Lµ Trình tu ChÑng trong a TÏ ÐÕt Ma

Thích HÕnh Bình

I.Dçn Lu§n:

Sau khi Thª Tôn nh§p di®t, khoäng thª kÖ thÑ iii trß¾cTây l¸ch, vào tri«u ðÕi Kh±ng Tß¾c, Ph§t giáo ðßþc vua a Døc (Asoka) tín nhi®m và ho¢ng dß½ng, Ph§t giáo ðã tr· thành qu¯c giáo. T× ðó Ph§t giáo m· ð¥u cho sñ chuy¬n biªn v« hình thÑc sinh hoÕt lçn nµi dung tß tß·ng. V« m£t hình thÑc, Ph§t giáo trß¾c th¶i a Døc chï là mµt ðoàn th¬ xu¤t gia, s¯ng trong r×ng sâu, chuyên tu t§p, thñc nghi®m tâm linh, chßa có nhæng sinh hoÕt mang tính tôn giáo, v¾i ð¶i s¯ng vô gia cß, vô tài sän, l¤y vi®c kh¤t thñc làm phß½ng ti®n nuôi sinh mÕng, ðªn th¶i a Døc Ph§t giáo ðã chuy¬n thành cuµc s¯ng ð¸nh cß, m· ð¥u cho vi®c hoÕt ðµng Tôn giáo, mang màu s¡c tín ngßÞng. trong công tác ho¢ng du½ng Ph§t pháp nhà vua ðã xây dñng 84.000 ngôi Tháp, th¶ cúng Xá Lþi Ph§t. Vì có nhu c¥u xây dñng, cho nên có nhu c¥u tài chánh, ng߶i có kÖ nång, ng߶i bäo quän...là ði«u t¤t yªu. Vì lòng hoài ni®m và kính phøc cüa hàng ð® tØ ð¯i v¾i ðÑc Ph§t, cho nên Xá Lþi Ph§t ðã tr· thành ð¯i tßþng tôn th¶ cho m÷i tín ð° Ph§t Giáo. V« m£t tß tß·ng, do nhu c¥u sinh hoÕt cüa Tång già ð±i thay, ðã dçn ðªn ý kiªn b¤t ð°ng v« mµt s¯ gi¾i ði«u, ðây là mµt trong nhæng lý do chính yªu cho vi®c phân hóa Ph§t giáo, và cu¯i cùng Ph§t giáo tÕi „n е hình thành 18 ho£c 20 bµ phái. Ði«u ðó cho chúng ta th¤y r¢ng, giaó lý Ph§t giáo là mµt th§t th¬ s¯ng, là mµt quá trình phát tri¬n tß tß·ng t× kh·i ð¥u cho ðªn ngày nay, tùy theo m²i th¶i gian và m²i không gian yêu c¥u khác nhau, nhæng nhà Ph§t h÷c phân tích lý giäi theo nhu c¥u cüa t×ng xã hµi ¤y, t¤t nhiên sñ lý giäi này phäi ðßþc cån cÑ t× nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t. 

Hôm nay, chúng ta là nhæng ng߶i cüa cu¯i thª kÖ 20 s¡p bß¾c sang thª kÖ 21, là th¶i ðÕi có n«n giáo døc cao, khoa h÷c kÖ thu§t tiên tiªn, phß½ng ti®n thông tin hi®n ðÕi, không th¬ che d¤u gì dß¾i ánh sáng cüa khoa h÷c, do v§y, nhæng sinh hoÕt mang tính mê tín th¥n quy«n trong tôn giáo, ngay cä Ph§t giáo, không th¬ t°n tÕi ho£c khó có th¬ phát tri¬n trong xã hµi vån minh ¤y. Là nhæng ng߶i truy«n giáo, nh¤t là nhæng ng߶i con Ph§t, chúng ta c¥n trang b¸c l¶i dÕy trong sáng, th§t tª và khoa h÷c mà ðÑc Ph§t ðã hu¤n th¸ t× ngàn xßa, ð°ng th¶i phäi có mµt phß½ng pháp giáo døc hæu hi®u và thích nghi cho con ng߶i · xã hôi ngày m¾i. Яi v¾i v¤n ð« này ng߶i viªt nghî r¢ng, mu¯n thñc hi®n công tác ðó, vi®c làm tr÷ng tâm vçn là công tác giáo døc, tÑc là thúc ð¦y phong trào nghiên cÑu, ðào tÕo mµt thª h® lãnh ðÕo trë, không nhæng chï có ðÕo hÕnh mà còn có kiªn thÑc Ph§t h÷c uyên thâm ð¬ ðáp Ñng nhæng nhu c¥u cüa xã hµi m¾i.

Thông qua công tác giáo døc và nghiên cÑu này, chúng ta m¾i có th¬ gÕt bö nhæng tyî hi«m nhö nhen, nhæng hi¬u biªt nông cÕn, ð°ng th¶i nó cûng cho chúng ta mµt cái nhìn toàn di®n, không mâu thuçn trong Ph§t pháp, giæa ng߶i v¾iø con ng߶i, giæa cá nhân v¾i t§p th¬.

Mµt s¯ ng߶i cho r¢ng, a TÏ ÐÕt ma (Abhidharma) là bµ Lu§n chï giäi thích suông v« vû trø và nhân sinh, mà không ð« c§p ðªn lµ trình tu chÑng. theo ng߶i viªt mµt nh§n ð¸nh nhß thª là sai l¥m, vì cån cÑ "Pháp U¦n Túc Lu§n" trong "A TÏ ÐÕt ma Lu§n", t× ph¦m thÑ nh¤t là "H÷c XÑ" ðªn ph¦m thÑ m߶i låm là "Giác Chi" (1). Toàn bµ 15 ph¦m này gi¾i thi®u, giäi thích lµ trình tu t§p cüa a TÏ ÐÕt Ma. аng th¶i, nªu cho r¢ng, kinh TÕng Pàli hay a Hàm là hai TÕng kinh ðßþc kªt t§p thành vån s¾m nh¤t trong Ph§t giáo, v¾i nµi dung trình bày lµ trình tu t§p, thì a TÏ ÐÕt ma chï là bµ lu§n chuyên s¾ giäi, h® th¯ng hóa tß tß·ng a Hàm, nh¤t là hai bµ TÕp và trung a Hàm. do v§y, v« m£t tu t§p, a TÏ ÐÕt ma th×a kª giäi thích tß tß·ng a Hàm, cho nên lu§n này l¤y "TÑ Ni®m xÑ, Thi«n ð¸nh..." làm phß½ng ti®n cho hành giä tu t§p ð¬. Phß½ng pháp tu t§p này ðßþc g÷i là "Ti®m Ngµ", khác v¾i ÐÕi th×a-Bát Nhã chü trß½ng "Яn Ngµ". Ðây chính là ði¬m d¸ bi®t v« phß½ng pháp tu t§p giæa Thßþng T÷a Bµ (Theravadha) và ÐÕi Chúng Bµ (Màhayana).

Ь lý giäi nhæng v¤n ð« trên, ng߶i viªt trß¾c tiên làm cuµc so sánh, ð¯i chiªu giæa thánh ði¬n "A Hàm" và "Pháp U¦n Túc Lu§n" trong a TÏ ÐÕt Ma, thÑ ðªn gi¾i thi®u lµ trình tu chÑng trong lu§n này. Ðây là hai ði¬m chính, ng߶i viªt s¨ trình bày trong bài viªt này.

II. Khái Lu§n V« M¯i quan H® Giæa a Hàm Và a TÏ ÐÕt Ma 

1. kinh a Hàm trong thánh ði¬n Ph§t giáo.

Truy«n thuyªt cho r¢ng, sau khi Thª Tôn nh§p di®t, vào mùa an cß cüa nåm thÑ nh¤t, tÕi thành Vß½ng xa ù(Ràjagrha). Các v¸ thánh ð® tØ tiªn hành kªt t§p thánh ði¬n l¥n thÑ nh¤t. L¥n kªt t§p này, do ngài ÐÕi ca Diªp (Màhakassapa) chü t÷a, cùng 500 v¸ TÏ kheo khác tham gia, ðÕi hµi ð« cØ ngài ¿u ba ly (Upàli) tøng Lu§t tÕng, và ngài a nan (Aønada) tøng kinh tÕng (2). quan ði¬m này, cån cÑ hi®n lßu truy«n nhæng kinh Lu§t cüa m²i Bµ phái, không nhæng khác nhau v« phß½ng pháp kªt c¤u mà ngay cä nµi dung cûng có nhi«u ði¬m b¤t ð°ng. Ði«u nan giäi · ðây, m²i Bµ phái ði«u tñ cho r¢ng, nhæng kinh và lu§t ðang lßu hành cüa Tông phái mình là nhæng kinh Lu§t ðßþc kªt t§p l¥n thÑ nh¤t. Thª thì nhæng kinh lu§t gì cüa Bµ phái nào ðßþc kªt t§p l¥n thÑ nh¤t? Nghiên cÑu sñ biên t§p thánh ði¬n cüa Ph§t giáo nguyên thüy, ng߶i viªt cho r¢ng, ð¯i v¾i nhæng thánh ði¬n ðßþc xem là kªt t§p · l¥n thÑ nh¤t này, c¥n làm mµt cuµc khäo sát v« m£t l¸ch sØ, t× ðó chúng ta m¾i có ðü yªu t¯ ðoán ð¸nh sñ hình thành trß¾c hay sau cüa thánh ði¬n.

