Mµt Nhà Sß Tây TÕng Bình Th߶ng 
Và V¤n Ы еc L§p hay Tñ Tr¸ 

TÕi sao Tây TÕng? Ðó là ði«u nhi«u ng߶i ðang tñ höi. TÕi sao Tây TÕng lÕi tr· thành tình nhân cüa Hollywood? Tu¥n này, phim Bäy Nåm — Tây TÕng b¡t ð¥u chiªu. Vào L­ TÕ ´n, phim Kundun, cûng ghi nh§n v« mµt ph¥n ð¶i th½ ¤u cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma s¨ ðßþc phát hành. Và trong vòng vài tháng t¾i s¨ có thêm 4 phim næa v« Tây TÕng. xin ð×ng nghî r¢ng các nhà ðÕo di­n ðã t§n døng cÕn ki®t ð« tài v« hoa KÏ và các n½i khác trên thª gi¾i. Nhßng tÕi sao Tây TÕng? 

Trên thª gi¾i vçn còn nhi«u cuµc chiªn giành ðµc l§p khác-cûng cäm ðµng, cûng can ðäm, cûng hy sinh, cûng b¸ ðàn áp dæ dµi. Nhßng tÕi sao hollywood không rü nhau v« làm phim cho các cuµc chiªn v×a nói cüa các n½i khác trên thª gi¾i? Không th¬ nào nói r¢ng nhæng cuµc chiªn ðòi ðµc l§p · trung Ðông cüa dân tµc Palestine, · sri lanka cüa dân tµc Tamil, · nam Dß½ng cüa các s¡c dân Ðông Timor, · B¡c Ái Nhî Lan... thiªu nhæng yªu t¯ cäm ðµng, thiªu k¸ch tính, thiªu thuyªt phøc. Không có gì cäm ðµng, k¸ch tính và thuyªt phøc khi có nhæng ng߶i ôm bom vào thành jerusalem tñ sát. TÕi sao không làm phim v« các dân tµc này? 

Ði«u cûng nên th¤y r¢ng dân tµc Tây TÕng vçn còn là mµt cái gì xa lÕ, khó hi¬u v¾i tinh th¥n Tây Phß½ng l¡m. Rõ ràng ðó là mµt xã hµi r¤t lÕ lçm v¾i gi¾i trí thÑc Tây Phß½ng. Có th¬ nói là nhà quê, lÕc h§u, thiªu vån minh. CÑ h®t nhß là s¯ng lùi lÕi nhi«u thª kÖ. Làm sao vån minh b¢ng nhæng du kích B¡c Ái Nhî lan ðßþc, ho£c là ngay cä khi so sánh v¾i du kích Hamas. CÑ thØ nhìn xã hµi Tây TÕng theo ðoÕn vån sau trong tÕp chí Newsweek, s¯ 13.10.1997 thì cûng th¤y cái xã hµi Tây TÕng xa lÕ v¾i thª kÖ 20 t¾i mÑc nào: 

"Trên mµt cao nguyên xa ðµ 5 gi¶ lái xe truck t× con ð߶ng lµ ð¡p g¥n nh¤t, nhæng ng߶i dân Tây TÕng thôn quê s¯ng y h®t nhß nhi«u thª kÖ trß¾c, vßþt ra ngoài quy«n lñc trung Qu¯c. Khoäng 80 v¸ sß trong tu Vi®n mgartse monastery là chính quy«n ð¸a phß½ng. H÷ ði«u hành tr߶ng h÷c và quän lý t¤t cä, t× l­ hµi cho t¾i quét d÷n ð߶ng ph¯, và h÷ thu thuª, trong hình thÑc cúng d߶ng, ð¬ chi phí m÷i thÑ... V¸ tu vi®n trß·ng, ng߶i ðßþc tin là ð¶i thÑ 8 tái sinh cüa mµt ng߶i linh thánh ð¸a phß½ng, coi sóc hªt m÷i chuy®n t× kªt hôn t¾i ly d¸ và bß¾c vào can gián t¤t cä nhæng tranh ch¤p dòng h÷..." 

