Ði Vào Cõi Th½ Tu® SÛ
Bùi Giáng
Tu® SÛ mµt v¸ sß. Ông viªt vån quá nghiêm túc, nhæng s· tri cüa ông v« Ph§t h÷c quä th§t quäng bác vô cùng. Th¤y ông vë ng߶i kh¡c kh±, không ai ng¶ r¢ng linh h°n kia còn ¦n mµt ngu°n th½ thâm vin u u.... Mµt bæa ông ð÷c cho tôi nghe hai câu th½ chæ Hán cüa ông :
Thâm dÕ phong phiêu nghi®p änh tùy
Hi®n ti«n v¸ liu lÕc hoa phi
Ông bäo làm sao tiªp cho hai câu ð¬ nên mµt bài tÑ tuy®t. Tôi ð« ngh¸ v¾i ông nên nh¶ ni cô Trí Häi tiªp giùm. Ông ngßþng ngh¸u bäo tôi ð×ng nên rÞn ðùa nhß thª. V§y tôi xin lai rai thØ viªt :
Thâm dÕ phong phiêu nghi®p änh tùy
Hi®n ti«n v¸ liu lÕc hoa phi
Phiêu b°ng tâm sñ tân toan l®
Trí Häi ða tàm trúc loÕn ty
Và xin ông chä nên l¤y thª làm bñc mình.
Nhßng ai có ng¶ ðâu nhà sß kín ðáo e dè kia, không h« bao gi¶ có vß¾ng løy, lÕi còn mang mµt ngu°n th½ Vi®t phi phàm ? Mµt bài th½ "Không ð«" cüa ông ðü khiªn ta khiªp vía m¤t ån m¤t ngü :
Ðôi m¡t ß¾t tu±i vàng khung tr¶i hµi cû
Áo màu xanh không xanh mãi trên ð°i hoang
Phút vµi vã b²ng th¤y mình du thü
Th¡p ðèn khuya ng°i k¬ chuy®n trång tàn
M¾i nghe b¯n câu thôi, tôi ðã cäm th¤y lÕnh bu¯t linh h°n, tê cóng cä cõi dÕ.
T× núi lÕnh ðªn bi¬n im muôn thu·
Ðïnh ðá này và hÕt mu¯i ðó chßa tan
C߶i v¾i n¡ng mµt ngày sao chóng thª
Nay mùa ðông mai mùa hÕ bu°n chång
Ъm tóc bÕc tu±i ð¶i chßa ðü
Bøi ð߶ng dài gót möi ði quanh
Gi¶ ngó lÕi b¯n vách t߶ng ü rû
Su¯i ngu°n xa ngßþc nß¾c xuôi ngàn
Tôi hoäng vía ð« ngh¸ : ÐÕi Sß nên gác bö viªt sách ði. Và làm th½ tiªp nhi«u cho, Nªu không thì n«n thi ca Vi®t m¤t ði mµt thiên tài quá l¾n.
Ông ðáp : - Ь v« höi lÕi cô Trí Häi xem có ðúng nhß l¶i thª chång.
Ðôi m¡t ß¾t tu±i vàng
Cung tr¶i
Hµi cû
Xin xu¯ng giòng thß thä nhß thª. t nhìn th¤y ch¤t trang tr÷ng d¸ th߶ng cüa hoài ni®m. Hoài ni®m gì ? - cung tr¶i hµi cû.
Mµt hµi ðÕp thanh ? Mµt hµi nao nÑc ? - "Gi¶ nao nÑc cüa mµt th¶i trë dÕi ?".
Ðôi m¡t ß¾t tu±i vàng khung tr¶i hµi cû...
M· l¶i ra, ngu°n th½ trñc nh§p vào trung tâm c½n mµng chiêm ni®m. Ð¥y ðü hªt m÷i yªu t¯ bát ngát : mµt cung tr¶i xán lÕn bao la, mµt hµi cû xao xuyªn, mµt tu±i vàng long lanh.... Mµt ðôi m¡t ß¾t ng§m ngùi cüa hi®n tÕi.
Nhßng mÕch th½ ði ng¥m. Tiªt nh¸p âm th¥m nhiªp dçn. thi sî không c¥n t¾i mµt hình dung t× nào cä, vçn nói ðßþc hªt m÷i ng߶i ð«u "phäi nói" v¾i m÷i ng߶i "mu¯n nghe" v¾i riêng mình "không thiªt chi chuy®n nói".