Liên quan ðªn v¤n ð« này, trong tác ph¦m " Nguyên thüy Ph§t giáo thánh ði¬n chi t§p thành", Hòa thßþng „Ân Thu§n ðã phát bi¬u nhß sau:

"Sau khi ÐÑc Ph§t nh§p di®t, mãi cho ðªn th¶i gian mà Ph§t giáo chßa có sñ ð¯i l§p giæa các Bµ phái, g÷i th¶i kÏ này là Ph§t giáo nguyên thüy. Яi v¾i vi®c nghiên cÑu Ph§t pháp, "Ph§t giáo nguyên thüy" là chü ð« tr½ng yªu nh¤t. Thánh ði¬n ðßþc kªt t§p trong th¶i kÏ Ph§t giáo nguyên thüy, ðÕi khái ðßþc phân làm hai bµ ph§n: 1. kinh (Tu-ða-la) là 4 bµ a Hàm. 2. lu§t (TÏ nÕi da) , là nhæng bµ ph§n tr÷ng yªu trong Lu§t tÕng.ø Nhæng kinh và lu§t mà các Bµ phái th×a nh§n, là nhæng kinh Lu§t ðßþc kªt t§p trong th¶i ðÕi Ph§t giáo nguyên thüy, nó ðÕi bi¬u cho "Ph§t giáo nguyên thüy" (3).

Ngoài ra, cûng trong tác ph¦m này, Hòa thßþng „n Thu§n còn trích dçn nhæng thành quä nghiên cÑu cüa nhæng h÷c giä Âu MÛ và Nh§t Bän, tuy nhæng h÷c giä này có sñ b¤t ð°ng v« quan ði¬m và phß½ng pháp nghiên cÑu, nhßng kªt lu§n chung ð«u cho r¢ng 4 Bµ a Hàm (Aøgamma) cüa B¡c truy«n ho£c 5 Bµ Nikàya là nhæng vån hiªn kªt t§p thành vån s¾m nh¤t trong thánh ði¬n Ph§t giáo.

1. Tß tß·ng nguyên lßu cüa a TÏ ÐÕt Ma

A TÏ ÐÕt Ma (Skt. Abhidharma, Pàli. Abhidhamma), cßu d¸ch là a tÏ ðàm, ho£c g÷i là TÏ ðàm, nghîa là "ðÕi pháp", "vô tÖ pháp", "ð¯i pháp" v.v...Trong sñ phát tri¬n cüa Ph§t pháp, a TÏ ÐÕt ma ðßþc g÷i là Lu§n TÕng, mµt trong 3 tÕng cüa Ph§t Giáo (4). S· dî õ ðßþc xªp vào Lu§n TÕng, vì nµi dung cüa a TÏ ÐÕt ma là giäi thích, h® th¯ng hóa nhæng l¶i ðÑc Ph§t dÕy ðßþc ghi chép trong a Hàm.

Sau khi ðÑc Ph§t nh§p di®t, nhi®m vø cüa tång già, ngoài vi®c tñ thân tu t§p, tìm c¥u giäi thoát, còn có nhi®m vø ho¢ng dß½ng Ph§t pháp. do v§y, sau khi kªt t§p thánh ði¬n Pàli ho£c kinh tÕng a Hàm xong, Tång già tiªp tøc công tác chïnh lý, lu§n cÑu, h® th¯ng hóa nhæng l¶i ðÑc Ph§t dÕy, ðây là lý do hình thành a TÏ ÐÕt ma Lu§n. Nhæng nhân v§t tiªn hành công tác lý giäi biên soÕn này, g÷i là "Lu§n sß", nhß ngài ÐÕi Møc Ki«n Liên (Mahàmaudglyàyana), ÐÕi Câu si la (Mahàkausthila), ÐÕi ca Chiên Diên (Mahàkàtyàyana), Phú Lâu na (Puonamaitra Yanìputra), a nan (Àønanda)... (5).

Nµi dung a TÏ ÐÕt ma Lu§n là giäi thích nhæng gì mà ðÑc Ph§t chÑng ngµ ðßþc ghi chép trong a hàm, t× sñ tñ chÑng ngµ này, sau ðó Ngài phát nguy®n hóa ðµ chúng sinh. trong 45 ho£c 49 nåm Thª Tôn thuyªt Pháp ðµ sinh, nhæng gì mà ðßþc Ngài tuyên thuyªt, v« sau ðßþc g÷i là ngu°n g¯c cüa t¤t cä Pháp. Ði¬m chü yªu trong l¶i dÕy cüa Ngài là v¤n ð« "tu t§p" và "giäi thoát". Ь ðÕt ðªn møc ðích này, ð¥u tiên ðÑc Ph§t phân tích nhæng v¤n ð« nhß: Ngû U¦n, Th§p Nh¸ XÑ, Th§p Bát Gi¾i... nh¢m gi¾i thi®u cho m÷i ng߶i hi¬u r¢ng, th§t tß¾ng cüa vû trø nhân sinh là kh±, không, vô th߶ng, vàvô ngã. Ь thoát ly nhæng th¯ng kh± phi«n não này, b¢ng con ð߶ng tu t§p, tÑc là nhæng phß½ng pháp hu¤n luy®n thân và tâm nhß : TÑ ni®m xÑ, TÑ chánh c¥n, TÑ nhß ý túc, Ngû cån, ngû lñc, Th¤t giác chi, Bát chánh ðÕo...nhæng giáo lý này ðßþc ghi chép trong "TÕp a Hàm" hay "Tß½ng ºng" là bµ kinh xu¤t hi®n s¾m nh¤t trong vån hiªn Ph§t giáo. TÕp a Hàm là nhæng bài kinh r¤t ng¡n g÷n, d­ ghi nh¾, ð¥y ðü ý nghîa, gi¯ng nhß ð« cß½ng cüa mµt bài lu§n vån, nó là nhæng bài kinh ng¡n g÷n, d­ ghi nh¾, phù h÷p cho th¶i ðÕi mà ðÑc Ph§t cûng nhß nhæng hàng ð® tØ cüa Ngài chßa dùng chæ viªt ð¬ lßu truy«n, phäi dùng ðªn bµ nh¾ con ng߶i, do v§y, chúng ta có th¬ ðoán ð¸nh TÕp a Hàm hay kinh Tß½ng ¿ng là bµ kinh có khä nång kªt t§p thÑ nh¤t, tuy r¢ng kªt t§p l¥n thÑ nh¤t này, chï là hình thÑc tøng ð÷c chßa biên chép thành vån tß,î nhßng nµi dung kiªt t§p ðã ðßþc xác ð¸nh nhæng cß½ng yªu mà Thª Tôn ðã giäng dÕy lúc còn tÕi thª. Nhæng bài kinh mang tính cß½ng yêu này, tiªng PhÕn g÷i là Màtrka, trung Vån d¸ch là B±n mçu. V« sau, các Lu§n Sß cüa a TÏ ÐÕt ma ðã v§n døng TÕp a Hàm tiªp tøc biên t§p, giäi thích và h® th¯ng hóa thành a TÏ ÐÕt ma (Abhidharma).

Liên quan ðªn v¤n ð« này, trong tác ph¦m "„n е Ph§t h÷c tß tß·ng khái lu§n", h÷c giä Læ Trßng ng߶i trung Qu¯c phát bi¬u:

"Trong Lu§n du Già Sß Ð¸a, quy¬n thÑ 14, còn lßu giæ B±n mçu (Màtrka) trong kinh TÕp a Hàm. Chúng ta có th¬ l¤y nó cùng v¾i TÕp a Hàm kinh tiªn hành biên soÕn, ðoán ð¸nh bän Hán d¸ch "TÕp a Hàm" tÑc là " Tß½ng ¿ng a Hàm" cüa cån bän Thuyªt nhÑt thiªt hæu bµ" (6). 

