Nªu ÐÕo Ph§t chÑa ðñng mµt giáo thuyªt ðµc ðoán mà buµc chúng tôi phäi ch¤p nh§n thì chúng tôi s¨ không th÷ tam quy Ngû gi¾i và theo ÐÕo Ph§t trong m߶i phút. ÐÕo Ph§t là ÐÕo cüa trí tu®,là linh h°n cüa t¤t cä nhæng tín ngßÞng c±ðÕi.(Henry S.Olcott).

Hàng nåm vào ngày 17 tháng giêng, trên kh¡p nß¾c Tích lan các tñ vi®n ð«u long tr÷ng t± chÑc l­ kÜ ông henry steel Olcott, mµt anh hùng Ph§t tØ ng߶i hoa KÏ. trong h÷c ð߶ng trên kh¡p qu¯c gia này cûng t± chÑc l­ kÖ ni®m v« Ông.

Các sØ gia vô tß mô tä ông henry steel olcott ( 1832-1907) nhß là mµt ng߶i khai sáng và làm chü t¸ch Hµi linh Trí (Theosophical Society), mµt trong nhæng hµi Ph§t giáo (PG) ð¥u tiên · hoa KÏ và ông cûng là mµt ng߶i ðóng góp quan tr÷ng ð¯i v¾i phong trào phøc hßng pg cä · „n е lçn Tích lan vào cu¯i thª kÖ thÑ 19. Thiªu khách quan mµt chút, các nhà quan sát xªp ông vào v¸ trí trung tâm cüa l¸ch sØ thiêng liêng. Mµt v¸ thü tß¾ng cüa Tích lan t×ng ca ngþi olcott nhß sau: "Ðó là mµt trong nhæng v¸ anh hùng ð¤u tranh cho n«n ðµc l§p cüa chúng ta và là mµt ng߶i tiên phong trong phong trào phøc hßng n«n vån hóa và tôn giáo ngày nay".

TÕi quê hß½ng cüa mình, olcott b¸ ð¯i xØ mµt cách thiªu tØ tª. T¶ new york times viªt r¢ng su¯t ð¶i ông nhß là "mµt kë n±i loÕn, mµt ng߶i m¤t hªt lý trí, ng߶i m¡c chÑng b®nh ðiên vô hÕi, không th¬ chæa khöi".

Xu¤t thân t× thanh giáo, henry steel olcott sinh nåm 1832 trong mµt gia ðình theo ðÕo tin Lành · Orange, bang new Jersey, hoa KÏ. Bö ngang ðÕi h÷c (nay là ÐÕi h÷c new York), olcott ði lên mi«n Tây ð¬ lao theo nhæng cuµc phiêu lßu tu±i trë. TÕi Ohio,· tu±i hai mß½i, ông bö tin Lành theo Thuyªt duy linh, chÆng bao lâu sau ðó, ông t± chÑc ch¯ng lÕi nhi«u thÑ nhß ch¯ng kÏ th¸ nô l®, t± chÑc cäi cách nông nghi®p, ðòi quy«n phø næ, l§p hµi ng߶i kiêng rßþu. Ông làm vi®c tÕi mµt trang trÕi thí nghi®m, phøc vø mµt th¶i ng¡n trong quân ðµi, r°i có mµt lúc ông làm thanh tra trong mµt œy ban ð£c bi®t xem xét h° s½ v« vø ám sát c¯ T±ng th¯ng A. lincoln (1809 - 1865). Nhßng cu¯i cùng ông ðã tr· v« new york và s¯ng b¢ng ngh« viªt báo, r°i làm lu§t sß trong ngành bäo hi¬m. Vào nåm 1874, trong khi viªt mµt loÕt bài v« tinh th¥n v§t ch¤t hóa tÕi mµt trang trÕi thuµc vùng Chittenden, ti¬u bang Vermont, ông ðã g£p và kªt hôn v¾i bà helena petrovna Blavatsky, mµt th¥y thu¯c chuyên khoa v« b®nh m¡t ng߶i Nga. Mµt nåm sau, ông và bà blavatsky cùng sáng l§p Hµi LinhTrí (HLT), mµt t± chÑc mà v« sau ðóng mµt vai trò chính giúp ng߶i hoa KÏ ðªn v¾i ÐÕo Ph§t cüa phß½ng Ðông.

