Nhæng V¤n Ы C½ Bän 
Cüa Triªt H÷c Tôn Giáo (*)

Thích Tâm Thi®n

Triªt h÷c tôn giáo là con ð߶ng dçn ðªn thª gi¾i nµi chÑng tñ th¬ cüa m²i con ng߶i, nh¢m ðßa ðªn trÕng thái cüa mµt thñc tÕi t¯i h§u. Ь n¡m b¡t ðßþc trÕng thái ðó, chúng ta không th¬ sØ døng ð¥u óc lý lu§n, tß duy logic hay sñ cäm nh§n b·i sáu giác quan nhß nhæng công cø hæu hi®u, mà phäi dùng ðªn trñc giác t× su¯i ngu°n cüa trí tu® vô phân bi®t. Tiªn sî Radhakrishnan, mµt triªt gia „n е hi®n ðÕi, ðã giäi thích chi tiªt r¢ng triªt h÷c tôn giáo không phäi là mµt t§p hþp nhæng h÷c thuyªt giáo ði«u, nhßng ðó là mµt th¬ nghi®m dña trên sñ tri giác v« "mµt Hi®n hæu thánh thi®n n½i con ng߶i". Nói nhß thª không có nghîa "sñ th¬ nghi®m" và "sñ trñc giác ð½n thu¥n" cüa tri thÑc th߶ng nghi®m là hai thu§t ngæ ð°ng nghîa. Dù "sñ trñc giác" ðó cûng là mµt trong nhæng phß½ng pháp th¬ nghi®m tôn giáo. Th§t ra, th¬ nghi®m là mµt phß½ng pháp sinh ðµng, trñc tiªp n¡m b¡t sñ v§t mà không c¥n b¤t kÏ lý lu§n nào, gi¯ng nhß ng߶i sành rßþu biªt ðßþc thª nào là v¸ ngon, v¸ d·. Vì thª, trong kinh Pháp Cú, ÐÑc Ph§t ðã dÕy r¢ng :

"Dù cho · chiªn tr߶ng
Th¡ng muôn binh, ngàn tr§n,
Cûng không b¢ng tñ th¡ng.
Kë nào tñ th¡ng mình
R¤t xÑng nh§n danh hi®u

Ng߶i chinh phøc t¯i thßþng." (If me man conquer in battle a thousand times thousand men, and if another conquer himself, the latter is the greatest of conquerors) (Kinh Pháp Cú. 103)

Tuy nhiên, có quá nhi«u lý thuyªt v« th¬ nghi®m, ð£c bi®t là các lý thuyªt cüa nhæng tôn giáo huy«n bí, chÆng hÕn nhß Thiên Chúa giáo. Phß½ng pháp th¬ nghi®m cüa Thiên Chúa giáo ðßþc g÷i là sñ th¬ nghi®m huy«n bí. Ðó là ði«u không th¬ di­n nói, không th¬ trình bày b¢ng ngôn t×, không th¬ ðo l߶ng hay thåm dò, nhßng lÕi có th¬ nh§n biªt b·i ni«m tin. B¢ng cách thñc hành b·i sÑc mÕnh cüa ni«m tin, tín ð° có th¬ hi®p thông ðßþc v¾i Thßþng ðª trong mµt cänh gi¾i huy«n nhi®m. Ngßþc lÕi, trong th¬ nghi®m Ph§t giáo, con ng߶i ðóng mµt vai trò trung tâm. Không có Thßþng ðª, không có PhÕm Thiên nào v§n hành hay ngñ tr¸ tâm trí con ng߶i. do ðó, m²i cá nhân c¥n có sñ thÑc tïnh cüa riêng mình ð¬ tri nh§n "nhß th¸" v« hi®n hæu.

Tuy nhiên, · ðây triªt h÷c tôn giáo không chï là mµt sñ nµi chÑng tñ th¬ cüa mµt cá nhân ð½n nh¤t, nhßng cûng là mµt quan ði¬m rµng m· v« thª gi¾i nhß là mµt toàn th¬ - mµt vû trø ða dÕng và bao la. hai phß½ng thÑc tiªp c§n ðó không th¬ tách r¶i nhau. do ðó, triªt h÷c tôn giáo cûng là mµt sñ ði«u nghiên v« nhæng v¤n ð« hay sñ hæu ð£c thù, sai bi®t trong mµt t±ng th¬. Chú tr÷ng ðªn nhæng quan ði¬m nhß thª, ta không th¬ nào không nêu lên v¤n ð« bän ch¤t cüa vû trø nhß là cái toàn th¬ và v¸ trí cüa con ng߶i · trong ðó. ÐÑc Ph§t cûng dÕy r¢ng con ng߶i là mµt sñ liên kªt tích tø cüa nåm u¦n ; nåm u¦n ðó là : s¡c u¦n, th÷ u¦n, tß·ng u¦n, hành u¦n và thÑc u¦n. Nåm u¦n là con ng߶i và cûng là thª gi¾i. B·i v§y, mµt triªt lý hoàn häo phäi là triªt lý v« con ng߶i và thª gi¾i; cä hai ð«u bi¬u hi®n nhß mµt toàn th¬. Ðó là lý do mà LÕt ma anarika govinda phát bi¬u :"Ng߶i Ph§t tØ không tin r¢ng có thª gi¾i bên ngoài hi®n hæu ðµc l§p, riêng bi®t mà bän thân h÷ có th¬ len vào trong nhæng mãnh lñc cüa nó. Яi v¾i h÷, thª gi¾i bên ngoài và bên trong nµi tâm chï là hai m£t cüa cùng mµt khuôn väi ; trong ðó, nhæng sþi chï cüa m÷i ðµng lñc và biªn c¯ cüa m÷i hình thái cüa ý thÑc và ð¯i tßþng cüa nó cùng d®t thành mµt màng lß¾i b¤t khä phân ly, màng lß¾i cüa nhæng tß½ng quan vô t§n và ði«u ki®n hóa lçn nhau" (The buddhist does not believe in a inolependent or seporate existing external wold into those olynannic forces he could insert himself. the external wold and his internal wold are for him only two rides of the sema fabric, in which the threads of all force and of all events, of all forms of cousciouness and of their objects are women into an inseparable net of endless, mutually conditimed relatians). (2) T× quan ði¬m này, ng߶i viªt mu¯n tái ki¬m chÑng mµt s¯ v¤n ð« c¥n ðßþc giäi minh b·i triªt h÷c và tôn giáo.