Ng߶i thi sî xu¤t chúng xu¤t th¥n th߶ng có phong thái khác th߶ng ðó. H÷ nói t¤t ít mà nói r¤t nhi«u. H÷ nói r¤t nhi«u mà chung quy h° nhß chÆng th¤y gì hªt. H÷ nói cho h÷, mà nhß nói hªt cho m÷i ng߶i. Nói cho m÷i ng߶i mà c½ h° chÆng b§n tâm gì t¾i chuy®n thiên hÕ nghe hay chÆng nghe. N²i vui, n²i bu°n cüa h÷, d߶ng nhß chÆng phi gi¯ng l¯i vui bu°n cüa chúng ta. do ðó chúng ta trách móc h÷ mµt cách l®ch lÕc hªt cä (par manque de justice interne).
Trong mµt cuµc vui, ta höi h÷ vài ði«u. H÷ l½ ðnh th¶ ½, ta tß·ng h÷ kiêu bÕc. trong lúc m÷i ng߶i ðang gào khóc giæa ðám tang, h÷ phiêu nhiên ði qua, trông có vë nhß mïm c߶i, niêm hoa vi tiªu. ta tß·ng h÷ tàn nhçn thô bÕo.
Vua gia long ngày xßa ðã t×ng l¤y làm quái d¸ v« thái ðµ Nguyn du : "Trçm dùng ng߶i, không phân bi®t kë nam kë B¡c. ai có tài thì trçm tr÷ng døng (... ...). C¾ sao khanh lÕi u s¥u ít nói su¯t nåm nhß thª ?".
Ông vua kia l¤y làm lÕ là phäi l¨ l¡m, hþp v¾i lß½ng tri thói th߶ng thiên hÕ l¡m. Ông không th¬ hi¬u vì sao v¸ di th¥n kia cÑ miên man nhß n¢m trong cõi mµng th¥n di, h°n d¸ch !
Vua ðã ban cho chan hòa mßa móc, lµc tr÷ng quy«n cao ð£c ân thâm h§u nhß thª, c¾ sao Li®p Hµ chßa v×a lòng, vçn chßa cÑ thä mµng chÕy lang thang v« chân tr¶i hß¾ng khác.
Ðáp : y chính b·i ðôi m¡t nhìn ðây mà th¤y nhæng ðâu ðâu.
Ðôi m¡t ß¾t tu±i vàng
Khung tr¶i hµi cû
Ðôi m¡t ß¾t ? Ðôi m¡t cüa ai ? Vì sao ß¾t ? Vì l® trào, hay là vì quá long lanh ?
Thi sî không nói rõ. y là giæ mµt khoäng tr¯ng v¡ng l£ng phóng nhi®m cho th½.
Tha h° chúng ta tñ do nghî hai ba l¯i. Ho£c là ðôi m¡t thi nhân ß¾t trong hi®n tÕi vì nh¾ nhung mµt tr¶i hµi cû. Ho£c là ðôi m¡t giai nhân nào long lanh d¸u m§t nhß nß¾c su¯i chan hòa, soi bóng mµt khung tr¶i hµi cû b¤t tuy®t nào, mà ngày nay tÕi hÕ ðã ðánh m¤t r°i chång ?
"Áo màu xanh không xanh mãi trên ð°i hoang"
Áo nào màu xanh ? Màu xanh màu chàm cüa cô gái Mán gái M߶ng, gái núi nào xßa kia bång r×ng và thi nhân ðã ngçu nhiên mµt l¥n nhìn ð¡m ðu¯i ?
Tôi nói không sai sñ th§t m¤y ðâu. Vì Tu® SÛ v¯n xßa kia · Lào. cha m© ông ki«u cß trên ð¤t Thßþng Lào trung Vi®t. Bà m© ông thïnh thoäng cûng tr· v« Sài Gòn t¾i chùa viªng ông ðem quà cho ông mµt ðôi dép riêng bi®t, mµt t¤m khån quàng riêng tây.
Ðôi m¡t ß¾t tu±i vàng
Khung tr¶i hµi cû
Áo màu xanh
Không xanh mãi
Trên ð°i hoang
Phút vµi vã b²ng th¤y mình du thü.
