Bài này d¸ch t× cu¯n "IThe religions of Tibet" cüa h÷c giä giuseppe Tucci, giáo sß ÐÕi H÷c la Mã. Tác ph¦m này ðßþc viªt v¾i trþ giúp và góp ý cüa hai tång sî Tây TÕng-Geshe jampel Sanghie, thuµc tr߶ng phái cách tân cüa tsong kha pa; và Giáo Sß namkhai Norbu, nguyên là mµt tulku (hóa thân) t× tu vi®n Gonchen, thuµc tr߶ng phái nying ma pa. Ph¥n này thuµc Chß½ng 4, nêu nhæng ði¬m chung cüa các tr߶ng phái Ph§t Giáo Tây TÕng, và n½i ðây có th¬ ðßþc dùng ð¬ gÕn l÷c nhæng gì thñc sñ là Ph§t Giáo và Không Ph§t Giáo. 

Bän Vi®t d¸ch cüa Nguyên Giác phan T¤n Häi. 

M£c cho nhæng d¸ bi®t mà chúng ta ðã nói t¾i, các tr߶ng phái vçn toàn bµ gi¯ng nhau trên nhi«u ði¬m. Nhæng ði¬m này là gì? 

Sñ hi®n hæu cüa kh± ðau, và ß¾c v÷ng cüa con ng߶i vßþt qua n²i kh± ðau này và ð¬ ðÕt t¾i trÕng thái g÷i là "giäi thoát," là ði¬m cüa kh·i ð¥u, và là mµt n«n täng cån bän. Giäi thoát sinh kh·i cùng v¾i Trí Hu®, ám chï t¾i mµt trÕng thái hÕn chª, b·i vì chï có v¸ nào ðã thành tñu ðßþc Trí Hu® m¾i xé ðßþc bÑc màn huy­n äo và do v§y tñ th¤y mình trên mµt cänh gi¾i n½i mà Trí Hu®, Sñ Th§t và Thñc TÕi hþp nh¤t làm mµt. tuy nhiên, møc tiêu này không có th¬ ðÕt ðßþc nªu không biªt ho£c không tu t§p ðúng ð¡n các "phß½ng ti®n" ðßa t¾i giäi thoát. 