I) Ngu°n G¯c Cüa Thª Gi¾i

1.1 Triªt H÷c C± Ði¬n Tây Phß½ng

"Ь trä l¶i cho v¤n ð« thñc tÕi là gì ?", t¤t cä nhæng h® th¯ng triªt lý ð«u c¯ g¡ng dùng nhæng phß½ng pháp khác nhau ð¬ ðßa ra nhæng l¶i giäi thích. Trß¾c hªt, nhæng nhà triªt h÷c hy LÕp ðã n² lñc giäi thích bän ch¤t cüa thñc tÕi. H÷ b¡t ð¥u b¢ng cách phân chia m÷i thÑ thành hai ð¯i tßþng : chü th¬ quan sát và ð¯i tßþng b¸ quan sát ; sau ðó h÷ b¡t ð¥u suy ðoán ði«u gì là th§t và ði«u gì là không th§t. B·i ði theo con ð߶ng này nên h÷ không ðÕt ðßþc kªt quä. khi th¶i ðÕi biªn chuy¬n, các nhà triªt h÷c Tây phß½ng ðã xem không gian, th¶i gian, v§t ch¤t và chuy¬n ðµng nhß là nhæng thñc tÕi c½ bän. Vì lý do ðó, ð¯i v¾i h÷ không gian tr· thành thñc tÕi s¯ mµt, th¶i gian : thñc tÕi s¯ hai, v§t ch¤t : thñc tÕi s¯ ba, và thñc tÕi cu¯i cùng là chuy¬n ðµng tÑc sñ v§n hành cüa ba thñc th¬ trên (3). Уc bi®t ð¯i v¾i v§t ch¤t vào th¶i xßa, triªt gia thales cho r¢ng m÷i v§t ðßþc sinh ra t× nß¾c, trong khi Héraclites lÕi nói m÷i v§t ð«u sinh ra t× lØa. Kª ðªn Anaramène lÕi nói m÷i v§t sinh ra t× ð¤t ; cu¯i cùng, empedocles cho r¢ng m÷i v§t ð«u bao g°m ð¤t, nß¾c, gió và lØa. sau ð¤y democritus (460-370 B.C.) cho r¢ng : m÷i v§t bao g°m nhæng nguyên tØ khác nhau. Và lý thuyªt này là mµt trong nhæng thành công l¾n cüa h® th¯ng triªt h÷c c± ðÕi.

Qua nhi«u thª kÖ sau ðó v¾i nhi«u sñ tiªn hóa trong ngành v§t lý, ð£c bi®t vào cu¯i thª kÖ 19 và ð¥u thª kÖ thÑ 20, nhæng nghiên cÑu trong gi¾i tñ nhiên và thành ph¥n cüa v§t ch¤t ðã b¡t ð¥u v¾i khám phá r¢ng nguyên tØ không phäi là mµt ph¥n tØ nhö nh¤t cüa mµt hóa ch¤t, nhßng nó bao g°m các proton và électron, và chï là mµt làn sóng chuy¬n ðµng và có th¬ b¸ phá hüy b·i trong kªt c¤u v¾i các hÕt phän proton. Và cu¯i cùng ng߶i ta ðã th¤y ðßþc r¢ng v§t ch¤t là sñ tr¯ng r²ng. Vì v§t ch¤t chï là mµt làn sóng chuy¬n ðµng có th¬ chuy¬n ð±i thành nång lßþng, do ðó Lý thuyªt T±ng quát cho r¢ng ng߶i ta có th¬ tÕo ra v§t ch¤t b¢ng cách biªn ð±i nång lßþng thành nhæng làn sóng chuy¬n ðµng. anderson ðã thñc sñ làm ðßþc ði«u này b¢ng cách sän sinh ra mµt dß½ng ði®n tØ hoàn toàn m¾i. do ðó, t¤t cä thuµc tính mà các khoa h÷c gia gán cho v§t ch¤t ðã biªn m¤t, còn bän thân nguyên tØ ðã chÑng minh nó là mµt b¢ng chÑng hoàn toàn không có thñc th¬. einstein nói r¢ng v§t ch¤t là ph¥n tØ trung gian cüa không gian, th¶i gian b¸ u¯n cong, b·i v§y v§t ch¤t là không th§t. Ông còn tuyên b¯ r¢ng không gian và th¶i gian ð«u không có th§t mà chï có sñ kªt hþp không th¬ tách r¶i cüa các yªu t¯ nào có b¤t kÏ sñ tß½ng ð°ng v¾i thñc tÕi. Th§t ra, m÷i khám phá khoa h÷c m¾i s¨ giúp xác nh§n nhæng gì ÐÑc Ph§t ðã nói cách nay h½n 2600 nåm.

V« chü ð« này, ÐÑc Ph§t ðã dÕy :

"Không th¬ tìm ra mµt Фng sáng tÕo, mµt Brahma, hay mµt v¸ nào khác, làm chü vòng luân chuy¬n cüa ð¶i s¯ng (Duyên kh·i), chï có nhæng hi®n tßþng di­n tiªn tùy thuµc vào nhæng ði«u ki®n". (Visuddhi magga XIX)

Cûng v§y, trên quan ði¬m này, bertrand russell (1872-?), mµt triªt gia và nhà toán h÷c n±i tiªng ðßþc trao giäi nobel vào nåm 1950, ðã có mµt nh§n xét ðáng ghi nh§n v« Ph§t giáo nhß sau : "Ph§t giáo là mµt t±ng hþp cüa triªt lý suy cÑu và triªt lý khoa h÷c. Ph§t giáo bi®n minh cho phß½ng pháp khoa h÷c, và theo phß½ng pháp này ð¬ tiªn ðªn mµt cÑu cánh có th¬ g÷i là thu¥n lý. Ph§t giáo còn ði xa h½n khoa h÷c, vì l¨, khoa h÷c b¸ hÕn chª b·i các døng cø v§t lý" (Buddhism is a combination of both spcenlative and scientific philosophy. it advocates the scientific method and purrues that to a finality that may be called rationalirtie... it takes up where science cannot lend because of the limtations of the later is physical instruments). (4)

1.2 Triªt Lý C± ÐÕi Ðông Phß½ng 

Bàn v« triªt lý c± ðÕi Ðông phß½ng, ta phäi ð« c§p ðªn triªt lý âm - dß½ng cüa tß tß·ng trung Qu¯c. Lý thuyªt âm dß½ng là nhæng phän ánh cüa cä hai v¤n ð« tôn giáo và triªt h÷c. B·i v§y, ng߶i ta có th¬ xem nó nhß mµt lý thuyªt v« vû trø, di­n ðÕt sñ tùy thuµc h² tß½ng cüa nhæng v§n ðµng ð¯i ngh¸ch trong tñ nhiên, xã hµi và sinh v§t.