Trong l¶i phát bi¬u trên, có hai ði¬m c¥n chú ý. ThÑ nh¤t là t× "B±n mçu" trong a Hàm Kinh. T× B±n mçu mà Læ Trßng dùng, ðßþc d¸ch nghîa chæ Màtrka (phÕn vån), d¸ch âm là ma L£c Ca, ma ly Ca, Møc Сc ca v.v...Chæ B±n mçu, t× này d¸ch nghîa t× Màt, có nghîa là "øCån bän t× ðây mà phát sinh". Cån cÑ ngài „n Thu§n giäi thích, ý nghîa c± xßa cüa t× Màtrka có hai loÕi: 1. Thuµc v« Lu§t, nhß TÏ ni Mçu kinh,, TÏ ni Tøng trong Th§p tøng lu§t. Nhæng bµ lu§t này, trong ðó li®t kê mµt s¯ quy chª cüa Tång già mang tính cß½ng yªu nhß v¤n ð« Th÷ gi¾i, Tñ tÑ, B° tát, an cß v.v... 2. Thuµt v« Pháp (Dharma), xu¤t phát t× Thuyªt Nh¤t Thiªt Hæu Bµ, trong ðó li®t kê cß½ng yªu cüa kinh (Sutra), nhß TÑ ni®m xÑ, TÑ chánh c¥n, TÑ th¥n túc, Ngû cån, Ngû lñc, Th¤t b° ð« ph¥n, Bát chánh ðÕo v.v... (7). ThÑ hai, TÕp a Hàm là bän kinh cån bän cüa Thuyªt NhÑt Thiªt Hæu Bµ. Ь minh chÑng ði¬m này, ng߶i viªt ðem hai vån bän "A TÏ ÐÕt Ma" và "TÕp a Hàm" so sánh ð¯i chiªu, phát hi®n chúng có nµi dung gi¯ng nhau. Thông th߶ng phß½ng pháp lu§n giäi cüa các lu§n sß a TÏ ÐÕt Ma, ðem m²i mµt PH†M trong a TÏ ÐÕt ma ðßþc phân tôí thi¬u 2 ph¥n tr· lên. Ph¥n thÑ nh¤t là "Khª Kinh" (Sùtra), ph¥n này ðßþc Læ Trßng g÷i là "B±n mçu" (Màtrka) tÑc là trích dçn mµt ðoÕn kinh trong TÕp a Hàm, làm ði¬m tña, ð« møc chính cho vi®c s¾ giäi. Ph¥n thÑ 2 là "Kinh phân bi®t" (Vibhanga) là ph¥n s¾ giäi, bình lu§n cüa các lu§n sß, l¨ dî nhiên các lu§n sß cån cÑ vào Khª kinh (Sùtra) giäi thích theo kiªn giäi cüa t×ng lu§n sß. Ph¥n 3 và 4 là nhæng ph¥n phân bi®t cüa phân bi®t, tÑc là ph¥n tiªp tøc giäi thích cüa ph¥n chú giäi chßa ðßþc rõ ràng. 

Ь thu§n ti®n cho vi®c tra cÑu, ng߶i viªt xin trích dçn "Ph¦m Ni®m Trú" trong "Pháp U¦n Túc Lu§n " ð¬ ng߶i ð÷c th¤y rõ phß½ng pháp lu§n giäi cüa Abhidharma, ð°ng th¶i, qua ðó nó cho chúng ta th¤y r¢ng, a TÏ ÐÕt ma v¯n là mµt bµ lu§n chuyên lu§n giäi kinh TÕp a Hàm.

" Mµt th¶i, ðÑc BÕt Già PhÕm · thành Th¤t la Phi®t, r×ng Th® Ða, v߶n ông C¤p cô еc. Lúc b¤y gi¶, Thª Tôn dÕy các v¸ TÏ kheo r¢ng: "Nay ta vì các ông lßþc nói v« pháp tu t§p TÑ Ni®m Trú, nghîa là TÖ kheo ð¯i v¾i nµi thân c¥n có chánh c¥n, chánh tri và chánh ni®m quan sát thân này, nh¶ quán nhß v§y, v¸ ¤y t× bö tham lam và ßu phi«n cüa thª gian. Яi v¾i ngoài thân (thân th¬ cüa ng߶i khác), cûng c¥n có chánh c¥n, chánh tri, chánh ni®m quán chiªu thân th¬ cüa ng߶i, nh¶ quán nhß v§y mà v¸ ¤y ðoÕn tr× ðßþc nhæng than lam và ßu phi«n · ð¶i. Яi v¾i nµi thân, ngoài thân, và nµi ngoÕi thân cûng c¥n có chánh c¥n, chánh tri, chánh ni®m quán chiªu nµi thân, ngoÕi thân và nµi ngoÕi thân, nh¶ quán chiªn nhß v§y mà v¸ ¤y tr× ðßþc tham lam ßu phi«n · ð¶i. Яi v¾i Th÷, Tâm, Pháp cûng quán nhß v§y (Ðây là ph¥n Khª Kinh, tÑc là ðoÕn này ðßþc trích t× kinh TÕp a Hàm). Яi v¾i quá khÑ, v¸ lai TÖ kheo cûng nên tu t§p pháp môn TÑ Ni®m Trø nhß v§y. Thª nào g÷i là TÖ kheo ð¯i v¾i nµi thân quan sát mµt cách chân chánh ?...(t× ðoÕn này tr· v« sau ðßþc g÷i là kinh Phân bi®t -Vibhanga)".

ÐoÕn kinh v×a nêu trên t× "Mµt th¶i ... Th÷, Tâm, Pháp cûng lÕi nhß v§y" là ph¥n Khª kinh (Sùtra) còn t× " Thª nào g÷i là TÖ kheo ð¯i v¾i nµi thân ... hªt" là ph¥n kinh phân bi®t (Vibhanga), tÑc là ph¥n lu§n giäi. Chúng ta có th¬ ðem ðoÕn kinh này so sánh v¾i bài kinh thÑ 6 cüa ph¥n "Ni®m XÑ Tß½ng ¿ng" trong TÕp a Hàm kinh Lu§n hµi biên (8). (ðoÕn kinh này s¨ ðßþc trích dçn sau).

Qua cuµc so sánh, chúng ta th¤y r¢ng, nµi dung cüa hai ðoÕn kinh vån trên hoàn toàn gi¯ng nhau, nhßng có mµt vài ði¬m khác bi®t nho nhö. ThÑ nh¤t, ð¸a ði¬m mà ðÑc Ph§t nói kinh giæa hai bän không gi¯ng nhau; ThÑ hai, " ph¦m Ni®m Trú " trong a TÏ ÐÕt ma Pháp U¦n Túc Lu§n lÕi thêm 2 th¶i "quá khß"ù và "v¸ lai" cüa pháp tu t§p TÑ Ni®m Trú. T× hai ði¬m d¸ bi®t này, ng߶i viªt suy ðoán :ThÑ nh¤t, phäi chång ð¸a ði¬m mà bµ phái Thuyªt NhÑt Thiªt Hæu hoÕt ðµng là thành Th¤t la Phi®t, khác v¾i ð¸a ði¬m mà ðÑc Ph§t nói kinh TÕp a Hàm là nß¾c Xá V®. Ði¬m thÑ hai là hình thành 2 th¶i "quá khß ù" và "v¸ lai" trong Lu§n a TÏ ÐÕt ma là ð¬ hình thành, lu§n chÑng cho quan ði¬m "Tam thª th§t hæu, pháp th¬ h¢ng t°n " cüa các lu§n sß thuµc bµ phái Thuyªt NhÑt Thiªt Hæu. qua hai ðoÕn kinh v×a so sánh ðßþc nêu trên, minh chÑng TÕp a Hàm là ngu°n g¯c, là ði¬m tña cüa Lu§n a TÏ ÐÕt ma (Abhidharma).

Tóm lÕi, ðoÕn kinh mà các nhà lu§n giäi cüa a TÏ ÐÕt ma v§n døng, ðem so sánh ð¯i chiªu v¾i kinh TÕp a Hàm có th¬ nói nµi dung hoàn toàn gi¯ng nhau, chï có mµt vài ði¬m d¸ bi®t giæa hai bän Kinh, nhß ðã ðßþc nêu trên, qua ðó, minh chÑng r¢ng, quan ði¬m cüa t×ng bµ phái không ð°ng nh¤t, ð°ng th¶i có th¬ là m²i Bµ phái hoÕt ðµng m²i khu vñc khác nhau, cho nên trong kinh vån ð¸a ði¬m ðÑc Ph§t nói kinh không ð°ng nh¤t, tuy là nµi dung cüa bài pháp hoàn toàn gi¯ng nhau.

Ngoài ra, ng߶i viªt còn phát hi®n nµi dung cüa "Ph¦m Ða Gi¾i" trong Pháp u¦n túc lu§n r¤t gi¯ng v¾i "Kinh Ða Gi¾i" trong kinh trung a Hàm (9). Sñ gi¯ng nhau này, phäi chång ph¦m "Ða Gi¾i" trong Pháp U¦n Túc Lu§n là lu§n giäi, chú thích kinh "Ða Gi¾i" trong trung a Hàm? T× sñ trùng h½p này, ng߶i viªt cho r¢ng, kinh trung a Hàm cûng là mµt bµ kinh thuµc Phái Thuyªt NhÑt Thiªt Hæu. аng th¶i, chúng ta l¤y "Chúng t§p Kinh" cüa Tr߶ng a Hàm ðem so v¾i T§p D¸ Môn Lu§n, chúng ta th¤y hai bän này có nµi dung không phù hþp, ði«u ðó chÑng minh r¢ng, kinh Tr߶ng a Hàm không thuµc Bµ phái Thuyªt NhÑt Thiªt Hæu .