Cái thª gi¾i cüa khái ni®m và kinh nghi®m cüa chúng ta (trong liên h® này, cä hai là mµt cho dù thª gi¾i này ðßþc nh§n thÑc nhß là có thñc ho£c, sau cuµc khäo sát sâu xa h½n, ðßþc nhìn nhß là "không" và không có b¤t kÏ mµt yªu tính nào trong chính nó) có th¬ ðßþc giäm tr× t¾i còn nhæng yªu t¯ cån bän, các th¶i ði¬m, g÷i là "mµt pháp," tách bi®t lçn nhau, nhßng liên h® t¾i cái nµi dung th¶i ði¬m ðó thuµc tiªn trình nh§n thÑc. Bän ch¤t thñc cüa các pháp, tÑc là mµt äo v÷ng trong khoänh kh¡c, chï ðßþc hé lµ cho "nh§n thÑc cao h½n." Nh§n thÑc cao h½n chính là thâm nh§p vào và nh§n thÑc v« thñc tánh cüa nhæng hi®n tß¾ng này ðßþc tÕo ra b·i kho kiªn thÑc cüa chúng ta, nhæng sän ph¦m cüa cái nhìn nh¸ nguyên sai lÕc giæa chü th¬ và ð¯i tßþng. Chï có hình thÑc nh§n thÑc cao h½n này m¾i có th¬ xóa bö nhæng sai lÕc ho£c b¤t toàn ðang cän tr· con ð߶ng giäi thoát, cho dù chúng là b¦m sinh hay ðßþc kªt t§p, v« mµt bän ch¤t tinh th¥n ho£c ðÕo ðÑc. N«n täng quan tr÷ng nh¤t cho tiªn trình giäi thoát này là Giáo Pháp, Giáo Lu§t do Ph§t dÕy. tuy nhiên, Giáo Lu§t không chï ðßþc ch¤p nh§n ð½n giän nhß nó là, nhßng ð¬ ðßþc suy nghî xuyên su¯t và chiêm nghi®m trong tâm h÷c nhân, ð¬ m²i ng߶i-nhæng ng߶i nh§n s¯ng theo Gi¾i Lu§t-phäi biªt rõ ràng v« thñc nghîa cüa nó. Tiªn trình bi®n chÑng ðßa t¾i trÕng thái giäi thoát cüa tâm thÑc ðßþc dña trên mµt m£t là kinh ði¬n và m£t kia là trí hu®. TrÕng thái nh§n thÑc phäi ðßþc kªt hþp v¾i ð¶i s¯ng và hành ðµng. Phß½ng di®n thñc ti­n cüa con ð߶ng này ðßþc ð¸nh nghîa b·i hai yªu t¯: nhæng gì chúng ta phäi quy y và s¯ng theo, và nhæng gì chúng ta phäi t× bö. Nhß v§y con ð߶ng giäi thoát kh·i ð¥u t× nhi«u yªu t¯ cån bän: mµt phß½ng pháp quán sát và hi¬u biªt các pháp, và mµt phß½ng pháp s¯ng và xØ thª thích hþp v¾i møc tiêu giäi thoát, nói cách khác nghîa là thi«n ð¸nh ð¬ biªn møc tiêu giäi thoát thành kinh nghi®m s¯ng ðµng. T¤t cä ði«u trên ðòi höi phäi theo mµt pháp môn có th¬ kªt hþp thành mµt th¬ chung nh¤t các yªu t¯ thi«n ð¸nh, nh§n thÑc và ðÕo ðÑc. M²i h® th¯ng và m²i tr߶ng phái có nhi®m vø kªt hþp chung thành mµt th¬ chung nh¤t hæu c½, nhi®m vø thØ nghi®m và khäo sát nhæng yªu t¯ riêng bi®t này, nhi®m vø khäo sát quan h® duyên sinh cüa chúng, nhi®m vø lßþng ð¸nh sñ chính xác và giá tr¸ cüa chúng dña trên truy«n th¯ng và l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t; nói ng¡n g÷n, là nhi®m vø tñ thân mình phäi là mµt di­n giäi t¯i h§u. Møc tiêu cu¯i cùng còn lÕi là ðánh thÑc cái nh§n thÑc cao h½n ðó, tÑc là Trí Hu®, trong tâm h÷c nhân, tÑc là cái nång lñc cho h÷c nhân khäo sát ðßþc bän ch¤t t¯i h§u cüa vÕn pháp v¾i cái nhìn quán chiªu trong su¯t; nói cách khác, nghîa là siêu vßþt cái nh¸ nguyên ð¯i ðãi chü th¬-ð¯i tßþng. 

Nhß v§y, cái gì là bän ch¤t ð£c bi®t cüa quan ði¬m Ph§t Giáo Tây TÕng v« thª gi¾i? Có b¯n yªu t¯ chính (TÑ Ðª: Kh±, T§p, Di®t, ÐÕo. LDG). (1) T¤t cä các pháp ð«u liên h® t¾i t¤t cä các pháp khác, không pháp nào th߶ng trø riêng bi®t. (2) M÷i v§t và m÷i khái ni®m (ngoÕi tr× các pháp sinh kh·i t× Ph§t Pháp) ð«u là nguyên nhân và h§u quä cüa kh± ðau, và b¸ ràng buµc b¤t khä ly v¾i kh± ðau. Chúng liên tøc sinh kh·i v¾i kh± ðau, trong ðó chúng gây ra và tÕo thêm tính tß½ng tøc cüa hi®n hæu. (3) M÷i v§t và m÷i khái ni®m mà chúng ta nghî là thñc hæu, trß¾c khi chúng ta ðÕt ðßþc Trí Hu®, thì không thñc hæu, thì tß½ng hþp ràng buµc lçn nhau, và do v§y là "không." (4) Có mµt trÕng thái vßþt ngoài kh± ðau và vßþt ngoài thª gi¾i cüa hi®n tß¾ng-mà thª gi¾i này bao chøp chúng ta, và chúng ta cÑ g¡n bó v¾i thª gi¾i này cho t¾i khi nào chúng ta th¤y ðßþc Thñc Tánh. TrÕng thái vßþt ngoài thª gi¾i hi®n tß¾ng g÷i là Niªt Bàn. Chæ này chï trÕng thái vßþt ngoài m÷i di­n tä, vßþt trên cä hi®n hæu thông th߶ng và trên cä trÕng thái bình an ly cách ðôi khi ðÕt ðßþc trong các khoänh kh¡c thi«n ð¸nh. Ðó là cái d¤u ¤n t¯i thßþng, b¤t khä ðäo ngßþc, và ðßþc g÷i là cõi Ph§t. 