Theo các nhà tß tß·ng trung Hoa, hai t× amm và Dß½ng, nguyên nghîa là m£t t¯i và m£t sáng cüa núi. Tr߶ng phái tß·ng này ðßþc tsou yen (305-240 B.C.) thành l§p. tuy nhiên, lý thuyªt này th߶ng ðßþc con ng߶i kªt hþp v¾i 5 yªu t¯ (ngû hành) bao g°m : kim, mµc, thüy, höa, th± và biªn chúng thành mµt lý thuyªt vû trø h÷c cüa nhæng chuy¬n ðµng tu¥n hoàn theo chu kÏ. trong tri«u ðÕi nhà Hán (206 bc - 220AD), tr߶ng phái này ðßþc hþp nh¤t cä trong ðÕo Kh±ng và ðÕo Lão, và k¬ t× ðó tr߶ng phái này bao g°m bi¬u tßþng kªt hþp cüa âm dß½ng trong t¤t cä nhæng kªt hþp khä dî. Ðó là nhæng bi¬u tßþng không gian mô tä nhæng c¤u trúc biªn ð±i trong tñ nhiên, xã hµi và cá nhân con ng߶i. Ký hi®u mµt gÕch ngang (-) tiêu bi¬u cho dß½ng hay nam gi¾i, còn ký hi®u hai gÕch ngang (-) tßþng trßng cho âm hay næ gi¾i.

Nói chung, lý thuyªt âm dß½ng là mµt trong nhæng bi¬u tßþng và bi¬u hi®n cüa triªt h÷c Ðông phß½ng chü yªu ð« c§p ðªn nhæng quan h® trong các lînh vñc không gian, tñ nhiên, nhân vån và xã hµi. M£t khác, nó cûng ð« c§p ðªn nhæng v¤n ð« triªt h÷c v« hành vi Ñng xØ cüa con ng߶i ð¯i v¾i xã hµi, ð£c bi®t là v¾i thiên nhiên.

- trong "tñ Ði¬n Lßu Niên V« Các Tôn Giáo Thª Gi¾i"(5), Âm và Dß½ng ðßþc giäi thích nhß sau :

"... Dß½ng thuµc v« tính tích cñc, nam gi¾i, tính cÑng r¡n ; còn Âm thuµc v« tính tiêu cñc, næ gi¾i, tính m«m mÕi. Sñ h² tß½ng giæa hai ð¯i cñc này c¤u thành mµt vòng nhæng chuy¬n ðµng là ý nghîa cüa sñ thay ð±i, th¶i gian, hay quan h® nhân quä...

Thuyªt ngû hành là sñ giäi thích tï mî và chi tiªt h½n v« sñ h² tß½ng giæa Âm và Dß½ng. Mµc và höa thuµc Dß½ng, còn kim và Thüy thuµc Âm. Th± trþ giúp cho b¯n yªu t¯ kia và do ðó thuµc cä Âm và Dß½ng. trong chü nghîa Tân Kh±ng Giáo, ý tß·ng v« vû trø và lý thuyªt v« ngû hành ðßþc dùng ð¬ giäi thích sñ sáng tÕo cüa vû trø ; còn thuyªt ngû hành ðßþc áp døng ð¬ giäi thích sñ sáng tÕo cüa vô s¯ v§t. Cä ý tß·ng v« Âm và Dß½ng và lý thuyªt v« ngû hành ð«u là sñ giäi thích cüa hai ð¯i cñc mâu thuçn nhau cüa vòng âm dß½ng....".

Tuy nhiên, th§m chí cho ðªn nay vçn chßa có sñ giäi thích nào v« vòng âm dß½ng (thái cñc). Nó là gì ? Và nó xu¤t hi®n nhß thª nào ? v.v...

Ngoài ra, mµt trong nåm bµ kinh cüa Kh±ng giáo là kinh D¸ch. Cûng theo tài li®u trên, "... kinh D¸ch dña trên sñ thñc hành c± xßa cüa phép bói và suy ðoán và ðßþc sØ døng cho ðªn ngày nay nhß mµt kinh ði¬n ð¬ suy ðoán cho phß½ng thÑc hành ðµng thông minh nh¤t. Nó cho r¢ng chung cuµc cüa con ng߶i tùy thuµc vào tr§t tñ cüa vû trø, n¢m trong sñ biªn ð±i vînh vi­n; do ðó nhæng tình hu¯ng cüa nhân loÕi phäi ðßþc b± túc liên tøc và hành vi, thái ðµ Ñng xØ cüa con ng߶i ðßþc ði«u chïnh ð¬ ðáp Ñng nhæng sñ thay ð±i trong tñ nhiên.

Quy¬n sách ð« c§p ðªn Bát quái bao g°m các gÕch li«n và các gÕch ng¡t và 64 quë, (m²i quë bao g°m 6 hào g°m hào trong và hào ngoài). 64 quë ¤y ðßþc hình thành do sñ chuy¬n d¸ch cüa Bát quái. trong bát quái gÕch dài (-) bi¬u th¸ cho dß½ng (Yang) và gÕch ðÑt ðoÕn (- ) bi¬u th¸ cho âm (Yin). Chính sñ thay ð±i cüa các quë này mµt cách tr§t tñ hài hòa nói lên sñ v§n hành cüa vû trø, nhân sinh.

Tóm lÕi, lý thuyªt Âm Dß½ng là mµt bi¬u tßþng cüa triªt h÷c Ðông phß½ng, chü yªu ð« c§p ðªn m¯i liên h® hài hòa giæa vû trø - thiên nhiên v¾i con ng߶i và xã hµi. аng th¶i nó cûng hß¾ng ðªn th¬ cách s¯ng, hành ðµng, thái ðµ hành xØ cüa con ng߶i ð¯i v¾i xã hµi , thiên nhiên.