Nåm 1879, ông và bà blavatsky du l¸ch ðªn „n е. sau ðó h÷ quyªt ð¸nh viªng thåm Tích Lan. H÷ ðªn colombo vào ngày 16 tháng nåm nåm 1880. Rõ ràng danh tiªng cüa h÷ ðã lan ðªn trß¾c h÷, vì h÷ ðßþc tiªp ðón mà v« sau này olcott miêu tä lÕi nhß là mµt cuµc tiªp ðón cüa Hoàng gia.

"Mµt ðám ðông ch¶ ðþi chúng tôi và h÷ ð°ng thanh hô to "Sadhu, Sadhu" ð¬ chào ðón chúng tôi. Mµt t¤m väi tr¡ng träi dài ch¶ cho chúng tôi bß¾c t¾i mµt chiªc xe ngña ðã ðþi sÇn và có hàng ngàn lá c¶ vçy chào chúng tôi".

Sau cuµc ðón rß¾c ðó vào ngày 25 tháng nåm, tÕi tu vi®n wijananda · Galle, olcott và blavatsky ðänh l­ trß¾c mµt pho tßþng Ph§t kh±ng l° và tham dñ l­ quy y tam Bäo. Nhß v§y, hai v¸ này là ng߶i hoa KÏ và ng߶i Châu Âu ð¥u tiên công khai và tr¸nh tr÷ng tr· thành tín ð° theo ÐÕo Ph§t. olcott giäi thích tÕi sao ông theo ÐÕo Ph§t: "Nªu ÐÕo Ph§t chÑa ðñng mµt giáo thuyªt ðµc ðoán mà buµc chúng tôi phäi ch¤p nh§n, thì chúng tôi s¨ không th÷ tam quy ngû gi¾i và theo ÐÕo Ph§t trong m߶i phút. ÐÕo Ph§t cüa chúng ta do ÐÑc ÐÕo Sß Thích ca khai sáng, là ÐÕo cüa trí tu®, là linh h°n cüa t¤t cä nhæng tín ngßÞng thª gi¾i c± ðÕi".

Trong chuyªn viªng thåm ð¥u tiên này ðªn Tích lan , olcott ðã thành l§p ðßþc bäy chi nhánh thuµc hlt và mµt Hµi linh Trí Ph§t giáo ( buddhist theosophical Society) tÕi Colombo. Ông giäi thích rõ ràng v« mô hình công vi®c cüa ông làm · Á Châu là tß½ng tñ nhß ki¬u mçu cüa ky Tô giáo : "Ng߶i ky Tô có hµi truy«n bá l¶i dÕy cüa Chúa, thì tÕi sao chúng ta không l§p hµi ð¬ truy«n bá l¶i Ph§t dÕy ? ". ÐÑng trên l§p tr߶ng ðó, olcott ðã tiªn hành xây dñng nhi«u tr߶ng trung h÷c pg và nhæng "Sunday School" cho hµi cüa ông. Sñ kh·i xß¾ng cüa ông ðã tr· thành mµt cuµc v§n ðµng lâu dài và thành công cho n«n giáo døc pg theo ki¬u phß½ng Tây tÕi Tích Lan.

Nh¶ nhæng thành tích này, olcott và blavatsky ðã lßu lÕi Tích lan danh hi®u nhß là nhæng v¸ anh hùng dân tµc. H÷ ðã tiªp xúc và làm vi®c v¾i mµt v¸ trß·ng lão Ph§t giáo cao c¤p và ðÕt ðßþc sñ tin yêu cüa các ngài. Nhßng ði«u quan tr÷ng h½n t¤t cä là olcott và blavatsky ðßþc h¥u hªt Ph§t tØ Tích lan kính tr÷ng và biªt ½n.

