Nhân duyên ban ð¥u :Ð¥u thª kÖ thÑ 19, các qu¯c gia · châu Âu hùng mÕnh lên v¾i sñ phát tri¬n cüa kÛ thu§t t× cuµc cách mÕng công nghi®p, h÷ ð¦y ra bên ngoài hàng loÕt cuµc chinh phÕt thª gi¾i dß¾i sÑc mÕnh cüa chü nghîa thñc dân châu Âu, các qu¯c gia · châu Á là møc tiêu cüa h÷ và h÷ ðã thành công. Ngßþc lÕi, tß tß·ng Ph§t giáo (PG) lÕi có c½ hµi ð¬ truy«n bá sang thª gi¾i phß½ng Tây. H½n thª næa, sñ khám phá ra kho tàng vån hóa phong phú cüa châu Á và triªt lý ðµc ðáo cüa pg ðã làm thÑc tïnh và änh hß·ng sâu ð§m trong gi¾i trí thÑc châu Âu, các cµng ð°ng tôn giáo và nói chung là các xã hµi phía bên Tây bán c¥u. Thông qua sñ n² lñc cüa mµt nhóm chuyên gia v« ngôn ngæ h÷c, các tác ph¦m l¾n cüa pg ðßþc truy«n bá sang Âu-MÛ trong mµt th½i ði¬m mà nhi«u ngß½i ðang tìm kiªm mµt phß½ng cách ð¬ tr§t tñ hóa nhæng ð±i thay rµng l¾n giæa hai lînh vñc công nghi®p hóa và ðô th¸ hóa.

Các h÷c giä phß½ng Tây th߶ng phøc vø trong các chính quy«n thuµc ð¸a · châu Á và ðây là c½ hµi ðßa h÷ ðªn v¾i PG. Ðáng k¬ nh¤t trong s¯ này là ông william jones (ngß½i Iran), ông charles wilkens (mµt d¸ch giä sanskrit ngß½i Anh), ông A. csoma de koros (mµt nhà ngôn ngæ h÷c ngß½i Hungary), ông houghton hodgson (ngß½i Anh), ông eugene burnouf (mµt d¸ch giä Pàli ngß½i Pháp) ; ð£c bi®t trong s¯ trên có ông T. W. rhys Davids, mµt chuyên gia ngôn ngæ ngß½i Anh, ngß½i ðã có công sáng l§o nên Hi®p hµi Thánh ði¬n Pàli tÕi Luân Ðôn, anh qu¯c vào nåm 1881.

* Ðôi nét v« ông T. W. rhys davids (1843-1922):

Cûng nhß nhi«u h÷c giä pg châu Âu khác, ông rhys davids b¡t ð¥u sñ nghi®p cüa mình là mµt viên chÑc cüa Hoàng gia anh làm vi®c tÕi các chính quy«n thuµc ð¸a · trong vùng nam Á. tuy nhiên, khi khám phá ra kho tàng trí tu® pg ðang ¦n tàng phía sau nhæng bµ kinh Pàli ð° sµ · Tích Lan, ông ðã quyªt ð¸nh ch¤m dÑt con ðß½ng danh v÷ng cüa mình mà ði thÆng vào lînh vñc h÷c thu§t và nghiên cÑu ngôn ngæ Pàli. Ông ðã ð§u ðßþc b¯n b¢ng tiªn sî (g°m triªt h÷c, sØ h÷c, ngôn ngæ h÷c và vån chß½ng) và ông ðã c¯ng hiªn tr÷n ð½i mình cho công trình nghiên cÑu, phiên d¸ch và ¤n hành tam tÕng thánh ði¬n Pàli (Pàli Tipitaka). Nåm 1881, ông cùng vþ (bà caroline augusta Davids) ðã thành l§p Hi®p hµi Thánh Ði¬n Pàli (Pàli text society - PTS) tÕi Luân Ðôn. Ðây là mµt t± chÑc pg ð¥u tiên tÕi anh qu¯c v¾i sñ tham gia cüa nhi«u h÷c giä n±i tiªng Âu châu và Á châu, ð¬ nghiên cÑu, biên soÕn, chuy¬n ngæ và in ¤n kinh ði¬n pg b¢ng tiªng Pàli và anh ngæ.

