T× nhæng ý thÑc...

Khi còn trong bøng m©, ch¶ ðþi ðßþc sinh ra con ng߶i ðã phäi qu¶ quàng tñ mu¯n giäi thoát khöi tù húng t¯i tåm. Và r°i khi chào ð¶i, con ng߶i lÕi tiªp tøc qu¶ quàng mu¯n giäi thoát nhæng trói buµc phi«n løy cüa cuµc ð¶i. Nhß thª ðó, cä hai hoàn cänh trß¾c khi ðßþc sanh ra, sau khi ðã có m£t, con ng߶i ð«u n¢m trong vòng cß½ng töa m¤t tñ tÕi, an lÕc. 

Khi còn là mµt ðÑa bé thì vòng trói buµc t¯i tåm chï có mµt lñc tác ðµng v×a phäi có th¬ d nguôi ngoay, nhßng khi ðã trß·ng thành, c߶ng lñc cüa sñ trói buµc do hoàn cänh tác ðµng vào tâm tr· nên kiên c¯, khó mà cß·ng lÕi. Lñc tác ðµng này ðã l£ng l¨ ng¤m ng¥m trong tß tß·ng, càng lúc càng thâm sâu, tinh tª, nhß nhæng r cây bám vào ð¤t, lan tüa büa vây c¯ giæ thân cây ðßþc væng ch¡c. Dòng tß tß·ng do ðây sinh ra nhi«u sai bi®t, tÕo nên nhæng ý thÑc, r°i phát sinh, th¬ hi®n qua ngôn ngæ, hành ðµng... 

Cuµc s¯ng xã hµi, nhân sinh, triªt lý ð«u huân t§p, kh½i phát t× nhæng ý thÑc kiên c¯ này. Có nhæng ý thÑc xây dñng phát huy chân thi®n, cûng có nhæng ý thÑc l®ch lÕc sai trái dçn ðªn phá hüy chân giá tr¸ cüa ð¶i s¯ng. Dòng tß tß·ng chánh tà, chân, ngøy ðó cÑ mãi luân lßu nhß dòng nß¾c chäy xiªt t× hàng hàng thª kÖ, t× lúc kh·i nguyên cüa loài ng߶i cho ðªn th¶i ðÕi ngày nay và ch¡c ch¡n s¨ tiªp tøc, tiªp tøc mãi.

Thành th§t mà nhìn nh§n v§y, có phäi là mµt tß tß·ng bi quan? LÕc quan hay bi quan chï là nhæng ngôn t× ð¬ nh§n ð¸nh, th¦m xét, ðánh giá mµt hoàn cänh hay mµt thái ðµ cüa con ng߶i, nhßng trong hoàn cänh ðó, con ng߶i ðó, ðã ðßa ra chân tß¾ng, giá tr¸ ðích thñc cø th¬, thì v§y không c¥n phäi cho là bi quan hay lÕc quan.

Mµt cuµc s¯ng ð©p, mµt con ng߶i nhân ðÑc, tñ ði«u ðó, hình änh ðó nói lên, din lên chân giá tr¸. Mµt ði«u không hay, mµt con ng߶i sai trái cûng tñ giá tr¸ và kªt quä nói lên vin änh ðó. Ng߶i xßa cho r¢ng hãy tñ nhìn nh§n nhæng gì chính mình hành ðµng, suy xét, nhæng gì ðang din tiªn trong dòng s¯ng liên quan ðªn môi tr߶ng chung quanh...

Sñ thành th§t nhìn nh§n suy xét v§y ðßa ng߶i ðªn g¥n h½n trong cái nhìn khách quan dung d¸. 

Con ng߶i chúng ta ngày nay cûng ðã lãnh hµi, th¦m th¤u nhæng kiªn thÑc triªt h÷c xa xßa, và lÕi có th¬ dung hòa, hóa giäi ð¬ an l§p vào hoàn cänh hi®n tÕi mµt cách tß½ng ð¯i th§t ð©p. Nhßng dù v§y vçn phäi ð¯i ð¥u v¾i nhi«u khüng hoäng trong ð¶i s¯ng v« v¤n ð« an lÕc tinh th¥n. Vi®c không an lÕc tinh th¥n ðã cho th¤y nhæng gì con ng߶i ngày nay hi¬u biªt v« th¶i xßa chï là hi¬u biªt theo sñ lý giäi phân tích phÕm trù triªt h÷c, mà không phäi hi¬u theo vi®c tri hành thñc tÕi. tuy nhiên ði«u này còn nhi«u yªu t¯ cho nguyên nhân ðó. N«n khoa h÷c v§t ch¤t ngày càng phát tri¬n cûng có th¬ là mµt yªu t¯ chính, ðã làm con ng߶i chÕy theo quên m¤t khoa h÷c tâm linh; cûng biªt r¢ng khoa h÷c v§t ch¤t s¨ không bao gi¶ kªt thúc mµt khi con ng߶i chÆng bao gi¶ mu¯n d×ng nghï. 

Chung quy lÕi, chï tr· v« v¾i chính con ng߶i. Chính con ng߶i là nguyên nhân và kªt quä, dçn ðªn hoàn cänh x¤u, ð©p. Nh¤n mÕnh ðªn danh t× con ng߶i, là nói lên mµt sñ phân bi®t v¾i loÕi khác, nhß là loài v§t, và thª nghîa cüa hai chæ 'con ng߶i' · ðây phäi là mµt cµng ð°ng, nhân loÕi. 