Th¡p ðèn khuya ng°i k¬ chuy®n trång tàn
Phút vµi vã b²ng th¤y mình du thü ?
Mình là thân B° tát, quanh nåm kinh k® trai chay, thª sao b²ng nhiên mµt phút vµi vã lÕi dám làm thân du thü ? Dám gác bö k® kinh ? Dám m· cuµc th¡p ðèn khuya ng°i k¬ chuy®n trång tàn ?
Phäi có nhìn th¤y khuôn m£t kh¡c kh± chân tu cüa Tu® SÛ, m¾i kinh hoàng vì l¶i nói thåm th¦m ð½n s½ n÷. L¶i nói nhß ngân lên t× ðáy sâu linh h°n ti«n kiªp, t× mµt quê hß½ng trên thßþng du bao la r×ng núi gió sß½ng canh chi«u nguy®t rung rinh trong ðêm lÕnh.
T× núi lÕnh ðªn bi¬n im muôn thu·
Ðïnh ðá này và hÕt mu¯i ðó chßa tan
C߶i v¾i n¡ng mµt ngày sao chóng thª
Nay mùa ðông mai mùa hÕ bu°n chång
M¯i tình rµng thä su¯t bi¬n non im lìm lÕnh l¨o. Mµt hÕt mu¯i vçn chßa tan. Mµt nªp u ¦n cüa lòng mình b½ v½ không gµt rØa.
T× núi lÕnh ðªn bi¬n im muôn thu·
Ðïnh ðá này và hÕt mu¯i ðó chßa tan
Ta tß·ng nhß nghe ra "cao cách ði®u" bi hùng cüa mµt Li®p Hµ, mµt Nerval, mµt ch² tr¥m thanh nh¤t trong cung b§c Nietzche.
Thy nhân ðã m¤y phen ng°i ngó trång tàn ? Ng°i trên mµt ðïnh ðá ? B¯n b« r×ng thiêng giång rµng ngút ngàn màu trång xanh tiªp giáp t¾i chân tr¶i xa xuôi ðÕi häi ?
Ðïnh ðá và hÕt mu¯i là hai ch¯n kªt tø tinh th¬ cüa núi và bi¬n. Ðïnh ðá quy tø v« m÷i hß½ng màu tr¶i mây r×ng rú. HÕt mu¯i chÑa ch¤t cái lßþng häi hàm cüa trùng dß½ng. Ðó là cái b¤t t§n cüa tâm tình d×ng sæng tÕi giæa tuªt nguy®t phiêu du :
C߶i v¾i n¡ng mµt ngày sao chóng thª
Nay mùa ðông mai mùa hÕ bu°n chång
Mµt tiªng "bu°n chång" l½ lØng nØa nhß ch¤t v¤n, nØa nhß ng§m ngùi ta thán, dìu v« cä mµt khúc tâm thanh ðoÕn tr߶ng :
Sen tàn cúc lÕi n· hoa
S¥u dài ngày ng¡n ðông ðà sang xuân
Ъm tóc bÕc tu±i ð¶i chßa ðü
Bøi ð߶ng dài gót möi ði quanh
Tiªt nh¸p l¶i th½ lÕi biªn ð±i :
Ъm tóc bÕc
Tu±i ð¶i
Chßa
Ðü
Bøi ð߶ng dài
Gót
Möi
Ði
Quanh
Tiªt ði®u rÕc r¶i nhß gót möi ði quanh. Mµt tu±i ð¶i chßa ðü ? Mµt tu±i xuân chßa v×a ? Mµt tu±i vàng s¾m ch¤m dÑt ? Mµt tu±i "ðá" s¾m t× giã m÷i yêu thß½ng ?
Gi¶ ngó lÕi b¯n vách t߶ng ü rû
Su¯i ngu°n xa
Ngßþc nß¾c
Xuôi ngàn
Bài th½ d×ng lÕi. Dß âm b¤t tuy®t kéo dài trong ð«m læ thß khép mình trong b¯n bÑc t߶ng v¾i nhÕt nhòa ü rû ngøc tù.
Chï mµt bài th½, Tu® SÛ ðã trùm l¤p hªt chân tr¶i m¾i cû Ð߶ng thi trung hoa t¾i Siêu Thñc Tây Phß½ng./.
--------------------------------------------
Chân thành cäm ½n cô Chân Hu® ðã g·i cho chúng tôi.bän ði®n tØ bài này