Olcott l§p kª hoÕch ðªn „n е nåm 1879 s¯ng mµt th¶i gian ð¬ nghiên cÑu và h÷c höi „n е giáo và pg t× các ÐÕo sß Ðông phß½ng r°i tr· v« hoa KÏ, n½i ông c¯ng hiªn quãng ð¶i còn lÕi cüa mình ð¬ phát tri¬n HLT. Nhßng kªt quä và danh tiªng mà olcott ðÕt ðßþc trong chuyªn viªng thåm ð¥u tiên ðªn Tích lan khiªn ông phäi ðánh giá lÕi kª hoÕch cüa mình. L¥n h°i ông nh§n ra r¢ng ông là mµt ng߶i th¥y h½n là mµt h÷c trò. do ðó ông c¥n làm nhi«u vi®c ð¬ giúp ðÞ cho Ph§t tØ · Tích Lan.

L¥n thÑ hai, olcott ðã tr· lÕi Tích lan vào tháng 4 nåm 1881. sau ðó, ông cùng v¾i trß·ng lão mohotivatte Gunananda, mµt ng߶i lãnh ðÕo giai ðoÕn ð¥u trong phong trào phøc hßng pg tÕi Tích Lan. H÷ ði qua các tïnh phía Tây trong tám tháng trên mµt chiªc xe bò do olcott thiªt kª. Ng߶i Tích lan khâm phøc sñ khéo léo và làm vi®c siêng nång cüa ông. Ông thành l§p mµt ngân quÛ giáo døc qu¯c gia,viªt và phân phát mi­n phí kinh sách Ph§t.

Tuy nhiên, olcott nh§n ra r¢ng sñ th¶ ½ ðáng kinh ngÕc cüa ng߶i Tích lan ð¯i v¾i PG. Ðó là mµt sñ phán ðoán kÏ qu£c cüa mµt ng߶i m¾i ð±i ðÕo ðªn Á châu không phäi dÕy h÷c mà ð¬ h÷c höi. Nhßng thñc tª ðã khiªn ông phäi suy nghî v« con ð߶ng phøc h°i lÕi pg · Tích Lan.

Chiªn lßþc cüa ông là truy«n bá l¶ùi Ph§t dÕy qua ngõ giáo døc. Ông tiªn hành biên soÕn quy¬n "Buddhist Catechism" (Ph§t Pháp v¤n ðáp) ð¬ làm giáo trình cho các tr߶ng h÷c · Tích Lan. Quy¬n sách nhanh chóng ðßþc ph± biªn kh¡p Tích lan và ðªn nay ðã tái bän trên b¯n mß½i l¥n và ðßþc chuy¬n ngæ ra hai mß½i thÑ tiªng trên thª gi¾i. L¥n ð¥u tiên, sách ðßþc in b¢ng hai thÑ tiªng Tích lan và tiªng anh vào ngày 24 tháng 7 nåm 1881. Quy¬n sách gây ðßþc sñ änh hß·ng r¤t l¾n trong qu¥n chúng Tích Lan, ðªn nay nó vçn ðßþc sØ døng nhß mµt giáo trình chính thÑc cüa nªn giáo døc tÕi qu¯c gia này.

Chính ông olcott ðã mô tä buddhism catechism nhß là mµt "loÕi thu¯c giäi ðµc" cho các tín ð° ðÕo giáo khác. ChÆng hÕn:

Höi : ÐÑc Ph§t có phäi là Thßþng ðª không?

Ðáp : Không, Ngài không phäi là Thßþng ðª.

Höi : Tín ð° ÐÕo Ph§t có ch¤p nh§n thuyªt vÕn v§t ðßþc hình thành t× hß vô b·i mµt Фng tÕo hóa không?