Ði«u khác bi®t cüa xã hµi trên là nó g¥n nhß không có th§t trong thª gi¾i này. Nhß d߶ng là mµt thiên ð߶ng n½i mà các v¸ thánh có trách nhi®m cai quän ðü thÑ. xin bÕn hãy nh¾ lÕi kinh ði¬n các tôn giáo. Thí dø nhß kinh Thánh các tôn giáo ky Tô: mµt v¸ thánh giæ chìa khóa vào Thiên Ð߶ng, và sàng l÷c nhæng ng߶i vào b¢ng cách xét tµi ðã làm. Hình änh trên cao nguyên kia thñc sñ là cái gì ð©p ð¨ th¥m kín trong tâm thÑc con ng߶i. 

Còn có th¬ bi®n lu§n cách khác. Các ngh® sî bao gi¶ cûng xúc ðµng trß¾c hình änh chàng tí hon ch¯ng lÕi ng߶i kh±ng l°, thí dø nhß chuy®n dân tµc Tây TÕng và trung Qu¯c. CÑ nhìn nhæng con s¯ v« dân s¯ Tây TÕng räi ra kh¡p thª gi¾i ð¬ ch¯ng anh hoa Løc kh±ng l° 1.2 tï dân cûng ðü th¤y cuµc chiªn này th§t không cân xÑng: 6 tri®u dân Tây TÕng ðang s¯ng trong trung Qu¯c; 100,000 · „n е; 25,000 · Nepal; 2,000 · Bhutan; 2,000 · Thøy Sî; 1,500 · MÛ và 600 · Canada. 

Và mu¯n biªt mÑc ðµ ðàn áp thì cÑ nhìn con s¯ tu sî trß¾c và sau khi b¸ trung Qu¯c chiªm ðóng cûng th¤y: 6,259 tu vi®n v¾i 592,000 tång ni trß¾c khi b¸ trung Qu¯c chiªm ðóng; bây gi¶ chï còn 1,700 tu vi®n v¾i 130,000 tång ni. 

Ði«u trái ngh¸ch v¾i nhæng cuµc chiªn giành ðµc l§p n½i khác cûng là hình änh Tây TÕng g¥n nhß luôn luôn cÑ chìa má cho ð¸ch thü tát; ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma kêu g÷i tha thÑ và c¥u nguy®n cho ng߶i ðàn áp, và c¤m tuy®t con dân Ngài sØ døng m÷i hành vi bÕo lñc, m£c cho nhi«u t± chÑc Tây TÕng vçn tin là c¥n có giäi pháp vû trang quân sñ m¾i mong ðßþc B¡c kinh nhßþng bµ. 

Nhæng tr¤n áp vçn là chuy®n bình th߶ng · Tây TÕng. T× khi trung Qu¯c chiªm nåm 2026, có 1.2 tri®u ng߶i Tây TÕng ðã b¸ giªt, trong khi hàng tråm ngàn tång ni b¸ ðu±i ra khöi chùa. Và dân Tây TÕng ðang thành thi¬u s¯ trên chính lãnh th± cüa h÷. Ng߶i hoa ðã d÷n vào · trong khu Tñ Tr¸ Tây TÕng, n½i ðang có 1.8 tri®u dân Tây TÕng ðang s¯ng, và 4 tri®u ng߶i Tây TÕng các vùng lân c§n ðang b¸ hòa lçn vào các tïnh trung Qu¯c lân c§n (B¡c kinh nói là chï có 500,000 ng߶i hoa di cß; chính phü Tây TÕng lßu vong nói là phäi t¾i 7.5 tri®u ng߶i Hoa, tÑc là ðông h½n toàn dân Tây TÕng). 

Nhßng tÕi sao Tây TÕng? CÑ nhìn lÕi kªt quä nhi«u th§p niên qua ð¬ xem B¡c kinh xóa m¶ ðßþc hình änh ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma trong tim dân Tây TÕng hay chßa. Ký giä tony clifton viªt v« mµt n½i tß·ng nh¾ v¸ lãnh tø lßu vong nhß sau. 