Khi chúng ta thâm tín b¯n ði«u trên, toàn bµ cuµc s¯ng chúng ta phäi chuy¬n hóa theo nó. tam quy (Quy y Ph§t, Pháp, Tång) là kh·i ð¥u con ð߶ng này. quy y s¨ phân cách nhæng Ph§t TØ v¾i Không Ph§t TØ. Hành ðµng quy y phäi ðßþc theo sau b·i sñ tñ tïnh thÑc th߶ng trñc, và phäi dùng tïnh thÑc này ð¬ ðÕt ðßþc con ð߶ng nêu lên t× b¯n sñ thñc trên; v×a là phäi làm nhæng ði«u phäi làm v×a là phäi t× bö nhæng gì phäi t× bö. Bß¾c thÑ ba là phäi quyªt tâm vßþt th¡ng thª gi¾i cüa tß½ng ð¯i, cüa kh± ðau và cüa vô th߶ng, và cùng v¾i quyªt ð¸nh này là phát nguy®n ðÕt ðßþc Giác Ngµ. L¶i nguy®n nghiêm trang này có nång lñc ðem t¾i, trong mµt tß½ng lai xa, chuy¬n hóa h÷c nhân thành mµt B° Tát, thành mµt ÐÑc Ph§t s¨ thành, v¾i ði«u ki®n là h÷c nhân vçn tiªp tøc suy nghî và hành ðµng theo l¶i nguy®n. Trên cùng hªt, l¶i nguy®n không cho phép h÷c nhân chï lo cho giäi thoát riêng mình nhß là ð£c tính Ti¬u Th×a (C² xe Nhö); h÷c nhân cûng phäi thñc hi®n giäi thoát cho chúng sinh. Ðây là con ð߶ng ðµc ðáo cüa ÐÕi Th×a (C² xe L¾n), và tñ phân bi®t hÆn v¾i Ti¬u Th×a. Tr߶ng phái Ti¬u Th×a không ðßþc ßa chuµng · Tây TÕng và không phát tri¬n n½i ðây. ÐÕi Th×a bi¬u hi®n cho sñ hi¬n lµ thÑ nhì cüa Ph§t Pháp, ð£c bi®t trong ph¥n cô ð÷ng cüa các kinh ði¬n Bát Nhã ba la M§t Ða (Prajnaparamita). sau t¥ng b§c này, nhßng chï v¾i nhæng h÷c nhân thßþng cån cao nh¤t, là sñ hi¬n lµ cüa M§t Th×a, còn g÷i là kim cang Th×a (Skt. Vajrayana; Engl. diamond Vehicle). Vi®c chia các th×a ðßþc dña trên các Giáo Pháp theo t¥ng b§c, tùy thuµc vào ph¦m ch¤t ðÕo ðÑc, trí tu® và nghi®p lñc cüa h÷c nhân. 