III.Phß½ng Pháp tu T§p trong a TÏ ÐÕt Ma 

Trong kinh TÕng Pàli, trung Bµ I, kinh T¤t Cä L§u Ho£c (Sabbasavasuttam) s¯ 2, ðÑc Ph§t xác ð¸nh quan ði¬m và møc ðích giáo døc cüa Ngài nhß sau:

" Này các TÏ Kheo, ta giäng sñ di®t t§n các l§u ho£c cho ng߶i th¤y, ng߶i biªt, không phäi cho ng߶i không th¤y không biªt"

Và mµt bài kinh khác trong trung Bµ ðÑc Ph§t dÕy:

" Này Xá Lþi Ph¤t (Sariputta), nhæng ai nói chân chính v« ta phäi nói nhß sau: Mµt v¸ hæu tình không b¸ sñ chi ph¯i, sinh ra · ð¶i, vì hÕnh phúc cho s¯ ðông, vì sñ an lÕc cho s¯ ðông, vì lòng thß½ng tß·ng cho ð¶i, vì lþi ích, vì hÕnh phúc, vì an lÕc cho chß thiên và loài ng߶i."

Trong kinh TÕng B¡c Truy«n, kinh Pháp hoa cûng xác ð¸nh møc ðích ra ð¶i cüa ðÑc Ph§t : " khai th¸ ngµ nh§p Ph§t tri kiªn - Nghîa là hi¬n th¸ chï dÕy cho chúng sinh th¤y và chÑng ðßþc tri kiªn cüa Ph§t."

Qua nhæng l¶i dÕy trên, chúng ta th¤y r¢ng, møc ðích giáo døc cüa Ph§t giáo là "Gïai Thoát", ð¯i tßþng mà Ph§t giáo giáo døc là "Con Ng߶i", nªu nhß r¶i khöi ð¯i tßþng và møc ðích này, thì dù cho nhân danh là ai ði næa, nhæng gì ðßþc nói ra ðó, ch¡c ch¡n không phäi giáo døc chân chính cüa Ph§t giáo. Nhìn chung, nhæng hoÕt ðµng cüa Ph§t giáo hi®n nay, thiên v« m£t hoÕt ðµng tín ngßÞng, mang ý nghîa th¥n bí, có th¬ nói nó không còn phù h÷p v¾i xã hµi ngày nay, nh¤t là nhæng xã hµi phß½ng Tây, nhæng loÕi hoÕt ðµng n ày, nó không giäi ðoÕn tr× t§n g¯c r­ nhæng ßu phi«n và th¯ng kh± cüa con ng߶i, nªu có ði chång næa, chï là sñ xoa d¸u, tr¤n an n²i b¤t an cüa con ng߶i mà thôi, vì theo Ph§t giáo quan ni®m, ngu°n g¯c cüa n±i kh± ðau cüa con ng߶i là "vô minh", chính do vô minh mà con ng߶i không nhìn th¤y th§t tß¾ng cüa các pháp là giä danh không th§t có, cho nên con ng߶i sanh lòng khát ái . do có khát aí, nên toàn th¬ kh± não xu¤t hi®n. Nhß v§y, khi nào vô minh còn hi®n hæu, thì khi ¤y vçn còn th¯ng kh±. do ðó, nhæng sinh hoÕt thuµc loÕi mê tín, không nhæng không giúp ích cho con ng߶i mà còn ði ngßþc lÕi nhæng nguyên t¡c c½ bän giáo døc trong Ph§t Giáo. Chính vì ði¬m này, trong lµ trìng tu t§p ðÑc Ph§t khuyên m÷i ng߶i c¥n có "chánh kiªn " là chi quan tr÷ng, ðßþc xªp hàng ð¥u trong " Bát chánh ðÕo". Chánh kiªn là cái th¤y ðúng, nh¶ nó mà con ng߶i m¾i quan sát, lña ch÷n nhæng v¤n ð« ðúng sai, phäi qu¤y th߶ng xäy ra hàng ngày, và chung quanh chúng ta.

Thái ðµ lña ch÷n này, trong Ph§t giáo g÷i là "TrÕch pháp" là mµt trong 7 Giác chi, nªu nhß ng߶i ta s¯ng mà không có sñ hi¬u biªt ðúng, vàthiªu thái ðµ lña ch÷n ðúng ð¡ng này, ng߶i ¤y ch¡c ch¡n và luôn luôn g£p phäi nhæng b¤t hÕnh trong cuµc s¯ng. Ví nhß, có ng߶i m¶i chúng ta thØ v§n ðö ðen, hay dùng ma túy... trong tr߶ng hþp này, nªy chúng ta không có "chánh kiªn" là cái th¤y nhß th§t v« sñ nguy hi¬m cüa vi®c c¶ bÕc và hút chích ma túy , và"TrÕch pháp" là thái ðµ lña ch÷n, tránh xa sñ nguy hi¬m này, thì chúng ta ch¡c ch¡n không tránh khöi cái kh± cüa vi®c c¶ bÕc và hút chích. T× quan ði¬m này, chúng ta cûng có th¬ phân tích giäi thích mµt s¯ v¤n ð« hoài nghi cüa mµt s¯ ng߶i cho r¢ng, tÕi sao có mµt s¯ ng߶i làm thi®n, tu nhân tích ðÑc mà ng߶i ¤y luôn luôn g£p phäi nhæng ði«u b¤t hÕnh? Ng߶i viªt cho r¢ng, lu§t "nhân qua"ü cüa Ph§t giáo r¤t bình ðÆng, không thiên v¸ b¤t cÑ ai. tuy nhiên v¤n ð« nêu trên, chúng ta không th¬ ð½n ði®u giäi thích mµt cách máy móc, mà c¥n xem xét hành ðµng ¤y có liên quan ðªn "trí tu®" là cái quyªt ð¸nh kh± ðau hay hÕnh phúc . Vì theo Ph§t ggiáo chü trß½ng r¢ng, khi nào con ng߶i còn bóng dáng vô minh, khi ¤y con ng߶i vçn còn kh± ðau. do ðó, cái thi®n, cái t¯t trong Ph§t giáo, cái ðó phäi g¡ng li«n v¾i trí tu®, nªu tách r¶i trí tu®, vi®c ¤y không th¬ xem là thi®n. Nhß v§y, theo l§p tr߶ng Ph§t giáo, nhæng hành ðµng nào liên h® v¾i vô minh thì hành ðµng ¤y không th¬ xem là thi®n. Ví nhß, có mµt em bé, xin ti«n b¯ m© ð¬ mua vû khí giªt ng߶i. trong tr߶ng hþp này, nªu nhß b¯ m© cüa em không ch¸u suy xét, gÕn höi em xin ti«n ð¬ làm gì, vì lòng thß½ng con, b¯ m© cüa em ðã ðáp l¶i yêu c¥u cüa em. ThØ höi hành ðông này có phù hþp chång? b¯ m© cüa em có nh§n ðßþc kªt quä t¯t ð©p nào t× lòng thß½ng ¤y không? hay chï mang h§u quä kh± ðau? Cûng v§y, trong cuµc s¯ng h¢ng ngày, chúng ta có biªt bao vi®c làm cûng tß½ng tþ nhß thª mà ta cÑ tß·ng là thi®n, là t¯t, nhßng ðâu ngh¶ cái nhân sâu xa bên trong là b¤t thi®n, không dính dáng gì ðªn vi®c tu t§p giäi thoát mà chúng ta mong mu¯n, thª thì làm thª nà chúng ta g£t ðßþc quä lành ? Vì chính l¨ ¤y, ðÕo Ph§t khuyên chúng ta c¥n phäi có chánh kiªn trong cuµc s¯ng, c¥n có thái ðµ lña ch÷n giæa thi®n và ác, giæa hÕnh phúc và kh± ðau, ð¬ hß¾ng cuµc s¯ng vß½ng t¾i giäi thoát. Nhß v§y, nhæng hành ðµng mà chúng ta cho là thi®n là t¯t ¤y, l¨ ra phäi ðßþc hß·ng quä lành, thª nhßng kªt quä không nhß ý mu¯n, vì nhæng hành ðµng ¤y v¡ng bóng cüa chánh kiªn, hay nói cách khác là thiªu trí tu®, cho nên sñ lña ch÷n r½i vào sai l¥m, dçn ðªn kªt quä kh± ðau.

ÐÑng v« phß½ng di®n tu t§p cûng thª, chánh kiªn là cái phân ð¸nh giæa chánh pháp và tà pháp, giæa cái ngøy trang và sñ chân th§t. TrÕch pháp là cái giúp cho hành giä lña ch÷n nhæng pháp môn tu t§p, thích hþp hoàn cänh cho chính ho,î ð°ng th¶i Pháp môn ¤y có khä nång dçn ðªn giäi thoát an lÕc.

Cho ðªn ngày nay, trong Ph§t Giáo có nhi«u phß½ng pháp tu t§p cho m÷i cån c½ và trình ðµ, nhßng trên c½ bän, Pháp môn cûng l¤y tiªn trình GI•I, ИNH, TUŽ làm c½ bän cho vi®c tu t§p. GI•I là nhæng ði«u ki®n c¥n thiªt cho vi®c tu t§p, bao g°m nhæng ði«u ki®n phát tri¬n tâm linh, bäo v® sñ hòa hþp cüa Tång ðoàn, bäo v® sÑc khöe, và môi sinh v.v... ИNH là nhæng phß½ng pháp giúp cho tâm cüa hành giä không còn lång xång, tán loÕn, làm n«n täng cho trí tu® sanh trß·ng. TUŽ là sñ th¤y và biªt ðúng, nhß th§t, không phäi là sñ tß·ng tßþng cüa trí óc, tu® chính là bäo kiªm ch£t ðÑt vô minh, là chü nhân tÕo ra m÷i kh± ðau.