1.3 Ngu°n G¯c Cüa Thª Gi¾i qua Lång Kính Tôn Giáo 

Nhß chúng ta ðã th¤y, triªt h÷c và tôn giáo luôn luôn ði cùng v¾i nhau, cä hai ð«u ð« c§p ðªn nhæng v¤n ð« cüa con ng߶i và thª gi¾i. Có nhi«u sñ giäi thích khác nhau v« nhæng v¤n ð« này, ð£c bi®t là ngu°n g¯c cüa vû trø. tuy nhiên, giæa các giäi thích, sñ di­n d¸ch gây ¤n tßþng nh¤t vçn thuµc v« di­n d¸ch cüa các tôn giáo ; dù ðó là cø th¬ hay tr×u tßþng, thuµc v« nh§n thÑc theo l¯i ¦n dø hay nh§n thÑc theo phong cách khoa h÷c tñ nhiên. Ь khäo cÑu mµt cách chính xác và ð¥y ðü ý nghîa cüa nhæng di­n d¸ch này, chúng ta phäi dña vào ph¥n c¯t lõi cüa m²i tôn giáo nhß Nh¤t nguyên lu§n, Nh¸ nguyên lu§n, Ða nguyên lu§n và thuyªt Vô th¥n, v.v... — ðây, v¤n ð« chï t§p trung vào các nhóm tôn giáo cüa Ðông phß½ng và Tây phß½ng.

a- Nhóm tôn giáo Tây phß½ng

Nhóm tôn giáo Tây phß½ng có th¬ ðßþc g÷i là nhæng tôn giáo huy«n bí, ch¤p nh§n mµt Thßþng Ъ cá nhân có quy«n ngñ tr¸ và chi ph¯i ð¶i s¯ng con ng߶i. Thßþng Ъ là mµt siêu nhân v¾i quy«n nång cai quän và ki¬m soát, Ngài là chü th¬ tuy®t ð¯i sáng tÕo ra vû trø, chúng sinh và thª gi¾i hæu hình. Thßþng Ъ khai sinh ra thª gi¾i cüa t¤t cä sñ v§t, hi®n tßþng. Яi v¾i các quan ði¬m cüa nhóm tôn giáo này - k¬ cä Thiên Chúa giáo - cho r¢ng l¸ch sØ hành tinh cüa loài ng߶i chï xäy ra có mµt l¥n v¾i khoäng th¶i gian giæa sñ sáng tÕo và sñ ch¤m dÑt. Nó không bao gi¶ xäy ra næa, nghîa là, hành tinh này cüa nhân loÕi có th¬ ðo l߶ng nhß mµt vû trø, hÕn cuµc ðßþc gi¾i hÕn b·i mµt không gian hæu biên và th¶i gian hæu t§n. TÑc, mµt không gian h©p và mµt th¶i gian hæu hÕn. Gi¾i hÕn này ðßþc ðánh d¤u b·i ngày sáng tÕo và hüy di®t cüa Thßþng Ъ. theo kinh Thánh, vû trø ð¥u tiên ðßþc Thßþng Ъ sáng tÕo trong vòng 6 ngày và ngày thÑ 7 là ð¬ làm n¯t nhæng gì còn lÕi và nghï ng½i. V¾i mµt lý thuyªt nhß thª, nhi«u nghi v¤n ðã ðßþc bàn cãi b·i các nhà khoa h÷c ðß½ng ðÕi, m£c d¥u m¾i ðây h¥u hªt h÷c giä ðã áp døng nhæng công cø phân tích l¸ch sØ và vån h÷c ð¬ khäo chÑng kinh Thánh.

Nhßng, theo ý kiªn cüa karl Jaspers, tác giä cüa quy¬n sách n±i tiªng dß¾i nhan ð« là "Nhæng nhà triªt h÷c vî ðÕi", ghi nh§n r¢ng, nhæng gì jesus tuyên truy«n không phäi ð¬ bi®n hµ cho nhæng quy t¡c lu§n lý, mà nó mang tính cách cüa nhæng d¤u hi®u h½n là mµt h® th¯ng lý tß·ng ; và do ðó không có sñ mâu thuçn gì khi m÷i v§t chï là mµt d¤u hi®u.

b- Các nhóm tôn giáo trung hoa và „n е :

Ph¥n l¾n các tôn giáo „n е và trung hoa kéo dài sang t§n mi«n Ðông cüa dãy núi hindu-kouch ðã không ch¤p nh§n mµt Thßþng Ъ cá nhân, mµt chü th¬ sáng tÕo ho£c mµt ð¤ng thiêng liêng nhß mµt ngôi mµt tuy®t ð¯i ; ng߶i mà, v« bän ch¤t có quy«n nång tuy®t ð¯i - hay có siêu quy«n lñc - ð¬ ki¬m soát m÷i sñ hi®n hæu trong thª gi¾i do Ngài tÕo ra. thay vì v§y, h÷ th×a nh§n mµt thñc th¬ vînh h¢ng có tính vô thüy vô chung. Thñc th¬ vînh h¢ng có th¬ g÷i là cái Mµt Tuy®t Яi. Các tôn giáo này cho r¢ng : "Có ba thu§t ngæ : "Sñ hoàn thi®n", "sñ bao trùm t¤t cä" và "cái toàn th¬". Nhæng tên g÷i này danh tuy khác nhßng thñc th¬ bên trong (th¬) là ð°ng nh¤t, t¤t cä ð«u ð« c§p ðªn Cái Mµt" (The are three terms : "Conplete", "all embraling", "the whole". there manes are different but the reality songht in them is the same - refering to the one thing". (6) (Trang TØ chuang Chou).

"Sñ n¯i kªt giæa thân th¬ ta v¾i các bµ ph§n cüa nó ðã tan biªn. Các c½ quan nh§n thÑc cüa ta ðã ðßþc gÕt bö. V§y nên, khi r½i bö hình hài mµt v§t ch¤t và giã t× biªn thÑc, ta tr· v« hþp nh¤t v¾i cái ÐÕi аng. ta g÷i vi®c này là ng°i trong lãng quên (t÷a vong), và quên hªt m÷i sñ" (My coneetions with the body and its partr is disclud. my penceptive organs are discarded. thus leaving my natirial form and bidding farwell to my knowledge, i became on with the grent pervader. this i call sitting and fagetting all things) (7)

(Bän d¸ch cüa james Legge)

Do ðó, · ðây chúng ta có th¬ th¤y rõ r¢ng, các nhà huy«n h÷c xem thñc th¬ nhß là cái toàn th¬ cüa t¤t cä m÷i hi®n hæu. Và ð¬ tr· nên mµt v¾i thñc th¬ ðó, con ng߶i phäi hòa nh§p v¾i nó nghîa là siêu vßþt qua t¤t cä t¥ng ý thÑc, th§m chí mµt ý ni®m phàm phu cûng hoàn toàn biªn m¤t. — ðó, b¢ng trñc giác, con ng߶i tr· thành ð°ng nh¤t v¾i mµt thñc th¬ tuy®t ð¯i.