ÐÕt chính kiªn là ð£c tính cüa ÐÕi Th×a. quan ði¬m này thuµc h® th¯ng madhyamika (Trung Quán Lu§n). Nguyên t¡c cüa chính kiªn, chÑa ðñng ¦n tàng trong kinh ði¬n Bát Nhã, ðßþc nêu ra b·i nagarjuna (Long Th÷) làm trung tâm h® th¯ng giáo thuyªt cüa Ngài. Ðó là, t¤t cä nhæng gì có th¬ ðßþc nghî t¾i và biªt t¾i thì tß½ng ð¯i và "không," tÑc là không phäi Hi®n-hæu-trong-chính-nó; nhßng chính cái không này cüa thª gi¾i hi®n tß¾ng tñ nó cûng là cái siêu vßþt nó. Sñ th§t này tr· thành mµt kinh nghi®m ðßþc khai m· trong nåm giai ðoÕn hay là nåm con ð߶ng (Ngû Trùng trung Quán. LDG): 

(1) con ð߶ng huân t§p gi¾i ðÑc, hình thành sñ chu¦n b¸ tuy®t ð¯i quan tr÷ng, vßþt qua nhæng hß v÷ng tri thÑc và ðÕo ðÑc v¯n b¦m sinh trong chúng ta và cÑ dày ð£c mãi theo trong ð¶i chúng ta. C¥n phäi tu dßÞng gi¾i ðÑc ð¬ thanh t¦y và h÷c biªt trí tu® ð¬ l§t ngßþc các hß v÷ng này. 
(2) giai ðoÕn tu t§p, thñc hi®n nhæng l¶i dÕy trong ÐÕi Th×a, chiêm nghi®m v« ch£ng ð߶ng trß¾c kia và v« con ð߶ng s¨ ði t¾i nh¢m thành Ph§t ÐÕo, n½i mà ánh sáng Giác Ngµ s¨ hß¾ng dçn ta. Ði«u ki®n tiên quyªt là phäi nh§n thÑc ðßþc Tâm B° Tát b¢ng các phß½ng ti®n huân dßÞng và luôn luôn thanh t¦y hóa thêm, còn g÷i là tång thßþng qua các иa B° Tát. Vi®c tu t§p này n¢m trong hai tiªn trình song song nhßng vçn kªt hþp b¤t khä ly: 
(3) giai ðoÕn quán sát và 
(4) giai ðoÕn thi«n ð¸nh; kªt hþp hai phß½ng ti®n này s¨ thành tñu ly huy­n và trí hu®. 

Vßþt lên b¯n giai ðoÕn này là trÕng thái cao h½n, (5) TrÕng thái vô h÷c cüa Ph§t, không còn ði«u gì c¥n ð¬ h÷c thêm næa. Ðây là con ð߶ng tu¥n tñ dçn t¾i иa ThÑ M߶i, n½i t¤t cä tâm hß v÷ng ðã hoàn toàn biªn dÕng, k¬ cä các tâm vi tª nh¤t (v÷ng tâm chia ra hai thÑ, thô và tª), và nhß v§y chu¦n b¸ thành tñu ðßþc ngôi v¸ Ph§t. Nhæng di­n giäi trên dña theo các bµ kinh v« Løc ba la M§t và trung Quán Lu§n và các c¦m nang thi«n ð¸nh dña trên các kinh lu§n này. Nhß ðã nói t¾i, vi®c phát tri¬n các tr߶ng phái M§t Tông trong các khuynh hß¾ng Ph§t Giáo ðßa t¾i mµt v¤n ð« xa h½n. Làm cách nào kinh nghi®m M§t Tông ðßþc ðßa vào Ph§t Pháp? Ng߶i ta tin r¢ng, ÐÑc Ph§t ðã giäng pháp không chï tÕi bodhgaya (Pháp Ti¬u Th×a) và tÕi Ðïnh linh ThÑu, ghrdrakuta (Pháp ÐÕi Th×a); vçn còn có nhæng pháp hµi khác, mµt s¯ n½i trên m£t ð¤t, mµt s¯ khác trên cõi tr¶i, trong ðó các v¸ Ph§t, ho£c là ÐÑc sakyamuni (Ph§t Thích Ca), ho£c là ÐÑc vairocana (Ph§t TÏ Lô Giá Na), ho£c là ÐÑc samantabhadra ho£c nhi«u v¸ khác, ðã giäng pháp giäi thoát [v« M§t Bµ].