Liên quan ðªn lµ trình tu t§p này, dß¾i ðây ng߶i viªt gi¾i thi®u lµ trình tu chÑng trong Abhidharma, ð¬ minh chÑng abhidharma là mµt bµ lu§n r¤t chú tr÷ng phß½ng di®n tu t§p, không phäi chï lu§n bàn nhæng v¤n ð« không liên quan ðªn giäi thoát. abhidharma không nhæng chï gi¾i thi®u lµ trình tu chÑng, mà còn thêm ph¥n chú thích, phân tích cüa các lu§n sß Abhidharma. do ðó, các nhà lu§n sß cüa abhidharma cho r¢ng, abhidharma là Giäi thoát tri kiªn trong Ngû Ph¥n Pháp Thân (10).

1. Nh§n ThÑc Lu§n.

V¤n ð« tu t§p trong Ph§t giáo không th¬ tách r¶i 3 giai ðoÕn là Vån, Tß và Tu. Vån là giai ðoÕn h÷c t§p, thâu th§p kinh nghi®m; Tß là ðem nhæng gì mà hành giä ðã h÷c t§p ðßþc tiªp tøc suy tß phân ð¸nh ðúng sai. tu là thñc nghi®m nhæng gì mà hành giä ðã h÷c t§p ðßþc t× Ph§t pháp, sØa ð±i l²i l¥m, tång trß·ng trí tu®. do v§y, ý nghîa cüa vi®c tu t§p là h÷c t§p Ph§t Pháp, dùng Ph§t Pháp sØa ð±i nhæng t§p quán x¤u xa cüa mình, ð¬ m²i ngày m²i tång trß·ng trí tu®, nh¶ ánh sáng cüa trí tu® mà di®t tr× tham, sân và si. Ðó là ý nghîa chæ tu mµt cách chân chánh trong Ph§t giáo, không phäi tu chï có cÕo tóc, m£c áo ca sa, ho£c chï ðªn chùa l­ bái, mi®ng tøng kinh ni®m Ph§t, tay l¥n chu²i mà trong tâm nhæng t§p quán x¤u xa vçn còn không sØa ð±i.

A. Ý nghîa cüa vi®c xu¤t gia:

Trong ph¦m "T¸nh Lñ" trong "Pháp U¦n Túc Lu§n" (11) ð« c§p ðªn b¯n hÕng ng߶i xu¤t gia nhß sau:

a. Thân xu¤t gia mà tâm không xu¤t gia.

"Có mµt loÕi ng߶i ð¯i v¾i nhæng døc cänh, thân ng߶i ¤y tuy ðã xa lìa nhæng døc cänh, nhßng tâm vçn còn ð¡m trß¾c. Nhß có ng߶i cÕo bö râu tóc, m£c áo ca sa, chánh tín xu¤t gia, ng߶i ¤y tuy thân tß¾ng là xu¤t gia, nhßng tâm v¸ ¤y vçn còn tham luyªn nh¾ nghî v« nhæng døc cänh mà ng߶i ¤y ðã ðßþc cäm th÷ trß¾c ðây. Nhæng ng߶i này, g÷i là thân xu¤t gia mà tâm chßa xu¤t gia".

HÕng ng߶i thÑ nh¤t này, thân th¬ tuy là hình tß¾ng cüa ng߶i xu¤t gia, cÕo bö râu tóc, m£c áo càsa, nhßng tâm tánh cüa ng߶i ¤y chßa xu¤t gia vì tham ái ngû døc løc, tìm c¥u lþi dßÞng. ÐÑng trên phß½ng di®n tu t§p trong Ph§t giáo, ng߶i này không phäi là hÕng ng߶i chân chánh xu¤t gia.

b. Tâm xu¤t gia mà thân chßa xu¤t gia.

" Có mµt hÕng ng߶i, ð¯i các nhæng døc cänh, tâm tuy ðã xa lìa mà thân vçn chßa xa lìa. Nhß có ng߶i, tuy có vþ con, ruµng v߶n, nhà cØa, trang sÑc châu báu, xoa ß¾p hß½ng th½m, ån u¯ng nhæng thÑ thßþng di®u, có ng߶i h¥u hÕ v.v... nhßng ng߶i ¤y ð¯i v¾i các døc cänh, tâm không sanh nhi­m trß¾c, tham ái. Ng߶i ¤y, thân tuy là tÕi gia mà tâm ðã xu¤t gia, ng߶i này g÷i là tâm xu¤t gia mà thân chßa xu¤t gia".

HÕng ng߶i thÑ 2 này, thân th¬ ng߶i ¤y khi còn hình tß¾ng là ng߶i tÕi gia, nhßng tâm ðã xu¤t gia, không còn tham luyªn ngû døc cüa thª gian. Яi v¾i hÕng ng߶i này hình tß¾ng tuy chßa xu¤t gia nhßng tâm ðã dßþc an lÕc, giäi thoát nhß Ngài duy ma C§t.

c. Thân và tâm ð«u xu¤t gia:

"Có hÕng ng߶i ð¯i v¾i nhæng døc cänh. Nhß có ng߶i, cÕo bö râu tóc, m£c áo cà sa, chánh tín xu¤t gia. Ng߶i ¤y ð¯i v¾i nhæng døc cänh tâm không tß·ng nh½,ù luyªn ái nhæng døc cänh trß¾c ðây ðã th÷ døng, tâm v¸ ¤y th߶ng ån nån sám h¯i nhæng l²i l¥m, s¯ng trong chánh ni®m. Ng߶i ¤y ðßþc g÷i là thân và tâm ði«u xu¤t gia".

d. Thân và tâm không xu¤t gia:

"Có mµt hÕng ng߶i,ð¯i v¾i các døc cänh. Nhß ng߶i có vþ con, ruµng v߶n, nhà cØa, châu báu, trang sÑc vàng ng÷c, xoa ß¾p hß½ng th½m, an u¯ng thßþng di®u, có ng߶i h¥u hÕ v.v... ð¯i v¾i các døc cänh, ng߶i ¤y sanh tâm tham luyªn. Ng߶i này ðßþc g÷i là thân và tâm không xu¤t gia". 

HÕng ng߶i thÑ 4 này, ðÑc Ph§t mu¯n ám chï ng߶i thª tøc, không hi¬u và tu theo Ph§t Pháp.

Theo quan ði¬m Ph§t giáo, ðÑc Ph§t chï ð« cao khen ngþi hÕng ng߶i thÑ 3 là "Thân xu¤t gia và tâm xu¤t gia" và hÕng ng߶i thÑ 2 là "Tâm xu¤t gia mà thân chßa xu¤t gia". Vì hai hÕng ng߶i này, tâm cüa h÷ ðã th§t sñ xa r¶i không còn tham ái ð¯i v¾i ngû døc lÕc, do vì không còn tham luyªn ð¯i v¾i ngû døc, cho nên t¤t cä nhæng s¥u, bi, kh±, não không còn næa, tâm v¸ ¤y ðã th§t sñ giäi thoát. hai hÕng ng߶i này là ð® tØ chân chính cüa ðÑc Ph§t, mµt ðÕi di®n cho ng߶i xu¤t gia và mµt ðÕi di®n cho ng߶i tÕi gia, là hai hÕng ng߶i ðªn v¾i ðÑc Ph§t v¾i møc ðíc mong c¥u giäi thoát, không phäi vì lþi dßÞng hay ð¸a v¸. hai hÕng ng߶i còn lÕi là hÕng ng߶i thÑ nh¤t và thÑ tß b¸ Ph§t chê trách, vì cuµc s¯ng cüa h÷ không hß¾ng ðªn møc ðích t¯i thßþng là sñ giäi thoát. HÕng ng߶i thÑ nh¤t tuy thân ðã xu¤t gia nhßng tâm vçn còn tham ð¡m 5 thÑ døc lÕc là: 1. ti«n tài, 2. s¡c ð©p, 3. ð¸a v¸, 4. ån u¯ng, 5. ngü nghî. Vì theo Ph§t giáo 5 thÑ này là nhæng thÑ làm chß¾ng ngÕi con ð߶ng tiªn tu ðÕo nghi®p, do ðó Ph§t khuyên m÷i ng߶i nh¤t là hÕng ng߶i xu¤t gia tránh xa ngû døc. do v§y, ð¯i v¾i nhæng ng߶i tuy ðã cÕo bö râu tóc, m£t aó cüa ng߶i xu¤t gia, nhßng tâm vçn chßa r¶i ngû døc, ng߶i âý ch¡c ch¡n không g£t hái kªt quä t¯t nào mà ðÕo Ph§t mang ðªn, nhß ng߶i vào r×ng tr¥m hß½ng ð¬ nh£t tr¥m hß½ng, nhßng khi ng߶i ¤y vào r×ng, chï mang v« mµt s¯ cö gai, chùm g·i mà thôi. Sñ th§t, hÕng ng߶i thÑ nh¤t này, xßa cûng nhß hi®n nay không phäi là không có trong Tång già. Là ng߶i Ph§t tØ chân chính chúng ta c¥n có thái ðµ th§n tr÷ng, ðªn v¾i ðÕo Ph§t là ðªn v¾i møc ðích mong c¥u giäi thoát, và phøc vø chung, không phøc vø cho tß lþi, b¤t cÑ cá nhân nào và riêng ai.