Ngoài vi®c tham gia công tác phiên d¸ch, biên t§p ..., ông davids còn biên soÕn nhæng sách pg có giá tr¸ nhß "T× ði¬n Pàli - Anh" g°m 500 trang, in l¥n thÑ nh¤t vào nåm 1921 và ðßþc tái bän vào các nåm 1925, 1992 và 1995 ; "Nhæng câu höi cüa vua Milinda" (xu¤t bän nåm 1890) ; "Ph§t giáo, l¸ch sØ và vån h÷c" (Xb nåm 1896) ; "Nhæng pháp thoÕi cüa ÐÑc Ph§t" (Xb nåm 1899) ; "Ph§t giáo „n е" (Xb nåm 1903)...

Dù b§n rµn ði«u hành công vi®c cüa Hµi, phiên d¸ch, biên soÕn kinh sách, nhßng tiªn sî davids vçn giæ th½i gi½ nh¤t ð¸nh ð¬ ði di­n thuyªt kh¡p n½i · nß¾c anh và · nß¾c ngoài, trong ðó Tích lan và hoa KÏ là n½i ông thß½ng xuyên lui t¾i. T× nåm 1881 ðªn 1894, ông ðªn hoa KÏ nhi«u l¥n ð¬ di­n thuyªt bài giäng ð¥u tiên cüa ông là "Ngu°n g¯c và sñ phát tri¬n cüa pg „n е", các ð« tài khác là v« giáo lý pg theo h® Nikàya, sñ hòa hþp giæa pg và Ky-tô giáo, l¸ch sØ tôn giáo thª gi¾i... trong m²i d¸p xu¤t hi®n trß¾c công chúng hoa KÏ, ông không quên gi¾i thi®u v« t± chÑc PTS. Ông làm vi®c không biªt möi m®t cho ðªn cu¯i ð½i, ông tÕ thª vào nåm 1922. Lúc ¤y, Hi®p hµi ðã in ðßþc 70 quy¬n kinh sách các loÕi (cä bän g¯c Pàli và bän d¸ch).

* Hi®p hµi Thánh ði¬n Pàli, quá trình hình thành và phát tri¬n

Vào tháng 5 nåm 1882, trong bu±i di­n thuyªt thÑ hai cüa ông tÕi Hibbert, tiªn sî davids thông báo cho cØ t÷a biªt ý ð¸nh thành l§p Hi®p hµi Thánh ði¬n Pàli và ðßþc m÷i gi¾i nhi®t tình üng hµ v« tài chánh, nên không lâu sau ðó pts ðã ra ð½i tÕi Luân Ðôn và ông giæ chÑc Chü t¸ch hµi ð¥u tiên. Ъn nay, pts ðã träi qua 100 nåm và tính ðªn nay có bäy ngß½i giæ chÑc chü t¸ch pts theo thÑ tñ nhß sau : ông rhys davids (sáng l§p và làm Chü t¸ch Hµi t× nåm 1881-1922) ; bà caroline augusta Davids, tiªn sî vån chß½ng (t× 1922-1942) ; ông W. H. Rouse, tiªn sî vån chß½ng (t× 1942-1950) ; ông W. Stede, tiªn sî triªt (t× 1950-1958) ; bà I. B. Horner, tiªn sî vån chß½ng (t× 1959-1981) ; ông K. R. norman (t× 1981-1994) ; t× 1994 ðªn nay là tiªn sî R. F. Gombrich, trø s· cüa pts hi®n nay t÷a lÕc tÕi s¯ 73 time Walk, Headington, oxford OX3.7AD.England.