"N½i sinh cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma là vùng xa xôi Takter, còn g÷i là Làng H± G¥m, ðã t× lâu tr· thành thß¾c ðo chính tr¸ v« các ði«u ki®n sinh hoÕt tÕi Tây TÕng. B¡c kinh ðã phá s§p ngôi nhà cüa gia ðình ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma sau khi Ngài tr¯n qua „n nåm 1959, nhßng ðã xây lÕi trong khi thß½ng thuyªt ð¬ m¶i Ngài tr· v« nåm 1986. Bây gi¶, b¤t k¬ các cuµc thß½ng thuyªt ðã th¤t bÕi, trung Qu¯c cho phép ng߶i chåm sóc, ng߶i anh em h÷ gunbao tashe cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt Ma, chào ðón khách hành hß½ng. Và bây gi¶ thì cÑ m²i nåm có 4,000 khách t¾i hành hß½ng. Nhßng t¤t cä nhæng hình änh và bài viªt cüa Ngài ð«u b¸ c¤m tuy®t trong các tñ vi®n, tr߶ng h÷c và ngoài chþ..." 

TÕi sao ngôi nhà n½i vùng quê này thu hút ðßþc du khách? Ðó cûng là câu trä l¶i cüa các ngh® sî cho câu höi, TÕi sao Tây TÕng. 

Mµt v¤n ð« cûng nên nêu ra: TÕi sao nß¾c kh±ng l° trung Qu¯c cÑ luôn luôn khó ch¸u v« ÐÑc ÐÕt lai LÕt Ma, mµt ng߶i tñ nh§n mình chï là mµt nhà sß bình th߶ng? 

Trong mµt ð« ngh¸ l§p lÕi tu¥n này, ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma yêu c¥u B¡c kinh cho phép Tây TÕng tñ tr¸, và nói r¢ng Ngài sÇn sàng v« lÕi quê hß½ng ð¬ cùng s¯ng v¾i ð°ng bào. ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma nói r¢ng, Ngài s¨ t× bö vai trò lãnh ðÕo chính tr¸ ð¬ tr· v« làm mµt nhà sß bình th߶ng tÕi Lhasa. Mµt nhà sß bình th߶ng? Ði«u này chßa ch¡c gì dân Tây TÕng ðã ch¤p nh§n, ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma nói r¢ng ngay chính l§p tr߶ng t× bö vi®c ðòi höi ðµc l§p ð¬ chï còn yêu c¥u tñ tr¸ cûng ðã gây ch¯ng ð¯i ngay t× cµng ð°ng dân Tây TÕng häi ngoÕi. Nhßng Ngài tin r¢ng, trung Qu¯c là mµt nß¾c l¾n, và vi®c Tây TÕng l® thuµc trong mµt quy chª s¨ giúp Tây TÕng tiªn bµ v« các phß½ng di®n kÛ thu§t và ð¶i s¯ng, nhßng còn chuy®n ð¶i s¯ng tinh th¥n thì "ch¡c ch¡n là dân tµc Tây TÕng nhi«u kinh nghi®m h½n các nhà lãnh ðÕo B¡c Kinh." Ðó thñc sñ là mµt ð« ngh¸ ðòi höi nhi«u hy sinh cüa v×a cä dân Tây TÕng v×a cä cho riêng Ngài. 

ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma theo truy«n th¯ng ðßþc dân Tây TÕng và nhi«u cµng ð°ng Ph§t Giáo khác tin tß·ng r¢ng chính Ngài là hóa thân cüa ÐÑc Ph§t quan Âm. Ngài ðã hóa thân nhi«u ð¶i và kiªp này là kiªp thÑ 14 trong vai trò lãnh ðÕo tôn giáo và chính tr¸ cüa Tây TÕng. Thñc sñ, vçn có mµt s¯ khuynh hß¾ng bÕo ðµng trong cµng ð°ng dân Tây TÕng nh¢m vào vi®c h°i phøc ðµc l§p. Chính mµt khuynh hß¾ng bÕo ðµng này h°i 3 tháng trß¾c ðã ám sát 3 v¸ sß cao c¤p thân c§n cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma ngay tÕi Dharamsala, thü ðô t¸ nÕn cüa dân Tây TÕng. Ðó là chßa k¬ t¾i vài th§p niên trß¾c, chính cia ðã hu¤n luy®n cho mµt s¯ ng߶i Tây TÕng trong công tác giành ðµc l§p. M£c dù th¤t bÕi, khuynh hß¾ng bÕo lñc vû trang vçn chßa bao gi¶ biªn m¤t. 

ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma vçn luôn luôn kêu g÷i b¤t bÕo ðµng. Ði«u này gây mµt s¯ ch¯ng ð¯i t× chính con dân cüa Ngài. Ngài cûng nh§n ra nhß v§y, nhßng chính Ngài ðã t× ch¯i m· cuµc trßng c¥u dân ý trong cµng ð°ng Tây TÕng lßu vong v« vi®c có nên ch¤p nh§n tñ tr¸ trong vòng cai tr¸ cüa B¡c kinh hay không. Nªu chúng ta nh¾ r¢ng mùa ðông v×a qua, hàng tråm dân Tây TÕng ðã chªt vì ðói và lÕnh trên mµt vùng núi. Ðó là chßa k¬ t¾i g¥n 20,000 tu sî và tù chính tr¸ Tây TÕng ðang còn b¸ giam trong các nhà tù hoa Løc, trong ðó nhi«u v¸ ðã · tù h½n mµt th§p niên. SÑc thi«n ð¸nh có tinh vi thì cûng có khi möi mòn. Ðó là chßa k¬ t¾i chuy®n ðau lòng cüa Ngài: Hóa thân cüa ÐÑc ban Thi«n LÕt Ma, ng߶i theo ni«m tin Tây TÕng là hóa thân cüa Ph§t a di Ðà, hi®n nay là mµt c§u bé chßa ðü 10 tu±i và ðang b¸ trung Qu¯c b¡t giam · mµt n½i không ai biªt chính xác. V¸ ban Thi«n LÕt ma trong nhi«u ð¶i nhi«u kiªp ðã là pháp hæu cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt Ma, và 2 v¸ ðã cùng hß¾ng dçn lçn nhau tu t§p, và cùng hß¾ng dçn dân tµc Tây TÕng. L§p tr߶ng cÑng r¡n (ðòi ðµc l§p) ch¡c ch¡n là s¨ kéo dài thêm ðau thß½ng và s¨ làm chªt thêm nhi«u tu sî trong bóng t¯i. Nhßng tñ tr¸ thì s¨ chï là mµt hình thÑc giam löng, tuy ðßþc cho quy«n quän tr¸ v« vån hóa và xã hµi. 

Nhßng tÕi sao thª gi¾i lÕi trao t£ng cho ông cø 62 tu±i này giäi nobel Hòa Bình 1989, nªu thñc sñ Ngài chï là mµt nhà sß bình th߶ng (nhß tñ nh§n) và nhu nhßþc (nhß phe bÕo ðµng t¯ cáo)? L¶i ca ngþi ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma là "Compassion in Exile" (Lòng t× bi lßu vong) ðã ðem chính con ng߶i cø th¬ b¢ng xß½ng b¢ng th¸t biªn thành mµt khái ni®m tr×u tßþng (khái ni®m T× Bi) hÆn nhiên phäi là mµt cái gì cao ð©p cüa nhân loÕi. Chính Ngài ði kh¡p thª gi¾i kêu g÷i m÷i ng߶i c¥u nguy®n cho ng߶i b¸ áp bÑc, nhßng cûng xin c¥u nguy®n cho chính cä ng߶i áp bÑc. 

Trong tu¥n này, mµt rÕp hát ðã ðßþc d÷n t¾i n½i · cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma tÕi Dharamsala, mµt n½i không có rÕp xi-nê, ð¬ chiªu cho Ngài xem phim "Seven years in Tibet" (Bäy Nåm — Tây TÕng), ðó là l¶i ðÕo di­n jean-jacques annaud nói v¾i báo hollywood Variety. 

Nªu chúng ta nhìn l¸ch trình phim änh trong 6 tháng t¾i thì th¤y là ð« tài Tây TÕng ðang gþi xúc cäm cho các nhà ðÕo di­n. 