Có th¬ hi¬u thêm r¢ng trong vi®c kiªn thiªt, thång hoa cuµc s¯ng không th¬ riêng rë mµt cá nhân nào làm nên ðßþc, mà phäi tß½ng quan, tß½ng hþp. Kë này là ân nhân cüa ta và kë kia lÕi có ng߶i khác là ân nhân, cûng nhß m²i ng߶i ð«u là ân nhân trên phß½ng di®n góp ph¥n có m£t trong mµt cµng ð°ng liên h®, tÕo l§p mµt xã hµi...

Nhìn nh§n nhß v§y con ng߶i s¨ th¤y có sñ hòa hþp, hài hòa liên h® v¾i nhau ð¬ tÕo nên sñ g¥n gûi m§t thiªt giæa ng߶i v¾i ng߶i, giæa cá nhân v¾i ðoàn th¬, giæa cµng ð°ng v¾i nhân loÕi. Và nhß v§y chính m²i cá nhân s¨ d hòa nh§p mà tñ xem nh© bän ngã cüa mình. Ðây là mµt bß¾c væng ch¡c tiªn ðên vi®c xây dñng hÕnh phúc cån bän ð¥u tiên, cho bän thân, r°i tiªp theo b¢ng thái ðµ c·i m· h½n s¨ hài hòa änh hß·ng ðªn xã hµi...Trong quy¬n "Phß½ng ti®n thi®n xäo" Ngài tarthang tulku ðã nêu lên tính cách hài hòa quan tr÷ng cüa mµt cá nhân liên h® ðªn ð¶i s¯ng trong gia ðình và xã hµi, mà ðó là cách ð©p nh¤t không th¬ không thñc hành theo " S¯ng trong m¯i liên h® hòa thu§n v¾i thª gi¾i làm tång c߶ng sñ khai tri¬n tri thÑc và tính sáng tÕo trong ð¶i s¯ng mình và trong ð¶i s¯ng cüa nhæng kë · bên cÕnh mình. nhu c¥u ð¬ giæ gìn cái hình änh cüa mình v« mình biªn m¤t ði, vì kë khác ðánh giá mình ðúng mÑc nhß thñc mình là ai thñc thø, và v« ph¥n chúng ta thì chúng ta cûng ðánh giá ðúng mÑc giá tr¸ cüa nhæng con ng߶i s¯ng chung quanh mình. H÷c höi cách truy«n thông din ðÕt ðÑng ð¡n mang ðªn mµt sñ an bình thanh thän và ni«m vui sâu ð§m vào ð¶i s¯ng mình. M¯i tß½ng quan liên h® cüa ta v¾i nhæng ng߶i cµng tác, v¾i gia ðình v¾i bÕn bè tr· nên ¤m cúng và lâu b«n, vì nhæng m¯i liên h® ¤y ðã ðßþc ð£t n«n täng trong sñ thñc và lòng chåm sóc ßu ái t§n tøy thiªt tha."(1) Th§t v§y chính ði«u này ðã thång hoa cách s¯ng trong gia ðình, ðoàn th¬, xã hµi, qu¯c gia, nhân loÕi. Ngßþc lÕi nhß v§y con ng߶i s¨ mãi hoài công xây dñng r°i phá hüy, phá hüy r°i xây dñng, và chÆng bao gi¶ kiªn tÕo ðßþc hoàn cänh nhß con ng߶i mong mu¯n. Triªt gia „n е krishnamutri ðã nh§n ð¸nh sñ quan tr÷ng v« cái 'ta' ð¯i v¾i sñ hài hòa trong môi tr߶ng s¯ng. "Chúng ta không bao gi¶ th¤y r¢ng chúng ta là toàn th¬ hoàn cänh b·i vì có nhi«u thñc th¬ trong chúng ta, t¤t cä ð«u xoay quanh cái "ta" cái ngã. Bän ngã làm nên nhæng thñc th¬ này, mà trong nhi«u hình thÑc khác nhau nó chï là nhæng v÷ng døc. T× nhæng v÷ng døc kªt hþp này n±i lên cái hình änh trung tâm, nhà tß tß·ng, ý chí cüa cái "ta" và cái "cüa mình" và nhß v§y sñ phân ly ðã thiªt l§p giæa bän ngã và cái phi ngã, giæa cái "ta" và hoàn cänh hay xã hµi. Sñ ly cách này là b¡t ð¥u cüa ch¤p tranh, bên trong và bên ngoài."(2) 

Thª thì chï có tß tßöng c·i m·, hòa nh§p và thành th§t m¾i giúp con ng߶i thoát khöi cái qu¶ quàng trong bóng "t¯i" cüa dòng ð¶i, và nhß v§y bß¾c ði t¾i cüa con ng߶i m¾i sáng su¯t, væng chãi.

Thích Ph± Huân

20/06/99

___________

(1) Phß½ng ti®n thi®n xäo - PhÕm Công Thi®n d¸ch. tr 202- nxb thanh Vån

(2) Giáo døc và ý nghîa cuµc s¯ng -Hoài khanh d¸ch. tr 72- nxb S¯ng m¾i.