V¾i tôn chï vô v¸ lþi, ngay t× nhæng ngày ð¥u cüa Hµi, ông davids ðã nhanh chóng t§p hþp ðßþc mµt nhóm h÷c giä, các chuyên gia ngôn ngæ h÷c ð¬ biên t§p lÕi Kinh, Lu§t và Lu§n Pàli. N±i b§t trong nhóm này có các v¸ nhß R. Morris, E. Hardy, M. Hunt, E. Muller, J. Minayeff, E. R. Gooneratne, J. E. Carpenter, E. Windisch, W. Trenckner, R. Chalmers, L. Feer, H. Bode, H. Oldenberg, wilhelm Geiger, E. B. Cowell, P. S. Jaini, E. W. Burlingame, james Gray, J. S. Speyer, pe paung Tin... ð°ng th½i công b¯ danh sách các mÕnh thß½ng quân trên kh¡p thª gi¾i tài trþ cho công trình vî ðÕi này, mµt trong nhæng nhà tài trþ chính cho Hµi lúc b¤y gi½ là vua cüa Thái Lan. Công vi®c cüa Hµi kh·i ð¥u ðßþc chia thành hai ph¥n : in lÕi toàn bµ tam tÕng Pàli ð¬ bäo t°n giá tr¸ nguyên thüy cüa nó và tiªp ðó là chuy¬n ngæ ra tiªng anh ð¬ cho thª gi¾i phß½ng Tây ti®n b« h÷c höi. Ь cho m÷i gi¾i biªt rõ møc ðích cüa Hµi, nên nåm 1882, ông davids ðã xu¤t bän t½ nguy®t san PTS, t½ báo ðã nhanh chóng thu hút gi¾i trí thÑc · châu Âu. Thành quä cüa Hµi ðßþc ghi nh§n vào nåm 1900 là in ðßþc 42 quy¬n Kinh, Lu§n Pàli, t±ng cµng có h½n 15.000 trang sách. Уc bi®t trong s¯ này là các bµ "Th¡ng pháp t§p yªu lu§n" ; "Tång chi Bµ kinh" (6 quy¬n) ; "Pháp Cú s½ giäi" (5 quy¬n) ; "Kinh B±n Sám" (6quy¬n), "Ti¬u Bµ kinh" (Khuddaka Nikàya)... Tiªp ðó, các bän d¸ch kinh Pàli ð¥u tiên xu¤t hi®n nhß "Nhæng câu chuy®n ti«n thân cüa Ph§t" do E. B. cowell chuy¬n ngæ in t× nåm 1895 ðªn 1907 ; "Tß½ng ¿ng Bµ kinh" (Samyutt Nikàya) g°m 5 quy¬n, do ông bà R. davids và ông woodward chuy¬n ngæ và ¤n hành t× nåm 1917 ðªn 1930 ; "Tång chi Bµ kinh" (Angutara Nikàya) do ông E. M. hare và ông woodward d¸ch và ¤n hành t× nåm 1932 ðªn 1936.

Sau thª chiªn thÑ nh¤t, dù tài chánh cüa pts có eo h©p nhßng Hµi vçn giæ mÑc ðµ làm vi®c bình thß½ng, các d¸ch ph¦m l¥n lßþt xu¤t hi®n và gây ðßþc tiªng t¯t trong gi¾i trí thÑc · châu Âu. theo sau sñ qua ð½i cüa ngß½i sáng l§p Hµi - ông davids - nåm 2026, bà Caroline, vþ ông, ðßþc cØ làm Chü t¸ch hµi, bà là h÷c giä và d¸ch giä Pàli có uy tín. Các d¸ch ph¦m cüa bà g°m có "Tß½ng ¿ng Bµ kinh" (quy¬n i và II); "Nhæng pháp thoÕi cüa ÐÑc Ph§t" (3 quy¬n, d¸ch cùng v¾i ch°ng) ; "ÐÕo ðÑc tâm lý PG" (Xb nåm 1900)... Ъn nåm 1942, bà davids ðßþc thay thª b·i tiªn sî W. H. Rouse, ngß½i có công l¾n trong vi®c phiên d¸ch bµ jataka (Chuy®n ti«n thân cüa ÐÑc Ph§t, g°m 6 quy¬n).