Cûng v§y, b¢ng cách tß½ng tñ, các nhà huy«n h÷c „n е cho r¢ng :

"L¤y vû khí nhi®m m¥u cüa Áo Nghîa Thß (Upanishad) làm cây cung,
Hãy ð£t lên ðó mûi tên vót nh÷n b¢ng thi«n ð¸nh,
Kéo cång dây cùng b¢ng mµt ý tß·ng nh¡m thÆng vào bän ch¤t cüa cái Vô Cùng ¤y,
Hãy b¡n ng§p mûi tên vào cái b¤t tØ ðó, bÕn ¾i !"

(Mundaka upanishad 2.2.3)

Ho£c :

"Ngài là b¥u không khí, là tr¶i, là ð¤t.
Xoay theo gió và quy®n theo t×ng h½i th· phàm phu,
Ngài là cái Mµt ðµc nh¤t nhß mµt cái ÐÕi Ngã - linh h°n b¤t di®t".

(Mundaka upanishad 2.2.6)

Có th¬ nói r¢ng sñ phän ánh tr×u tßþng cüa „n giáo là mµt trong nhæng phän ánh phong phú nh¤t cüa nång lñc tß duy nhân loÕi. V¾i tinh th¥n bao trùm cüa PhÕm Thiên - tÑc cái Mµt tuy®t ð¯i - ðã sinh ra biªt bao quan ni®m v« tß tß·ng tôn giáo và triªt h÷c. Ь tán thán thñc tÕi t¯i cao ðó, brahman Swàmi Abhedànanda - mµt triªt gia „n е ðß½ng ðÕi - nói r¢ng : "Nó là thñc th¬ tuy®t ð¯i vßþt ngoài chü th¬ và khách th¬, là ng߶i trí thÑc ý thÑc và phúc lÕc vô hÕn, chï có mµt mà không có hai hay nhi«u. Nó cûng ð°ng nghîa v¾i cái "toàn thi®n" cüa Plato, cái "thñc th¬ tuy®t ð¯i và linh hoÕt" cüa Spinoza, cái "Ding au sich" (v§t tñ nó) cüa ði«u siêu nghi®m trong tñ th¬ cüa Kant, cái "vßþt trên linh h°n" cüa emerson và cái "b¤t khä tri" cüa herbert Spencer. Ðó là ý chí thiêng liêng hay tinh th¥n cäm nh§n hi®n tßþng gi¾i cüa vû trø ? (8)

Nói v« sñ quan h® giæa Átman và brahman và bän ch¤t cüa nó, ông b± sung : "Bän ngã hay Átman, bän ch¤t thñc cüa cái tôi hay Jivàtma là mµt thñc tÕi thiêng liêng (Brahman) trong sÕch tuy®t ð¯i, hoàn häo, b¤t tØ, không th¬ biªn ð±i và duy nh¤t. Không có triªt gia nào, th§m chí ngay cä Plato, Spinoza, Kant, hegel hay schopenhauer cûng không ðÕt ðªn ðïnh cao cüa tß tß·ng triªt h÷c này". (The relf on atman, the true nature of the ego or Jivàtma is are with the evence of divinity (Brahman) which in absolutely pure, perfect, immortal, unchagerbel and one. no philosopher, not even Plato, Spimoza, kant, hegel or schopenhaner has readed that height of philosophie thought) (9)

Do ðó, khi ð« c§p ðªn nhæng quan ði¬m nhß thª, brahman hay ÐÕi ngã, v« bän ch¤t, có tính cách b¤t tØ và vînh h¢ng. Và b·i các qui lu§t logic kh¡c khe này, t× cái Mµt mà m÷i thÑ, m÷i v§t xu¤t hi®n và vô s¯ nhæng hình änh hay phän änh khác nhau v« brahman ðßþc tÕo ra trong thª gi¾i tr¥n tøc. Brahman, do ðó là kë th¯ng tr¸ toàn vû trø, Ngài là thßþng ðª cá nhân, v¸ chü t¬ cüa vû trø. do v§y mà ng߶i ta có th¬ g÷i brahman cä v« tính hi®u lçn nhân t¯ v§t ch¤t cüa t¤t cä sñ v§t hi®n tßþng.

H½n næa, cùng v¾i Brahman, Átman là nhân t¯ quan tr÷ng ; mà, v« bän ch¤t, là thành ph¥n ðßþc sinh ra b·i cái toàn th¬. do v§y, ð¯i v¾i ð¶i s¯ng con ng߶i, v¤n ð« tr÷ng yªu là v¤n ð« cüa m²i cá nhân - Átman chÑ không phäi Brahman. do ðó, ng߶i „n ðã t§p trung vào sñ thñc hành triªt lý tôn giáo cüa h÷ ð¬ tiªp xúc v¾i Bän Ch¤t Tuy®t Яi b¢ng kinh nghi®m nµi chÑng tñ th¬ cüa h÷. Vì lý do ðó mà các tu sî „n giáo s¯ng bi¬u hi®n bän ch¤t Th¥n ngã trong ð¶i s¯ng tâm linh, hay qua th¬ nghi®m nµi tÕi, dî nhiên h÷ nh§n ðßþc nó trong ð¶i s¯ng chÑ không phäi thiªt l§p nó b¢ng sñ suy lu§n.

Tóm lÕi, Thßþng Ъ, ð¯i v¾i nh§n thÑc cüa Tây phß½ng là mµt Thßþng Ъ cá nhân, mµt siêu nhân sáng tÕo ra t¤t cä m÷i hi®n hæu, ð¯i v¾i Ðông phß½ng ðó là mµt аng Th¬ tinh hoa B¤t TØ tuy mang tính ch¤t vînh h¢ng nhßng luôn biªn ð±i mµt cách s¯ng ðµng.

c- Ph§t Giáo:

