Ông robert Topmiller, 49 tu±i, mµt giäng viên khoa sØ thuµc ðÕi h÷c kentucky, hoa kÏ. Ông cûng là ng߶i t×ng phøc vø trong quân ðµi MÛ tÕi Vi®t nam (ðóng tÕi khe sanh, huª t× tháng 4 ðªn tháng 8 nåm 1968). trong chuyªn sang thåm vn l¥n này, ông thu th§p tß li®u ð¬ hoàn t¤t lu§n án tiªn sî sØ h÷c cüa mình v« ð« tài "Cuµc tranh ð¤u Ph§t giáo Vi®t nam t× 1961 ðªn 1966" chúng tôi ðã có d¸p tiªp xúc và có cuµc trao ð±i ng¡n v« công vi®c nghiên cÑu cüa ông.

* Xin ông cho biªt møc ðích cüa ông ðªn vn l¥n này ?

- Tôi ðªn vn l¥n này ð¬ thu nh§p tß li®u cho lu§n án tiªn sî sØ h÷c v« ð« tài "Cuµc tranh ð¤u pgvn t× 1961 ðªn 1966". TÕi hoa KÏ tôi có tiªp xúc v¾i mµt v¸ hòa thßþng, thßþng t÷a ð¬ l¤y tß li®u nhßng chßa ðü. Vì thª tôi phäi sang ðây. Tôi hy v÷ng s¨ tìm ðßþc nhi«u thông tin h½n. Nhß bÕn biªt, có quá ít sách báo tiªng anh viªt v« pg · VN, do ðó công tác nghiên cÑu g£p r¤t nhi«u khó khån.

* TÕi sao ông ch÷n viªt v« pgvn ? Уc bi®t là giai ðoÕn cüa nhæng nåm sáu mß½i ?

- Vì ð¬ thñc hi®n mµt tâm ni®m, mµt l¶i hÑa trß¾c kia mà tôi ðã ch÷n ð« tài này. Ðó là vø tñ thiêu cüa Hòa thßþng Thích Quäng ÐÑc vào nåm 1963, ðã làm ch¤n ðµng cä thª gi¾i và tôi biªt rõ vø này h½n trong th¶i gian tôi phøc vø trong quân ðµi MÛ tÕi mi«n trung vn (suýt chªt trong hai l¥n b¸ thß½ng n£ng và sau ðó ðßþc ðßa v« MÛ). Lúc ðó tôi thñc sñ b¸ s¯c v« cái chªt cüa ht Quäng ÐÑc và tôi hÑa v¾i lòng là s¨ viªt mµt cái gì ðó v« vø này. Ngày nay, "ng÷n ðu¯c s¯ng" cüa ngài vçn ðßþc nhi«u ng߶i MÛ quan tâm và nghiên cÑu. Ðó là mµt ð« tài b¤t t§n ð¯i v¾i gi¾i khoa h÷c phß½ng Tây.

* Ðßþc biªt ông chï lßu lÕi vn trong ba tu¥n l­, mµt th¶i gian ng¡n nhß thª làm sao có th¬ thu th§p ðßþc nhæng tài li®u c¥n thiªt ?

- Ðó là cái khó khån cüa tôi. tuy nhiên l¥n này qua sñ giúp ðÞ và hß¾ng dçn cüa ÐÕi ÐÑc Thích T¸nh Tu® ( Chùa Pháp Vân, gia иnh) và ÐÐ Thích Tâm Thi®n ( Báo Giác Ngµ), tôi ðã ðªn thåm mµt s¯ v¸ nhß Hòa thßþng Thích minh Châu, HT. Quäng Liên ; HT. Thích thanh Ki¬m ; TT. Thích Trí Quäng, ð£c bi®t là làm vi®c v¾i giáo sß minh chi (Phø trách môn l¸ch sØ pgvn · Tr߶ng CCPH) và cô pts Tr¥n H°ng Liên (Vi®n khoa H÷c Xã Hµi).