Ðáp : Chúng tôi không tin vào phép màu, do ðó chúng tôi phü nh§n sñ tÕo hóa và không th¬ ch¤p nh§n quan ði¬m vÕn v§t ðßþc hình thành t× mµt Фng nào ðó.

Tr· lÕi colombo vào ngày 18 tháng bäy nåm 1882 trong chuyªn viªng thåm l¥n thÑ ba. olcott khám phá ra r¢ng Hµi pg linh Trí và Hµi Phøc hßng pg ngßng hoÕt ðµng. trong n² lñc khôi phøc lÕi hÕt ðµng cüa Hµi. Ông olcott hiªn cúng 13.000 rupees cho Hµi và thïnh c¥u chß tång tham gia vào hoÕt ðµng, nhßng không có v¸ tång nào ch¸u hoÕt ðµng. Cu¯i cùng ông quyªt ð¸nh làm vi®c mµt mình.

Phß½ng hß¾ng l¥n này là phát thu¯c tr¸ b®nh cho nhân dân Tích Lan. Ông tuy¬n mµ mµt s¯ ph§t tØ ng߶i „n và Tích lan ð¬ làm vi®c cho ðoàn. T× nåm 1882 ðªn 1883 ðoàn chæa b®nh t× thi®n cüa ông ðã ði«u tr¸ cho g¥n ba ngàn ng߶i . danh tiªng cüa ðoàn ðã lan ði kh¡p n½i và nó ðã tr· thành là mµt gánh n£ng cho ông. Và ông nh§n ra r¢ng công vi®c này l¥n h°i ðã ði xa møc ðích truy«n bá Ph§t pháp cüa mình, nên cu¯i nåm 1883, ông tuyên b¯ ngßng hoÕt dµng chæa b®nh t× thi®n.

Olcott cüng c¯ vai trò cüa mình nhß mµt nhà lãnh ðÕo phong trào phøc hßng pg tÕi Tích lan theo sau cuµc xung ðµt bi thäm giæa pg và ky Tô giáo xäy ra vào ngày 25 tháng 3 nåm 1883 · Kotahela, mµt vùng cüa ng߶i ky Tô giáo. Vào ngày hôm ðó mµt ðoàn Ph§t tØ ði di­u hành qua vùng này ð¬ ðªn dñ l­ khánh thành chùa Deepaduttama. khi ðoàn di­u hành xu¤t hi®n trß¾c ngôi nhà th¶ Thiên Chúa, cách tu vi®n mµt vài d£m, thì chuông nhà th¶ ðßþc gióng lên, l§p tÑc chuông cüa các nhà th¶ trong vùng ð«u vang lên. Nhß ð¬ ðáp lÕi d¤u hi®u, khoäng mµt ngàn ng߶i ky Tô tràn xu¯ng ð߶ng và t¤n công ðoàn di­u hành, tiªp ðó là cuµc xô xát ð± máu. Nhà c¥m quy«n huy ðµng ðªn hi®n tr߶ng 80 cänh sát, nhßng baton cüa h÷ không th¬ d©p n±i g§y gµc và gÕch ðá cüa ðám ðông. trong ba gi¶ h²n chiªn, mµt ng߶i chªt và b¯n mß½i ng߶i khác b¸ thß½ng.

Sau vø này,ù cä pg và ky Tô giáo cùng nhau ra tòa. Vô s¯ nhæng b¢ng chÑng ðßþc ðßa ra, nhßng cu¯i cùng Nhà c¥m quy«n ð«u bác bö t¤t cä l¶i buµc tµi cüa ðôi bên, vì thiªu nhæng chÑng c¾ ðáng tin c§y. sau ðó vø án không ðßþc ðßa ra xét xØ. Hµi pg Tích lan ðánh ði®n kh¦n cho olcott và ông ðã ðªn Tích lan vào ngày 27 tháng giêng nåm 2026. Ông li«n thành l§p mµt œy ban Bäo V® pg (The buddhist defense Committee), ông ðßþc ch÷n làm mµt thành viên danh dñ và giao nhi®m vø ðªn anh Qu¯c ðÕi di®n cho pg Tích lan ð¬ yêu c¥u Chính phü anh xem xét và giäi quyªt các v¤n ð« còn t°n tÕi cüa Chính quy«n thuµc ð¸a cüa h÷ · Tích Lan. Nhß v§y vai trò cüa olcott là ng߶i trung gian giæa Ðông và Tây ðã tr· nên rõ ràng, không chï cho pg mà còn cho Chính quy«n thuµc ð¸a.