Kh·i nguyên t× „n е, sau ðó truy«n bá ra kh¡p thª gi¾i. Ph§t giáo, theo các triªt gia l²i lÕc hi®n ðÕi, là tôn giáo thích hþp nh¤t cüa xã hµi khoa h÷c hi®n ðÕi, m£c dù khoa h÷c không phäi là nhi®m vø chính trong các l¶i giäng dÕy cüa ÐÑc Ph§t. albert einstein ðã t×ng nói : "Nªu có mµt tôn giáo nào ðß½ng ð¥u ðßþc v¾i các nhu c¥u cüa khoa h÷c hi®n ðÕi, thì ðó s¨ là Ph§t giáo. Ph§t giáo không c¥n xét lÕi quan ði¬m cüa mình ð¬ c§p nh§t hóa v¾i nhæng khám phá m¾i cüa khoa h÷c. Ph§t giáo không c¥n phäi t× bö quan ði¬m cüa mình ð¬ xu hß¾ng theo khoa h÷c, vì Ph§t giáo bao trùm cä khoa h÷c cûng nhß vßþt qua khoa h÷c". (If there is any riligion that would cope with modern scientifie needs, it would be Buddhism. buddhism requies no revision to keep it up to date with recant scientifie finding buddhism need no surrender its views to science, because it embrances science as well as goes begond science) (10)

Ho£c nhß egerton C. Baptist, trong quy¬n "Khoa h÷c t¯i thßþng cüa Ph§t giáo", có nói r¢ng : "Khoa h÷c không th¬ ðßa ra mµt sñ quyªt ðoán nào. Nhßng Ph§t giáo có th¬ ðß½ng ð¥u v¾i sñ thách thÑc cüa nguyên tØ lñc, vì kiªn thÑc siêu vi®t cüa Ph§t giáo b¡t ð¥u n½i, mà · ðó, khoa h÷c kªt thúc. Và ðây là mµt chÑng minh rõ ràng cho nhæng ai ðã t×ng nghiên cÑu v« Ph§t giáo. ChÆng hÕn, xuyên qua thi«n ð¸nh, nhæng c¤u trúc cüa nguyên tØ có th¬ ðßþc tìm th¤y và ðßþc cäm nh§n". (Science can give no assumance here in. but buddhism can meet the atomic ehallenge, because the rupernumdance knowldge of buddhism begins where science bave off. and this in clear enought to anyone who has made a study of Buddhis. For, through buddhism Meditation, the atomic constituents miking up matter have been seen dan felt) (11)

Ph§t giáo quä thñc là mµt tôn giáo khoa h÷c. Nhæng gì ÐÑc Ph§t ðã dÕy h½n 26 thª kÖ qua luôn luôn phù hþp v¾i các giá tr¸ khoa h÷c hi®n ðÕi.

Tr· lÕi v¤n ð« c½ bän cüa triªt h÷c tôn giáo, Ph§t giáo hoàn toàn khác v¾i b¤t kÏ các tôn giáo khác trên thª gi¾i. Dù Ph§t giáo th߶ng ðßþc xem là mµt tôn giáo nhß nhæng tôn giáo khác ; song, chánh pháp mà ÐÑc Ph§t dÕy không th¬ tìm th¤y trong b¤t kÏ tôn giáo nào. Vì sñ khác bi®t giæa Ph§t giáo và các tôn giáo khác không phäi là dáng vë b« ngoài cüa nó hay c½ c¤u t± chÑc cüa nó, mà n¢m trong chính giáo pháp cüa Ph§t. Nhß ta biªt, thay vì thiªt l§p mµt cái tôi, mµt linh h°n b¤t tØ, mµt tâm thÑc thiêng liêng... ÐÑc Ph§t sau khi giác ngµ, ðã tuyên b¯ r¢ng t¤t cä các pháp ð«u vô th߶ng, vô ngã (Nonself - Anattà) và không có thñc th¬ (egoless).

Thuyªt Vô Ngã dÕy r¢ng không th¬ tìm th¤y gì bên trong cûng nhß bên ngoài các hi®n tßþng hi®n hæu, thuµc v« th¬ ch¤t cûng nhß tinh th¥n. V¤n ð« "Ngã" và "Vô Ngã" là giáo pháp tr÷ng tâm cüa Ph§t giáo, thiªu hi¬u biªt v« v¤n ð« này, ng߶i ta không th¬ hi¬u ðßþc triªt h÷c Ph§t giáo.

Theo thuyªt Vô Ngã, t¤t cä hi®n hæu ð«u do các nhân duyên tÕo thành và quan h® tß½ng quan tß½ng duyên v¾i nhau có tính ch¤t vô th߶ng, b¸ biªn hoÕi và tr¯ng r²ng. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng con ng߶i chÆng có gì ngoài 5 u¦n, kªt thành xác thân hi®n hæu cüa tinh th¥n và v§t ch¤t. Nåm u¦n là hi®n hæu cüa cä con ng߶i và thª gi¾i (bao g°m v§t lý và tâm lý), th§m chí nhæng v¤n ð« cüa ðau kh± và hÕnh phúc cûng ðßþc xem là các bi¬u hi®n cüa 5 u¦n. do ðó, Ph§t ðã dÕy r¢ng :

"Nåm u¦n là gánh n£ng
Kë gánh n£ng là ng߶i,
C¥m l¤y gánh n£ng lên
Chính là kh± · ð¶i
Уt gánh n£ng ¤y xu¯ng
Chính là lÕc · ð¶i."

(The burden is indud the finefold mass
The seizer of the burden, man :
Taking if up is sorrow in this world,
The laying of it down isbliss,
If a man lay this heavy burden down
And take not any other burden up,
If he down out that Gaving, boot of all
No more an - hungered, he is free).

Và v¾i trí tu® hoàn häo, ÐÑc Ph§t ðã giäi thích ngu°n g¯c cüa vû trø và xã hµi con ng߶i nhß sau : (15)

- Lúc thª gi¾i này hoÕi di®t, chúng sinh ðßþc sinh sang thª gi¾i Aàbhassara Brahmaà (Quang Âm Thiên hay thª gi¾i cüa ánh sáng); và tÕi ðó h÷ s¯ng · dÕng tâm thÑc, ðßþc nuôi dßÞng b¢ng các ni«m hÖ lÕc, an vui, thân tñ töa sáng hào quang, bay qua lÕi tñ tÕi trong không trung, tiªp tøc s¯ng nhß v§y trong ánh sáng vinh quang rñc rÞ...

- Vào th¶i ði¬m hình thành cüa thª gi¾i này nhæng chúng sinh sau khi qua ð¶i tÕi thª gi¾i Aàbhassara Brahmàn tái sinh vào thª gi¾i này. H÷ cûng s¯ng b¢ng tâm thÑc, ðßþc nuôi dßÞng b¢ng các ni«m hÖ lÕc, an vui, Thân tñ töa sáng hào quang, bay qua lÕi tñ tÕi trong không khí, tiªp tøc s¯ng nhß v§y trong ánh vinh quang rñc rÞ...