B. Nguyên t¡c th÷ døng ph¦m v§t cúng d߶ng 

Cån cÑ ph¦m "Thánh chüng" trong "Pháp U¦n Túc Lu§n" (12) ðÑc Ph§t dÕy r¢ng:

"Nhæng v¸ Ða vån Thánh ð® tØ cüa ta, khi th÷ nh§n y phøc, tâm sanh kh·i ni«m hoan hÖ trong sñ biªt ðü, tán thán hÕnh biªt ðü, không kh·i tâm tham c¥u, khiªn thª gian chê c߶i. TÖ kheo nào không nh§n ðßþc sñ cúng d߶ng, tâm v¸ ¤y cûng không sanh kh·i sñ than van và s¥u muµn, không ch¤t chÑa sñ hoäng h¯t mong c¥u. khi th÷ døng, TÖ kheo ch½n chánh th¤y rõ sñ nguy hi¬m cüa sñ hß·ng tho v§t ch¤tî, nh¶ v§y tÖ kheo kh·i tâm xa lánh. Яi v¾i TÖ Kheo, do vì tâm hoan hÖ v¾i sñ biªt ðü khi th÷ døng y phøc, cho nên không sanh kh·i phi«n muµn, nhßþc lÕi tñ sách t¤n, an trú trong chánh ni®m. Nhæng v¸ TÖ kheo th÷ døng y phøc nhß thª ðßþc g÷i là "TÖ kheo an trú trong thành chüng". Яi v¾i vi®c th÷ døng ¦m thñc, ng÷a cø v.v... cûng gi¯ng nhß ðã tr߶ng thu§t trên ðây".

Nhæng nhu c¥u v§t ch¤t cho v¸ TÖ kheo, vào th¶i ðÕi Ph§t giáo nguyên thüy (530-370 TCN) r¤t ð½n giän. y áo, ¦m thñc, døng cø ngü nghï và dßþc ph¦m là nhæng nhu c¥u c¥n thiªt cho nhæng TÏ kheo, là nhæng ng߶i xu¤t gia s¯ng ðµc thân, không gia ðình, không tài sän, chï mang trong lòng lý tß·ng hß¾ng ðªn giäi thoát, nhæng nhu c¥u c¥n thiªt ð¬ duy trì mÕng s¯ng ð«u nß½ng nh¶ vào tín. Nhæng ng߶i xu¤t gia s¯ng trong th¶i ðÕi n¥y, ð«u l¤y vi®c kh¤t thñc làm phß½ng ti®n duy trì thân mÕng, ð¬ tu t§p ðÕt møc ðích t¯i thßþng là giäi thoát. Hình thÑc kh¤t thñc này, hi®n lßu hành · nhæng nß¾c Ph§t giáo nam tông nhß: Thái lan, Miªn ði®n, Lào.v.v. tuy là y phøc, ¦m thñc, døng cøng ngü nghï và dßþc li®u là nhæng nhu c¥u c¥n thiªt cho v¸ TÖ kheo, nhßng cûng không phäi vì thª mà th÷ døng b×a bãi thái quá, th÷ døng chúng không v¾i tâm biªt ðü, biªt h± th©n, ð°ng th¶i th¤y sñ nguy hi¬m cüa nó khi th÷ døng quá ðáng. Mô tä v« ý nghîa này, kinh C¥u Pháp trong trung a Hàm(13), ðÑc Ph§t khuyên các v¸ TÖ kheo r¢ng:

"Này các TÖ kheo! Các TÖ kheo nên th§t hành hÕnh c¥u Pháp, ch¾ nên th§t hành hÕnh mong c¥u tài v§t".

Møc ðích cüa ng߶i xu¤t gia là giäi thoát, con ð߶ng dçn ðªn sñ giäi thoát, không th¬ nào tách r¶i nguyên t¡c c½ bän HšC và TU. Cái h÷c nhß là ng߶i ði ð߶ng có bän ð° trong tay, vi®c tu nhß ng߶i ði ð߶ng, nß½ng vào sñ chï dçn trong bän ð° ð¬ ði ðªn møc ðích mà ng߶i ¤y ðã ch÷n. Cûng v§y, vi®c tu t§p cüa chúng ta cûng thª, tu và h÷c nhß bóng v¾i hình, không th¬ phân ðôi, thiªu h÷c thì l¤y cái gì mà tu, thiªu tu thì h÷c thành vô døng. Có mµt s¯ ng߶i quan ni®m r¢ng, tu không liên quan gì ðªn h÷c, càng h÷c càng loÕn tâm, không có ích gì cho vi®c tu. theo ng߶i viªt, mµt quan ni®m nhß thª là sai l¥m, vì khái ni®m "tu" là sØa ð±i , có nghîa là ðem nhæng t§p quán không t¯t ð©p, sØa thành t¯t ð©p. ThØ höi ng߶i sØa ð±i này, l¤y gì ð¬ phân bi®t caí này là không t¯t, cái kia là t¯t, cái này là thi®n cái kia là b¤t thi®n, vi®c này dçn ðªn hÕnh phúc, vi®c kia dçn ðªn kh± ðau? nªu nhß ng߶i ¤y không t× sñ h÷c t§p thu th§p kinh nghi®m qua l¶i dÕy ðÑc Ph§t, chß T±, nhæng b§c thi®n tri thÑc, và qua nhæng kinh nghi®m h¢ng ngày cüa chúng ta, thì ng߶i ¤y không có c½ s· ð¬ phân bi®t sñ ðúng sai này. do v§y, ng߶i viªt cho r¢ng, nhi®m vø chính cüa ng߶i xu¤t gia là "Thßþng c¥u Ph§t ðÕo, hÕ hóa qu¥n sanh". Mu¯n hoàn thi®n nhi®m vø này, vi®c làm trß¾c tiên vçn la h÷c t§p Ph§t pháp, sau ðó m¾i ðü khä nång hóa ðµ chúng sanh.. Chính vì ý nghîa này mà ðÑc Ph§t khuyên nhæng v¸ TÖ kheo l¤y tam Vô L§u h÷c làm vû khí ð¬ ch£t ðÑt vô minh phi«n não. l¤y t× bi và trí tu® này làm phß½ng ti®n ðµ sanh. Không th¬ nói lái xe mà chï có ng߶i lái mà không có xe, không th¬ nói ån c½m mà chï có ng߶i ån mà không có c½m, cûng v§y không th¬ nói ðµ sinh mà không có lòng t× bi và sñ hi¬u biªt. Thiªu hai yªu t¯ này nhß ng߶i lái xe mà không b¢ng lái, sñ nguy hi¬m cüa nó ¡t hÆn không l߶ng. do v§y, ðÑc Ph§t khuyên chúng ta" hãy là nhæng ng߶i th×a tñ pháp, ch¾ nên là ng߶i th×a tñ tài v§t".

2. tu T§p:

A. TÑ Ni®m Trø (Satipatthanasutta)

Theo HT. „n Thu§n, bän kinh "TÑ ni®m trø"î ðßþc xu¤t hi®n s¾m nh¤t · "TÕp a Hàm"(14). sau ðó các lu§n sß cüa a TÏ ÐÕt ma l¤y ðó làm ði¬m cån cÑ ð¬ giäi thích thành ra ph¦m "Ni®m trú"ù trong Pháp U¦n Túc Lu§n (15) . Vì ð¬ thu§n ti®n cho ð÷c giä tham khäo, ng߶i viªt trích dçn nhß dß¾i ðây:

Ni®m trú ph¦m trong Pháp U¦n Túc Lu§n ghi:

"Mµt th¶i, ðÑc BÕt Già PhÕm trú tÕi thành Th¤t la Phi®t, r×ng Th® Ða, v߶n ông C¤p Cô еc. B¤y gi¶, Thª Tôn bäo các TÖ kheo r¢ng. nay ta vì chß TÖ kheo, lßþc nói Pháp môn tu t§p TÑ ni®m trú. Nghîa là TÖ kheo, ð¯i v¾i nµi thân, an trú n½i thân và quan sát mµt cách c¥n mçn v¾i chánh tri và chánh ni®m. Nh¶ quán sát nhß v§y, TÖ kheo ðoÕn tr× ðßþc nhæng tham ßu · thª gian. Яi v¾i ngoài thân, an trú n½i thân và quan sát mµt cách c¥n mçn v¾i chánh trí và chánh ni®m, nh¶ quán sát nhß v§y, TÖ kheo ðoÕn tr× nhæng tham ßu · ð¶i. Яi v¾i nµi thân, ngoài thân , nµi ngoÕi thân, v¸ ¤y an trú và quán sát mµt cách c¥n mçn, v¾i chánh trí và chánh ni®m, nh¶ quán sát nhß v§y, TÖ kheo ðoÕn tr× ðßþc nhæng tham ßu · ð¶i. Яi v¾i Th÷, Tâm và Pháp cûng ðßþc quan sát nhß v§y" (16).