Nåm 1950, Hµi b¥u ông tiªn sî william stede làm Chü t¸ch, mµt ngß½i t×ng biên t§p và chú giäi bµ culla - niddesa (1918) ; hai quy¬n s¾ giäi v« "Trß½ng Bµ kinh" (Dìgha Nikàya) in nåm 1931 và 1932 ; trß¾c ðó ông cûng ðã cµng tác v¾i rhys davids ð¬ soÕn bµ T× ði¬n Pàli-Anh. Nåm 1958, tiªn sî stede qua ð½i, bà I. B. horner ðßþc cØ vào chÑc Chü t¸ch, ngß½i t×ng làm thß ký cho bà Davids. trong 23 nåm lãnh ðÕo t± chÑc này, bà ðã làm nhi«u vi®c ð¬ phát tri¬n Hi®p Hµi. Các d¸ch ph¦m ðáng chú ý cüa bà là "Trung Bµ kinh" (Majjhima Nikàya, g°m 3 quy¬n, xb t× nåm 1954 ðªn nåm 1959 và t¤t cä ðßþc tái bän vào nåm 1995) ; "Nhæng câu höi cüa Milinda" (Malindapanha, g°m 2 quy¬n, xb t× nåm 1963-1964) ; "Lu§t tÕng" (Vinaya - Pilaka, g°m 6 quy¬n, xb t× nåm 1938-1966, ðªn nåm 1993 ðã tái bän lÕi toàn bµ).

Bà horner r¤t quan tâm ðªn vi®c phát tri¬n và m· rµng chi nhánh cüa Hµi · kh¡p n½i trên thª gi¾i (hi®n nay ðã có các chi nhánh nhß · MÛ, Tân Tây Lan, Thái Lan, „n е, Mã Lai, Miªn Ði®n và Nh§t Bän. Riêng · Vi®t Nam, tuy chßa có chi nhánh, nhßng t× ð¥u th§p niên sáu mß½i ðªn nay, HT. Thích minh Châu, nhà phiên d¸ch ÐÕi tÕng kinh Pàli, ðã thß½ng xuyên liên lÕc v¾i pts ð¬ nh§n tài li®u và làm công tác d¸ch thu§t. Tính ðªn nay, Hòa thßþng ðã chuy¬n ngæ và ¤n hành hoàn chïnh nåm bµ kinh thuµc h® Nikàya. TNT).

Trong ba th§p niên 60, 70 và 80, Hµi tiªp tøc phát tri¬n v« m÷i m£t, ð£c bi®t là nhân sñ, quy tø nhi«u h÷c giä, d¸ch giä n±i tiªng v« Pàli ngæ ð¬ phiên d¸ch và biên t§p ÐÕi tÕng Pàli. Ðáng k¬ trong s¯ này là các v¸ nhß Ven. Narada, Ven. Nànamoli, Ven. Walpola, RahulaJ. Jones, P. Masefield, B. C. Law, W. B. Bolleé, R. Handurukande, F. I. Woodward, J. Kennedy, u ba Kyaw, N. A. Jayawickrama... Các tác ph¦m ðáng lßu ý trong giai ðoÕn này là "S± tay t× ngæ Pàli trong tam tÕng" cüa ông E. M. Hare; "Trß·ng lão Tång và ni k®" g°m 2 quy¬n in t× nåm 1969-1971 ; "Pàli ngæ", xb nåm 1963, mµt c¦m nang cho nhæng ai mu¯n h÷c và ð÷c tiªng Pàli "Chuy®n ti«n thân cüa 10 v¸ B° Tát" cüa H. Saddhàtissa, xb nåm 1975...