- R°i ðªn mµt th¶i ði¬m, t¤t cä nh§p làm mµt v¾i thª gi¾i cüa nß¾c ðen ngòm, và cüa sñ tåm t¯i không có m£t tr¶i hay m£t trång xu¤t hi®n, không có sao,hay tinh tú, cûng không có ngày hay ðêm, không có nåm, tháng, ngày, gi¶ hay th¶i tiªt mùa màng, không có phái nam cûng không có phái næ. Chúng sinh chï g÷i là chúng sinh mà thôi...

- R°i, gi¯ng nhß các l¾p váng hình thành trên m£t n°i cháo nóng ð¬ nguµi, ð¤t ðßþc hình thành nhß thª. Kª ðªn màu s¡c và mùi v¸ ðßþc hình thành : hß½ng v¸ cüa ð¤t lan töa vào trong nß¾c và gi¯ng nhß màu s¡c cüa b½ làm r¤t khéo t× sæa hay b½ tinh khiªt, màu s¡c cüa trái ð¤t cûng nhß v§y; còn v¸ ng÷t cüa ð¤t và nß¾c cûng gi¯ng nhß v¸ ng÷t cüa m§t ong ngon nh¤t....

- R°i mµt s¯ chúng sanh có bän ch¤t tham lam dùng các ngón tay nªm hß½ng v¸ cüa ð¤t, ð¡m nhi­m hß½ng v¸ và näy sinh khát v÷ng, và b¡t ð¥u ån u¯ng hß½ng v¸ cüa ð¤t. do làm nhß v§y mà ánh sáng và tß¾ng häo cüa các chúng sinh này b¸ m¶ d¥n, m£t ð¤t tr· nên thô xäm; m£t trång và m£t tr¶i b¡t ð¥u xu¤t hi®n; các ngôi sao và tinh tú ra ð¶i, ngày và ðêm hình thành, r°i nåm, tháng, ngày, gi¶, mùa màng, th¶i tiªt... hình thành và phân ð¸nh rõ ràng...

- trong s¯ các chúng sinh ðó, nhæng ng߶i nào có bän ch¤t ít tham h½n, b« ngoài trông có vë t¯t h½n ; còn nhæng ng߶i khác tr· nên x¤u xí h½n. Ng߶i có hình tß¾ng ð©p ð¨ khinh chê nhæng ng߶i có hình tß¾ng x¤u, ði«u này làm cho hß½ng v¸ cüa ð¤t biªn m¤t. R°i n¤m, ð¸a y m÷c lên v¾i ðü màu s¡c mùi v¸...

-R°i lòng khát ái và tham ð¡m cüa chúng sanh ngày càng tång, ð¤t tr· nên ngày càng g° gh« xám x¸t, cho nên thân th¬ cüa chúng sanh ngày càng tr· nên thô k®ch, n£ng n« và x¤u xí h½n.

- R°i, lúa xu¤t hi®n trong nhæng khoäng ð¤t tr¯ng, không có vö tr¤u và bøi b£m, là nhæng hÕt gÕo th½m sÕch. Nhæng hÕt gÕo chín vào ban ngày và ðßþc con ng߶i g£t hái ð¬ ån t¯i, sau ðó nhæng bông lúa b¸ g£t này s¨ tñ m÷c tr· lÕi và chín vào ðêm sau. Vào lúc này thân th¬ cüa các chúng sanh tr· nên thô, x¤u ; phái næ thì phát tri¬n bµ ph§n sinh døc næ, phái nam thì phát tri¬n bµ ph§n sinh døc nam; các thÑ ðam mê tình cäm tr²i d§y và c½ th¬ cüa chúng sanh luôn b×ng cháy b·i các ng÷n lØa døc v÷ng; r°i sñ giao hþp nam næ xäy ra.

- Vào lúc ð¥u, các chúng sinh chØi rüa và trách m¡ng nhæng ng߶i hành sñ dâm døc và ném ð¤t và tro vào h÷, và không cho phép h÷ sinh s¯ng v¾i ð°ng loÕi trong các th¸ tr¤n, làng mÕc trong vòng hai tháng.

- Chúng sinh ngày càng tr· nên l߶i biªng và mu¯n g£t lúa càng nhi«u càng t¯t và giæ lúa trong các n½i riêng cüa h÷ ð¬ sØ døng cá nhân...; r°i ð°ng lúa biªn m¤t, t× ðó chúng sanh phäi tñ tr°ng tr÷t cày c¤y m¾i có ån...; ð¶i s¯ng tình døc ðßþc công khai ch¤p nh§n. Chúng sinh b¡t ð¥u xây nhà ð¬ che d¤u các hoÕt ðµng tình døc.

- R°i mµt s¯ chúng sinh ån c¡p lúa cüa nhæng ng߶i khác : ån c¡p và d¯i trá xu¤t hi®n.

- R°i chúng sinh ch÷n ra ng߶i ðàn ông ð©p nh¤t và yêu c¥u ông ta ðóng vai trò mµt "lu§t sß" hay mµt "tr÷ng tài" ð¬ xét xØ các vø ån c¡p lúa. Làm nhi®m vø xét xØ, v¸ "tr÷ng tài" nh§n ðßþc mµt ph¥n lúa chia cüa cµng ð°ng; ông ta không phäi ði làm công vi®c ð°ng áng cày c¤y. Ðây là kh·i ð¥u cüa mµt giai c¤p lãnh ðÕo (Khattiya).

- Mµt s¯ chúng sinh tránh xa ð¶i s¯ng tình døc, s¯ng tÕi nhæng n½i tách bi®t trong nhæng cån l«u trong r×ng, và thñc hành thi«n ð¸nh. H÷ ðßþc g÷i là các brahmins (Bà la môn). Mµt s¯ ng߶i trong các brahmin không th¬ thi«n ð¸nh cô ðµc · nhæng n½i cô t¸ch, quyªt ð¸nh quay tr· v« các th¸ tr¤n và làng mÕc ð¬ soÕn và viªt sách; nhæng ng߶i này cûng ðßþc xem là các Brahmins.

- Các chúng sinh khác áp døng nhi«u phß½ng thÑc mua bán khác nhau ð¬ sinh s¯ng và ðßþc g÷i là các vessas (thß½ng nhân).