Nµi dung kinh TÑ Ni®m XÑ trong kinh TÕp a Hàm nhß sau:

"Nhß v§y tôi nghe: mµt th¶i, ðÑc Ph§t · tÕi nß¾c Xá V®, v߶n ông C¤p Cô еc. B¤y gi¶, Thª Tôn bäo các v¸ TÖ kheo r¢ng: ta nay vì các ông, nói pháp môn TÑ Ni®m XÑ, hãy l¡ng nghe và suy nghî kÛ. Cái gì g÷i là TÑ Ni®m XÑ? Nghîa là ð¯i v¾i nµi thân an trú trong chánh ni®m và quán sát mµt cách c¥n mçn v¾i chánh tri và chánh ni®m, nh¶ quán nhß v§y, TÖ kheo ðoÕn tr× nhæng tham ßu · ð¶i; Яi v¾i ngoài thân, trong và ngoài thân quan sát mµt cách c¥n mçn v¾i chánh trí và chánh ni®m, nh¶ quán sát nhu v§y, TÖ kheo ðoÕn tr× ðßþc nhæng tham ßu · ð¶i. Яi v¾i Th÷, Tâm và Pháp cûng quán sát nhß v§y. Ðây g÷i là TÖ kheo tu t§p TÑ Ni®m XÑ. sau khi nghe Thª Tôn thuyªt giäng xong, các v¸ TÖ kheo hoan hÖ phøng hành" (17).

Hai ðoÕn kinh vån v×a nêu trên, có xu¤t xÑ khác nhau là t× a Hàm và a TÏ ÐÕt Ma, thª nhßng, chúng ta ðem nµi dung cüa hai ðoÕn kinh này so sánh, có kªt quä là nµi dung cüa hai kinh gi¯ng nhau, chï có ð¸a ði¬m mà ðÑc Ph§t nói kinh là khác. Sñ khác bi®t này nhß ng߶i viªt ðã trình bày · trên.

Dß¾i ðây, ng߶i viªt cån cÑ Ph¦m Ni®m Trú trong Pháp U¦n Túc Lu§n (18), ð¬ chÑng minh và gi¾i thi®u abhidharma r¤t chú tr÷ng phß½ng di®n tu t§p, lu§n này l¤y pháp môn TÑ ni®m xÑ và TÑ thi«n làm lµ trình tu chÑng theo quan ði¬m cüa a TÏ ÐÕt Ma.

TÑ ni®m trú ðßþc phân thành 4 ð« tài là: Quán thân, Quán các cäm th÷, Quán tâm và Quán Pháp.

B. Quán Thân:

Quán thân b¤t t¸nh: 

"TÖ kheo ð¯i v¾i nµi thân quan sát tß duy t× ð¥u ðªn chân, t¤t cä ð«u là b¤t t¸nh, ô uª. Nghîa là tñ thân và tha thân chï là nhæng loÕi tóc, lông, móng, rång, da, th¸t, xß½ng, c¯t... ðÕi ti®n, ti¬u ti®n. TÖ kheo, khi quán sát thân là b¤t t¸nh nhß v§y, tâm v¸ ¤y kh·i lên nhæng suy nghî gì v« thân, v¸ ¤y phân tích chi ly, th¤y biªt rõ ràng. TÖ kheo nh¶ tu t§p pháp môn này mà ðoÕn tr× 2 Pháp tham lam và ßu phi«n. Яi v¾i ngoài thân, trong và ngoài thân cûng ðßþc quán chiªu nhß v×a t߶ng thu§t · trên.

Quán thân do sáu ðÕi hþp thành: 

" Có nhæng TÖ kheo ð¯i v¾i nµi thân (tñ thân) quán chiªu tß duy phân bi®t các gi¾i. Яi v¾i nµi thân, ngoÕi thân, noþi ng÷ai thân ð«u do các loÕi ð¤t, nß¾c, gió, lØa, không và thÑc t§p hþp tÕo thành. TÖ kheo khi tß duy nhß v§y, tâm v¸ ¤y kh·i lên tâm ni®m gì ð¯i v¾i các gi¾i này ð«u th¤y biªt mµt cách rõ ràng. TÖ kheo khi tu t§p pháp quán này, tr× di®t ðßþc hai pháp tham lam và ßu phi«n · ð¶i. Яi v¾i ngoÕi thân, nµi ng÷ai thân cûng ðßþc quán chiªu nhß trên."

"Quán thân" v×a ðßþc gi¾i thi®u trên ðßþc cån cÑ t× ph¦m Ni®m Trú Ph¦m trong a TÏ ÐÕt Ma, chúng ta ðem so sánh v¾i kinh Ni®m XÑ trong trung Bµ kinh (Majihima Nikàya) thì có sñ sai khác v« nµi dung. "Quán thân" trong ph¦m Ni®m Trú, không có "Quán tÑ oai nghi" và "Quán h½i th½"ü, nhßng trong "Quán thân" trong trung Bµ kinh lÕi thêm hai ph¥n này. Ngoài ra, ði¬m khác bi®t ðáng ðßþc chú ý, kinh Ni®m XÑ cüa trung Bµ chï có quán 4 ðÕi là ð¤t, nß¾c, gió và lØa, nhßng Ni®m Trú Ph¦m trong abhidharma lÕi thêm 2 ðÕi là "Không" và "ThÑc" thành 6 ðÕi. Phäi chång ðây là ði¬m d¸ bi®t tß tß·ng cüa các Bµ phái.

Quán th÷:

"TÖ kheo ð¯i v¾i nhæng cäm th÷ cüa tñ thân, khi cäm th÷ nhæng lÕc th÷, v¸ ¤y nhß th§t tu® tri: tôi ðang cäm th÷ nhæng lÕc th÷ ¤y; khi cäm th÷ nhæng kh± th÷ nào, v¸ ¤y cûng nhß th§t tu® tri: tôi ðang cäm th÷ nhæng kh± th÷ ¤y; khi cäm th÷ nhæng cäm th÷ không kh± không vui, v¸ ¤y cûng nhß th§t tu® tri: tôi ðang cäm th÷ nhæng cäm th÷ không kh± không vui ¤y. khi các cäm th÷ ðßþc quán sát tß duy nhß v§y, khi tâm kh·i lên nhæng suy tß gì v« nhæng cäm th÷ này, v¸ ¤y tu® tri mµt cách r¤t rõ ràng và có ch÷n lña. khi TÖ kheo tu t§p pháp quán th÷ này, ðoÕn tr× ðßþc hai pháp tham lam và ßu phi«n. Яi v¾i ng÷ai th÷, nµi ngoÕi th÷ cûng ðßþc quan sát nhß trên."

Quán tâm:

"TÖ kheo ð¯i v¾i nµi tâm quan sát tß duy các tß¾ng trÕng cüa nµi tâm. khi tâm có tham, v¸ ¤y nhß th§t tu® tri: nµi tâm có tham, tâm xa lìa tham lam, cûng nhß th§t tu® tri: nµi tâm xa lìa tham lam. Nµi tâm có sân h§n, v¸ ¤y nhß th§t tu® tri: nµi tâm có sân h§n. Nµi tâm không sân h§n, cûng nhß th§t tu® tri: nµi tâm không có sân h§n. Nµi tâm có ngu si, nhß th§t tu® tri: nµi tâm có ngu si, nµi tâm không có ngu si, cûng nhß th§t tu® tri: nµi tâm không có ngu si... Tâm cüa TÖ kheo ðßþc tß duy quan sát nhß v§y, khi kh·i lên nhæng gì ð¯i v¾i tâm này, V¸ ¤y quan sát mµt cách rõ ràng và có ch÷n lña. khi TÖ kheo tu t§p pháp quán tâm này, ðoÕn tr× ðßþc 2 pháp tham lam và ßu phi«n. Яi v¾i ngoÕi tâm, nµi ngoÕi tâm cûng ðßþc quán sát nhß trên".

C. Quán Pháp:

Quán nåm tri«n cái: 

"TÖ kheo ð¯i v¾i Nåm tri«u cái quan sát tß duy các tß¾ng trÕng cüa nó. Nªu nhß nµi tâm có tham døc tri«u cái, v¸ ¤y nhß th§t tu® tri: trong tôi có tham døc tri«u cái, trong tôi không có tham døc tri«u cái, v¸ ¤y cûng nhß th§t tu® tri: trong tôi không có tham døc tri«n cái. аng th¶i, v¸ ¤y cûng nhß th§t tu® tri nhæng tham døc tri«u cái chßa sanh khiªn nó sanh (?), ðã sanh khiªn nó ðßþc ðoÕn tr×, ðã ðoÕn khiªn cho nó không tái sinh. TÖ kheo tß duy quán sát nhß v§y, nhæng gì kh·i lên ð¯i v¾i tham døc cái này, tâm v¸ ¤y biªt r¤t rõ ràng. TÖ kheo tu t§p pháp quán này, ðoÕn tr× 2 pháp tham lam và ßu phi«n. Яi v¾i sân h§n, hôn tr¥m thøy miên, trÕo cØ và nghi ng¶, TÖ kheo cûng ðßþc quán sát nhß v§y".