Qua các cuµc tiªp xúc trên tôi ðã thu th§p ðßþc nhi«u tß li®u quý báu cho lu§n án cüa tôi, và qua ðó tôi ðã có mµt cái nhìn th§t chính xác v« b¯i cänh l¸ch sØ cüa pgvn trong nhæng nåm sáu mß½i. Gi¶ ðây tôi nh§n ra r¢ng ÐÕo Ph§t vn là mµt ch¤t li®u thiªt yªu góp ph¥n vào n«n vån minh và vån hóa VN. ÐÕo Ph§t vn còn là mµt trong nhæng nguyên nhân chính cüa cuµc cách mÕng tñ chü tñ do cüa vn vào thª kÖ thÑ 9 và 10. Уc bi®t là nhæng biªn ðµng l¸ch sØ trong th§p niên sáu mß½i.

Theo tôi, Ph§t giáo vn và sñ n² lñc cüa nó nh¢m ch¤m dÑt chiªn trang và xoa di®u n²i ðau chiªn tranh cüa con ng߶i. Cuµc ð¤u tranh ch¯ng kÏ th¸ tôn giáo cüa pgvn · nhæng nåm sáu mß½i có th¬ xem là mµt trong nhæng cuµc tranh ð¤u cho nhân quy«n l¾n nh¤t cüa thª kÖ 20 này.

* Ai là ng߶i hß¾ng dçn ông thñc hi®n lu§n án tiªn sî (Doctoral Dissertation) này ?

- Tôi may m¡n ðßþc sñ giúp ðÞ và hß¾ng dçn cüa hai v¸ giáo sß tiªn sî, ðó là gsts daniel ramsdell (ÐÕi H÷c Washington), mµt chuyên gia v« l¸ch sØ các qu¯c gia Ðông nam Á, ng߶i t×ng hß¾ng dçn tôi thñc hi®n vån sØ h÷c nåm 1990; và gsts jeorge hening (ÐÕi H÷c Kentucky), mµt ng߶i ðßþc xem là có uy tín trong gi¾i nghiên cÑu v« l¸ch sØ chiªn trang cüa vn tÕi hoa KÏ.

* ÐÕo Ph§t ðã giúp gì cho bän thân ông ?

- qua h÷c höi, nghiên cÑu và thñc hành giáo lý nhà Ph§t, tôi t×ng bß¾c kh¡c phøc và loÕi bö hÆn cái tñ ti m£c cäm v« thân ph§n cüa cñu chiªn binh vn cüa mình. Trß¾c kia nhæng c½n ác mµng vçn th߶ng xuyên ðªn v¾i tôi. Nhßng nay thì không còn næa. Tôi có nhi«u ng߶i bÕn cûng là cñu chiªn binh, hi®n nay h÷ s¯ng an lÕc và hÕnh phúc là nh¶ sñ tr· v« v¾i ÐÕo Ph§t. Nói chung, ÐÕo Ph§t ðã chuy¬n hóa và làm thay ð±i cuµc s¯ng cüa tôi. Hi®n nay tôi vçn th߶ng xuyên tham gia các khóa tu ng¡n ngày ðßþc t± chÑc tÕi quê nhà cüa tôi.

* Câu höi cu¯i cùng, xin ông cho biªt tình hình Ph§t giáo hi®n nay tÕi hoa KÏ nhß thª nào ?

- Nhìn chung, Ph§t giáo hi®n nay ðang phát tri¬n mÕnh m¨ · hoa KÏ, ð£c bi®t là t§p trung · các mi«n duyên häi cüa ð¤t nß¾c này, vi n½i ðó có nhi«u cß dân ðªn t× châu Á. theo th¯ng kê cüa ðài truy«n hình MÛ (SBS và NBC) cho biªt hi®n tÕi có trên hai tri®u ng߶i MÛ theo ÐÕo Ph§t ho£c ch¸u änh hß·ng ÐÕo Ph§t. — bang california có g¥n 300 trung tâm Ph§t Giáo (TTPG), bang boston có 50 ttpg và · bang seattle cûng có khoäng 50 ttpg ...... LÕi có các nhà xu¤t bän Ph§t giáo thuµc ng߶i MÛ, ng߶i Vi®t, ng߶i Tây TÕng .... chuyên ¤n hành sách báo ð¬ cung Ñng cho ph§t tØ MÛ. Ph§t giáo cûng ðã có m£t trong các ÐÕi h÷c MÛ ð¬ ðáp Ñng nhu c¥u h÷c höi và nghiên cÑu cüa m÷i gi¾i, nh¤t là sinh viên MÛ. Nói chung, Ph§t giáo ðang phát tri¬n tÕi MÛ ./.