Ph§t giáo, t× „n е, b¢ng ð߶ng bi¬n, ðã tràn t¾i, nh© nhàng nhß bß¾c chân cüa chim b° câu và làm thay ð±i cä cøc di®n chính tr¸, cä sinh m®nh vån hóa, cüa Vi®t nam b¸ nô l®, khinh khi, chà ðÕp...

Dân chúng, tuy®t ðÕi ða s¯ s¯ng b¢ng ngh« nông, g£p lúc hÕn hán, cä ð¤t nß¾c có th¬ b¸ chªt ðói. Thª r°i có mµt nhà sß, sß Khâu Ðà La, chï gõ cây g§y xu¯ng ð¤t là nß¾c phun lên nhß su¯i, hay ngay cä ð® tØ cüa ông, bà man Nß½ng, cûng làm ðßþc phép lÕ kÏ di®u này, cÑu s¯ng cä dân làng, cä dân trong mµt xÑ. Nh¶ nhæng công ðÑc nhß thª, chÆng m¤y ch¯c m÷i ng߶i, m÷i nhà ð«u theo ðÕo Bøt... T× nhân gian, ðÕo Ph§t hi®n di®n kh¡p n½i, sâu rµng, væng chãi. Còn gi¾i trí thÑc thì kinh sách Ph§t giáo nhi«u nhß r×ng, sách Kh±ng - Lão chßa b¢ng mµt ph¥n ngàn, ðã t× t× ðßþc chäy tràn vào giao Châu và d¥n d¥n th¤m sâu trong tâm trí m÷i ng߶i dân Vi®t... T× dân gian, ðÕo Ph§t hi®n di®n kh¡p n½i, sâu rµng, væng b«n. Và sÑc mÕnh hÕ t¥ng c½ s· này tác ðµng ngßþc lên thßþng t¥ng chính tr¸: Sî Nhiªp hß¾ng v« Ph§t giáo và tr· thành "nhà cai tr¸ Ph§t giáo" ð¥u tiên tÕi nß¾c ta. Có th¬ nói t× cu¯i thª kÖ thÑ hai, ð¥u thª kÖ thÑ ba, Ph§t giáo là qu¯c ðÕo -- là chü ðÕo vån hóa - chính tr¸ -- cüa Vi®t Nam.

KÖ ni®m Sài Gòn 300 nåm hôm nay, ta không th¬ không u¯ng nß¾c nh¾ ngu°n, không th¬ không nh¾ ðªn và biªt ½n ánh sáng trí tu® và t× bi cüa ÐÑc Ph§t ðßþc bao v¸ thánh tång, bao thª h® tång, ni, Ph§t tØ, th¡p sáng trên quê hß½ng Vi®t nam su¯t 20 thª kÖ qua. Có Sài Gòn hôm nay là nh¶ có Thu§n Hóa trß¾c ðây, và có Thu§n Hóa là nh¶ có Thång Long, và Thång Long, cûng nhß ngu°n sinh lñc tâm linh, ðÕo lý vî ðÕi nh¤t ðã nuôi l¾n Vi®t nam t× thüa dñng nß¾c ðªn nay, ð«u xu¤t phát t× trung tâm Ph§t giáo luy Lâu, Hà B¡c.

Mµt dòng sông l¾n ðôn h§u, tß½i mát, hi«n hòa ðã chäy t× n½i ðây, chäy ra kh¡p ð¤t nß¾c, chäy tràn kh¡p quê hß½ng, chäy mãi trong lòng muôn dân: dòng sông Ph§t giáo Vi®t Nam.

Và t× su¯i ngu°n Ph§t giáo, quê hß½ng ðã có mµt qu¯c ðÕo có dß khä nång ð¬ xây dñng mµt nß¾c Vi®t nam hßng th¸nh, an lÕc và vinh quang. Các th¶i ðÕi vë vang cüa Sî Nhiªp, cüa Lý nam Ъ, cüa các quân vß½ng Ph§t tØ Lý Tr¥n và cüa các chúa Nguy­n ð¥u tiên, nh¤t là chúa Nguy­n Phúc Chu, ðã chÑng minh cho chân lý và ni«m tin này.

Hoa KÏ, tháng 5/2026, Mùa Ph§t Ðän 2542

SÁCH tham KHÄO

- Vi®t nam SØ Lßþc, Tr¥n Tr÷ng Kim, Nhà xu¤t bän Mi«n Nam, Sài Gòn 1971.
- Vi®t SØ XÑ Ðàng trong 1558-1777, phan Khoang, Xuân Thu, hoa KÏ 1983.
- L¸ch SØ Vi®t Nam, œy ban khoa H÷c Xã Hµi Vi®t Nam, Nhà xu¤t bän khoa H÷c Xã Hµi, Hà Nµi 1971.
- Vi®t nam Ph§t Giáo SØ Lu§n, Nguy­n Lang, Nhà xu¤t bän Vån H÷c, Hà Nµi 1992.
- L¸ch sØ Ph§t Giáo Vi®t Nam, minh Chi, Lý kim Hoa, Hà Thúc Minh, Hà Vån T¤n, Nguy­n Tài Thß, Vi®n Triªt H÷c, Nhà xu¤t bän khoa H÷c Xã Hµi, Hà Nµi 1991.
- Lßþc Khäo Ph§t Giáo SØ Vi®t Nam, Vân Thanh, Sài Gòn 1974.
- L¸ch SØ Ph§t Giáo Ðàng Trong, Nguy­n Hi«n ÐÑc, Nhà xu¤t bän Thành Ph¯ H° Chí Minh, 1995.
- Khß½ng Tång Hµi Toàn T§p, Lê MÕnh Thát, tu Thß VÕn HÕnh, Sài Gòn 1975.
- Nghiên CÑu V« Mâu TØ, Lê MÕnh Thát, tu Thß VÕn HÕnh, Sài Gòn 1982.
- hai Ngàn Nåm Vi®t nam & Ph§t Giáo, Lý Khôi Vi®t, Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª, hoa KÏ 1981.
- Ph§t Giáo & Qu¯c ÐÕo Vi®t Nam, Lý Khôi Vi®t, Vi®n Tß Tß·ng Vi®t Ph§t, hoa KÏ 1997.
- the birth of Vietnam, keith weller Taylor, university of california Press, Berkeley, 1983.