Quán Bäy giác chi:

"TÖ kheo ð¯i v¾i nµi thân có Ni®m giác chi, v¸ ¤y nhß th§t tu® tri: nµi thân có ni®m giác chi, nµi thân không có ni®m giác chi, TÖ kheo cûng nhß th§t tu® tri: nµi thân không có ni®m giác chi, ð°ng th¶i, TÖ kheo cûng nhß th§t tu® tri nhæng ni®m giác chi nào chßa sanh khiªn cho nó sanh, ðã sanh thì an trú væng ch¡c, không sao lãng, khiªn cho nó m²i ngày mµt kiên c¯ tång tiªn. TÖ kheo tß duy nhß v§y, nhæng gì kh·i lên ð¯i v¾i ni®m giác chi này, ð«u ðßþc v¸ ¤y hi¬u biªt rõ ràng. TÖ kheo tu t§p pháp quán này, v¸ ¤y ðoÕn tr× ðßþc 2 pháp tham døc và ßu phi«n. Яi v¾i 6 giác chi còn lÕi cûng ðßþc quan sát nhß v§y".

Tón lÕi, nµi dung tu t§p TÑ Ni®m Trú ðßþc phân làm 4 loÕi: 1. Quán thân, 2. Quán th÷, 3. Quán tâm, 4. Quán pháp. trong pháp "Quán thân" lÕi chia hai ð« møc nhö, "Quán thân b¤t t¸nh" và "Quán thân do 6 ðÕi hòa hþp tÕo thành"; Quán th÷ tÑc là quán sát nhæng cäm th÷ cüa chúng ta, ho£c kh± ho£c vui ho£c không kh± không vui; Quán tâm là quán sát v« nhæng trÕng thái di­n biªn cüa tâm; Quán Pháp bao g°m quán Nåm tri«u cái, Sáu cån, Bäy giác chi v.v... Nói cách khác, quán TÑ ni®m trø là quán Ngû U¦n, quán "Thân" tÑc là quán s¡c u¦n, quán "Tho,î Tâm, Pháp" là quán th÷ tß·ng, hành và thÑc. Thñc hành phß½ng pháp TÑ ni®m trú này, có nhæng kªt quä nhß sau: ThÑ nh¤t, th¤y ðßþc thñc tß¾ng cüa con ng߶i v¯n là sñ giä tÕo, không th§t có, nh¶ sñ th¤y biªt nhß th§t này mà hành giä m¾i có th¬ thoát ly nhæng ðiên ðäo mµng tß·ng, là nhæng nguyên nhân gây kh± ðau. ThÑ hai, hu¤n luy®n thân và tâm an trú trong chánh ni®m, kinh a di Ðà g÷i là "nhÑt tâm b¤t loÕn", chánh ni®m này là cái b® phóng cho trí tu® phát sanh. khi tu® ðã th¡p sáng thì hành giä ð¯i m£t v¾i cuµc ð¶i không có sþ hãi, vì m÷i sñ m÷i v§t ð«u ðßþc chánh ni®m và trí tu® giúp cho hành giä th¤y biªt rõ ràng, không có nh¥m lçn, chính cái th¤y nhß th§t này, hành giä m¾i ðü khä nång ch£t ðÑt t¤t cä vô minh phi«n não. do v§y, trong kinh Bát Nhã nói r¢ng: " B° Tát Quán Tñ TÕi dùng trí tu® quán chiªu, th¤y thân ngû u¦n này là không th§t tß¾ng, do v§y B° Tát ch£t ðÑt t¤t cä các kh± não"

IV. Kªt Lu§n: 

Ngu°n g¯c giáo lý Ph§t giáo là nhæng gì ðßþc ðÑc Ph§t chÑng ngµ, t× n½i chÑng ngµ mà Ngài phát nguy®n hóa ðµ chúng sinh. khi ðÑc Ph§t còn tÕi the,á 45 nåm giáo hóa ðµ sinh là ngu°n g¯c cüa Ph§t pháp. Nhßng có mµt ði«u ðáng lßu ý là, ðß½ng th¶i ðÑc Ph§t và nhæng ð® tØ cüa Ngài không có ghi chép b¢ng vån tñ mà chï dùng hình thÑc truy«n kh¦u. Mãi cho ðªn th¶i ðÕi vua a Døc, Ph§t pháp m¾i ðßþc ghi chép b¢ng vån tñ. ÐÕi ða s¯ ng߶i ta cho r¢ng, a Hàm kinh (Aøganima) và kinh tÕng Pàli là hai loÕi vån hiªm có s¾m nh¤t trong thánh ði¬n Ph§t giáo. T× 2 loÕi vån hiªm c½ bän này mà các v¸ Thánh ð® phát huy thành nhæng tß tß·ng khác nhau cüa t×ng Bµ phái. trong ðósñ hình thành abhidharma thuµc Bµ phái Thuyªt NhÑt Thiªt Hæu cûng không ngoài ý nghîa này.

Qua nhæng vån bän, v×a gi¾i thi®u trên, chÑng minh r¢ng, nµi dung a TÏ ÐÕt ma là giäi thích h® th¯ng hoá tß tß·ng cüa TÕp a Hàm và trung a Hàm.

аng th¶i, xuyên qua "Ni®m Trú Ph¦m, T¸nh Lñ Ph¦m v.v.." trong Pháp U¦n Túc Lu§n chÑng minh quan ði¬m cüa a TÏ ÐÕt ma r¤t chú tr÷ng ðªn vi®c tu t§p. ChÆng qua, phß½ng pháp tu t§p trong a TÏ ÐÕt ma l¤y "TÑ Ni®m Xß, TÑ thi«n" làm phß½ng ti®n ð¬ ðßa chúng sanh t× phàm phu ðªn giäi thoát, b¢ng phß½ng pháp quan sát th§t tß¾ng cüa thân này lä giä tÕo, không th§t có. Nh¶ quán sát trong chánh ni®m nhß v§y mà hành giä th¤y ðßþc th§t tß¾ng cüa thân ngû u¦n v¯n là: Thân là b¤t t¸nh, các cäm th÷ là kh±, tâm là vô th߶ng, các Pháp là vô ngã, cûng nhß t¤t cä nhæng v§t ch¤t. do v§y, hành giä không luyªn ái tñ thân, thân ng߶i và v§t ch¤t, do không có tham ái, cho nên không có ý ni®m chiªm ðoÕn (thü), do không có chiªm ðoÕt, cho nên không có s¥u, bi, kh±, ßu não.

Ghi Chú:

1. ÐÕi tÕng 26, a TÏ ÐÕt ma Pháp U¦n Túc Lu§n, trang 453-491.
2. tham khäo, Thång gia Kh¦u Thaiv.v...biên soÕn. Dß½ng hµi vån d¸ch, „n е Ph§t giáo SØ Khái Lu§n, nxb HÕ Ðán ðÕi h÷c, 2026, trang 25.
3. HT.„n Thu§n, "Nguyên thüy Ph§t giáo thánh Ði¬n chi t§p thành" nxb chánh, trung hoa dân qu¯c nåm 83, trang 1-2. 
4. HT.„n Thu§n, Thuyªt nhÑt thiªt hæu bµ vi chü lu§n thß dæ lu§n sß chi nghiên cÑu, nxb Chánh vån, dân qu¯c nåm 81, trang 33.
5. Nhß trên, trang 56.
6. Læ Trßng, „n е Ph§t H÷c Tß Tß·ng Khái Lu§n, nxb Thiên Hoa, tr 57.
7. HT.„n Thu§n, thuyªt nh¤t thiªt hæu bµ vi chü ðích lu§n thß dæ kÏ lu§n sß chi nghiên cÑu, nxb chánh vån, trang 25.
8. HT. „n Thu§n biên soÕn, TÕp a Hàm kinh Lu§n hµi biên, nxb Chánh vån trang 239.
9. ÐÕi TÕng 1, trung a Hàm, trang 723-724.
10. Gi¾i, иnh, Tu®, Giäi thoát, Giäi thoát tri kiªn.
11. ÐÕi TÕng 26, ph¦m T¸nh Lñ, trang 482.
12. ÐÕi TÕng 26, ph¦m Thánh Chüng, trang 466b.
13. ÐÕi TÕng 1, C¥u Pháp Kinh, trang 570a.
14. HT. „n Thu§n biên t§p, TÕp a Hàm kinh hµi biên.quy¬n hÕ,trang 236-239.
15. ÐÕi TÕng 26, Ni®m Trú ph¦m, trang 475-478.
16. ÐÕi TÕng 26, Ni®m Trú ph¦m, trang 475-476.
17. Hòa Thßþng „n Thu§n biên t§p, TÕp a Hàm kinh Hµi biên, quy¬n Trung, nxb chánh vån, trang 239.
18. ÐÕi TÕng 26, Ni®m Trú ph¦m, trang 476-479.
 
 

Computer typesetting: Thøc ÐÑc