Tháng tß nåm 1884, ông olcott ðªn Luân Ðôn. Ông ðã tiªp xúc và làm vi®c v¾i ông Toàn quy«n Tích lan ông longden v« vø xung ðµt giæa pg và tc tÕi Tích Lan. sau khi xem xét h° s½ cüa vø vi®c, Toàn quy«n longden cho r¢ng nguyên nhân chính tÕo ra cuµc xung ðµt ðó là do sñ phøc hßng cüa PG. sau ðó ông longden ðã cØ mµt phái ðoàn ðªn Tích lan ð¬ giäi quyªt vø này.

Trong d¸p này, olcott ðã ð® trình lên Chính phü anh mµt thïnh nguy®n thß v¾i nåm nguy®n v÷ng cüa pg Tích lan g°m: (1) Vø xung ðµt giæa pg và tc phäi ðßþc ðßa ra xét xØ; (2) Ph§t giáo phäi ðßþc tñ do trong m÷i sinh hoÕt tôn giáo; (3) Các ngày ðÕi l­ cüa pg phäi là ngày nghï cüa qu¯c gia; (4) T¤t cä nhæng hÕn chª v« nghi l­ cüa pg phäi ðßþc loÕi bö; (5) Hµ kh¦u cüa tång sî phäi ðßþc thành l§p và v¤n ð« t°n tÕi ð¯i v¾i pg phäi ðßþc giäi quyªt.

Chï hai ði«u trong nåm nguy®n v÷ng trên nhanh chóng ðßþc ban hành, và nhß v§y nhi®m vø cüa ông ðã thành công viên mãn. Ng߶i Tích lan kªt lu§n r¢ng vi®c Chính phü anh tuyên b¯ các ngày ðÕi l­ cüa pg là ngày nghï cüa toàn dân, chü yªu là nh¶ vào l¶i thïnh c¥u cüa Olcott.

Dù ðßþc tuyên b¯ r¢ng olcott ðã kh·i xß¾ng phong trào phøc hßng pg tÕi Tích Lan, m¯i liên h® cüa ông v¾i phong trào r¤t m§t thiªt nhß chính ông ðã th×a nh§n, không là ng߶i kh·i ð¥u cûng không là ng߶i kªt thúc, mà là mµt ng߶i t± chÑc và là mµt ng߶i tiªp n¯i. Ðó chính là henry steel Olcott, ng߶i ðã ðem lÕi quy«n công dân cho ng߶i Ph§t tØ, ng߶i tiên phong trong vi®c phøc hßng và phát tri¬n vån hóa, giáo døc và pg tÕi Tích Lan. Ông là mµt nhà hùng bi®n Ph§t tØ, mµt nhà truy«n bá pg và ông là mµt ng߶i môi gi¾i vån hóa, v¾i mµt chân ð£t trong pg và mµt chân khác ð£t trong HLT. Chính nh¶ sñ ph¯i hþp sáng tÕo t× hai ngu°n này, cùng v¾i sñ änh hß·ng nhi«u ðªn lãnh vñc khác, ông ðã tÕo ra mµt hình thÑc m¾i cho pg mà chúng ðßþc th¸nh hành không nhæng tÕi Tích lan mà còn · hoa KÏ næa.

T±ng hþp t× nhæng tài li®u how the swans came to the Lake, a narrative history of buddhism in america ( 1992) &Tricycle : the buddhist Review, fall of 1996. 

Xin chân thành cäm ½n Sß Côâ Nguyên khai ðã