Nåm 1981, pts ðã t± chÑc l­ kÖ ni®m 100 nåm ngày thành l§p Hµi (1881-1981). trong d¸p này, bà Chü t¸ch horner có ðßa ra 4 ði¬m c¥n làm ð¬ phát tri¬n Hi®p Hµi. ThÑ nh¤t, giäm giá thành t¤t cä các loÕi kinh sách, t× ði¬n do pts phát hành. ThÑ hai, Hµi phäi c¯ g¡ng tái bän lÕi nhæng kinh sách ðã phát hành hªt ð¬ k¸p th½i cung Ñng tài li®u cho h÷c giä. Bµ sách "Tñ h÷c Pàli ngæ" phäi phát hành kèm v¾i bång cassette. Các quy¬n kinh nh§t tøng Pàli cûng phäi kèm theo bång tøng ð¬ giúp cho ngß½i s½ c½ d­ dàng tøng ni®m. ThÑ ba, Hµi phäi xúc tiªn duy®t lÕi và thêm th¡t t× m¾i vào bµ T× ði¬n Pàli-Anh (Xb l¥n ð¥u tiên nåm 1921), ð¬ c§p nh§t hóa v¾i nhæng thông tin cüa th½i ðÕi (bµ sách này ðã ðßþc sØa chæa c¦n th§n và tái bän vào nåm 1992 và 1995). ThÑ tß, tiªp tøc giæ m¯i liên h® v¾i khoa Ngôn ngæ h÷c và Ðông phß½ng h÷c thuµc ÐÕi h÷c cambridge ð¬ khuyªn khích ngày càng nhi«u ngß½i quan tâm ðªn c± ngæ này và kªt hþp v¾i ÐÕi h÷c cambridge c¤p phát b¢ng thÕc sî và tiªn sî ngôn ngæ h÷c cho nhæng nghiên cÑu sinh hoàn thành lu§n án Pàli ngæ.

Bà horner ðã t× giã cõi ð½i vào tháng 4 nåm 1981 và ông K. R. norman ðßþc cØ vào ghª Chü t¸ch ð¬ thay thª bà. Công vi®c phiên d¸ch và ¤n hành kinh tÕng Pàli vçn ðßþc tiªp tøc không gián ðoÕn. Ông norman cho tái bän lÕi d¸ch ph¦m cüa chính ông là "Trß·ng lão Tång k® và Trß·ng lão ni k®" (Thera and Therìgàthà, 2 quy¬n) và bän d¸ch m¾i cüa ông v« ÐÕi kinh Nipàta. trong nhi®m kÏ 14 nåm cüa mình (nåm 1981-1994) ông ðã hoàn thành nhi®m vø khi ph¯i hþp v¾i Hµi Truy«n bá Chánh pháp · Thái lan ð¬ thñc hi®n công vi®c chuy¬n toàn bµ h® th¯ng tam tÕng Pàli vào CD-ROM, h¥u bäo trì giáo ði¬n trong mµt phß½ng ti®n c¤t giæ thông tin cüa th½i hi®n ðÕi. 

Ð¥u nåm 1994, ông norman không th¬ tiªp tøc ðäm nh§n tr÷ng trách cüa Hµi næa vì già yªu, và Giáo sß tiªn sî richard gombrich ðßþc ch÷n vào v¸ trí này. Nhæng thông tin m¾i nh¤t v« Hµi là trø s· trung ß½ng · Luân Ðôn vçn tiªp tøc công vi®c cùng kªt hþp v¾i các vån phòng ðÕi di®n trên thª gi¾i ðang phiên d¸ch các bµ "Abhidhammàvatàra", "Itivuttaka-atthakathà" và "Bhesajjamanjùsà"... Hµi cûng ðang biên t§p và d¸ch lÕi bän d¸ch "Tß½ng ¿ng Bµ kinh" và mµt cu¯n s± tay v« thu§t ngæ Pàli trong TÕng Lu§t. Nhìn lÕi thành quä cüa Hµi v¾i 195 bµ kinh sách Pàli các loÕi và h½n 100 bän d¸ch ra tiªng anh t× tam tÕng Pàli. T¤t cä g°m 300 quy¬n trên ð«u ðßþc tái bän lÕi t× ð¥u th§p niên 90 cüa cu¯i thª kÖ này. V¾i kªt quä ðáng khích l® nhß thª nên m÷i thành viên cüa Hi®p hµi Thánh ði¬n Pàli tÕi anh qu¯c luôn nhìn v« tß½ng lai v¾i mµt ni«m tin l¾n lao trên lµ trình góp ph¥n truy«n bá l½i Ph§t dÕy cho nhân loÕi.

T±ng hþp t× các tài li®u :

- Pàli text Society, list of issuer 1996-1997- stephen Batchelor, the awakening of the west, USA, 1994
- C. Humphreys, encyclopedia of Buddhism, Ceylon, 1972.