Phim Bäy Nåm — Tây TÕng s¨ chiªu trên kh¡p nß¾c MÛ t× tháng 10. phim này v¾i brad pitt ðóng vai mµt nhà leo núi ng߶i Áo sau tr· thành gia sß cho ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma trß¾c khi xäy ra cuµc xâm lång 2026 cüa hoa Løc vào nß¾c này. 

Và t¾i múa Giáng sinh thì s¨ trình chiªu mµt phim cüa martin Scorsese, mô tä lÕi quãng ð¶i th½ ¤u cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma và cuµc ðào thoát nåm 1959 sang „n е. 

Trong khi ðó thì mµt phim thÑ ba ðang ðßþc quay v¾i steven seagal ðóng vai mµt ði®p viên cia hu¤n luy®n nhóm n±i d§y Tây TÕng ch¯ng trung Qu¯c h°i th§p niên 1960s. 

Và phim thÑ tß là cüa các ðÕo di­n ismail merchant và james Ivory, v¾i chuy®n k¬ v« 2 ng߶i MÛ tÕi lhasa chÑng kiªn cänh quân trung Qu¯c ðàn áp cuµc n±i d§y cüa dân Tây TÕng nåm 1987. 

Nhßng ðôi khi, nhæng n²i ðau cüa mµt dân tµc cûng mang t¾i lþi ích cho toàn c¥u, phäi chång ðây là mµt trò ch½i cüa chß Ph§t? Chính nh¶ lßu vong, ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma ðã m· ra nhæng tu vi®n nhi«u änh hß·ng · Tây Phß½ng. CÑ nhìn riêng v« nß¾c MÛ cûng th¤y: 

- T± chÑc international campaign for tibet (V§n еng Qu¯c Tª Vì Tây TÕng) ðã nhân g¤p 3 s¯ hµi viên t¾i 7,000 ng߶i k¬ t× 1988. 

- Nåm ngoái, có 80,000 ng߶i dñ mµt bu±i hòa nhÕc giúp Tây TÕng tÕi san Francisco. Nåm nay tÕi new York, 50,000 ng߶i dñ. 

- Hi®n nay ðang có t¾i 300 phân bµ ð¸a phß½ng cüa t± chÑc students for a free tibet (SVHS Vì Nß¾c Tây TÕng Tñ Do) tÕi các tr߶ng ðÕi h÷c và trung h÷c MÛ; h°i nåm 1984, chï có 8 phân bµ. 

Ít nh¤t thì ð¯i v¾i thª gi¾i, ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma ðã th¡ng ðßþc cuµc chiªn lß½ng tâm. Và Ngài ðang sÇn sàng thua cuµc chiªn ðµc l§p ð¬ th¡ng ván c¶ tñ tr¸. may ra cûng cÑu ðßþc hàng chøc ngàn tù nhân Tây TÕng. Hôm thÑ nåm, nhà nß¾c trung Qu¯c chßa trä l¶i. 

Còn chuy®n có c¥n trßng c¥u dân ý dân Tây TÕng lßu vong xem có nên bö ðµc l§p ð¬ l¤y tñ tr¸ hay không thì vçn còn sôi n±i. Nhßng hình nhß ít Ph§t TØ nào mu¯n tranh lu§n v¾i ng߶i ðã t×ng hi®n di®n t¾i 14 kiªp trong vai trò trên. Nói cho cùng, khi ng߶i ta có th¬ nhìn th¤y chuy®n ba ð¶i trß¾c và biªt chuy®n s¨ xäy ra 3 ð¶i sau, thì t¤t cä chï là nhæng trò ch½i vøn v£t. Dù là ðµc l§p hay tñ tr¸. Giá tr¸ chï n¢m · sinh m®nh con ng߶i, và · cách th¤u ðÕt khuôn m£t th§t cüa t¤t cä chúng sinh. Không phäi chï giäi thoát m¾i là t¯i thßþng hay sao? 

Nguyên Giác phan T¤n Häi [Vi®t Báo kinh Tª]