- Nhæng chúng sinh nào vào r×ng sån b¡n g÷i là giai c¤p suddas (thü ða la) (16)

Qua các sñ giäi thích trên, ÐÑc Ph§t ðã ðßa ra mµt "di­n trình biªn hóa" cüa con ng߶i. Di­n trình này bao g°m cä hai yªu t¯ v§t ch¤t và tinh th¥n, và có th¬ ðßþc tóm t¡t qua sñ v§n hành cüa 12 nhân duyên : (xem ph¥n sau)

Sñ v§n hành cüa 12 nhân duyên, theo l¶i Ph§t dÕy, là kh± ðau, và sñ ch¤m dÑt kh± ðau ð°ng nghîa v¾i sñ ch¤m dÑt sñ v§n hành cüa 12 nhân duyên. tuy nhiên, ði«u ðáng ghi nh§n là, v« bän ch¤t, tñ bän thân cüa 12 nhân duyên là vô ngã; nó là sñ hi®n di®n cüa các m¯i quan h® h² tß½ng ; do ðó nó mang tính ch¤t vô th߶ng và hoÕi di®t.

Trong visuddhi magga (Thanh T¸nh ÐÕo lu§n) (17) có nêu rõ : "B¤t lu§n là ai không hi¬u biªt rõ ràng v« nhæng hi®n tßþng sinh kh·i t× nhân duyên (Duyên kh·i), và không th¤u hi¬u r¢ng t¤t cä m÷i hành ðµng ð«u do vô minh sanh kh·i, v.v... ng߶i ðó nghî r¢ng ðây là tñ ngã (ego) có th¬ hi¬u ðßþc hay không hi¬u ðßþc, r¢ng nó hành ðµng hay gây ra hành ðµng, r¢ng nó hi®n hæu lúc tái sinh... r¢ng nó có Xúc, có Th÷, có tham mu¯n, và tr· nên bám víu (Thü), cÑ nhß thª mà tiªp tøc xoay v¥n, và ðªn lúc tái sinh lÕi bß¾c vào mµt ð¶i s¯ng m¾i".

Ngay cä Niªt bàn, sñ nµi chÑng cao nh¤t hay Giác ngµ, th߶ng ðßþc xem là "mµt mi«n ð¤t hÑa" b·i ða s¯ ng߶i Tây phß½ng; nhßng thñc sñ nó là mµt "mi«n ð¤t không ng߶i" (no man land). Ði«u này có nghîa là Niªt bàn cûng không là mµt thñc th¬ vô t§n và vînh h¢ng. Niªt bàn và vô ngã ð«u là các thu§t ngæ ð°ng nghîa. Vì thª thanh T¸nh ÐÕo lu§n (Vissuddhi Magga) nói r¢ng :

"Có kh± ðau hi®n hæu,
Nhßng không ng߶i ch¸u kh±.
Có hành vi thi®n ác,
Nhßng không kë tÕo ra.
Niªt bàn là sñ th§t,
Nhßng không kë ði vào.
Ð߶ng ðÕo rµng thênh thang,
Nhßng không thâý ðßþc hành giä."

(Mere suffering exists, no suffer isfound,
The deeds are, but no doer of the deeds is there,
Nirvana is, but not the man that entens it,
The path is but no trauellee on it is sean).

Tóm lÕi, quan ni®m cüa Ph§t giáo v« triªt h÷c và tôn giáo ðßþc cÑ trên thuyªt Vô Ngã và thuyªt Duyên Kh·i. V¾i quan ði¬m nhß v§y, thª gi¾i hi®n tßþng và ð¶i s¯ng con ng߶i chï là hi®n hæu tß½ng ð¯i không b«n væng, vì sñ hi®n hæu cüa hai yªu t¯ v§t ch¤t và tinh th¥n ð«u là vô ngã, không có thñc th¬ ðµc l§p và tr¯ng r²ng. do ðó, v¤n ð« ðßa ra b·i quan ði¬m cüa Ph§t giáo không phäi là các v¤n ð« thuµc huy«n h÷c, cûng không phäi là hß vô nhßng là Duyên Kh·i.

"Duyên kh·i", theo Nyanatiloka, (18) : "Là ði¬m ð£c thù và duy nh¤t, mà qua ðó toàn bµ c½ c¤u giáo lý cüa Ph§t ðÑng væng hay søp ð±. T¤t cä lý thuyªt còn lÕi cüa Ph§t giáo có th¬, không nhi«u thì ít, ðßþc tìm th¤y trong các tôn giáo khác và các h® th¯ng triªt h÷c khác, nhßng thuyªt Vô Ngã thì chï có mình ÐÑc Ph§t thuyªt giäng mµt cách hªt sÑc rõ ràng và kÛ lßÞng, do ðó mà ng߶i ð¶i xem ÐÑc Ph§t nhß mµt Ànattà-vàdi, hay mµt ÐÕo sß Vô ngã. B¤t lu§n là ai chßa th¬ nh§p ngã tính hi®n hæu, và không hi¬u r¢ng hi®n hæu chï là hi®n hæu mµt di­n trình sinh di®t cüa thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng k¬ cä tinh th¥n và v§t ch¤t, và nªu không hi¬u r¢ng không có b¤t kÏ mµt cái ngã tách bi®t hay thñc th¬ ðµc l§p · bên trong ho£c bên ngoài di­n trình này, ng߶i ðó s¨ không th¬ nào hi¬u ðßþc Ph§t giáo".

(*) Nguyên tác anh ngæ (The fundamental questions of religious Philosophy) (cüa Thích Tâm Thi®n, Xuân Ngân d¸ch. (Sðd)

(1) the Dhammapada, tr. by max Muller. sacred books of the East, verse No.103
(2)The tao of Physics, fritj of Capra, vietnamese course, p.223
(3) the the bosat jujuniors journal of the buddhist World, Colombo, 2026, pp 38.39
(4) the theory of scientific education of man through GadavÏha Ideas, thich tam Thien, ho chi minh City, 1996, P. 002.
(5) dictionary of wngorld Religions, keith Grim. general Editor, harper & Row, Publishers, san Francisco, 1984, P. 813.
(6) Gi¯ng nhß s¯ 2.
(7) Fibid, p. 222
(8) contemporary indian Philosophy, edited by radhakrishnan and J.H. Muirhead, London, george allen & Unwin, 1966, P.55.
(9) Ibid, p.56
(10) Gi¯ng s¯ 4
(11) ibid p.101
(12) kindred Saying, Vol, III, Pàli text Society, London, 1988, p 25.
(13) samyutta - Nikàya, vol III, Pàli test Society, London, 1988, p. 26.
(16) those explainations quoted above were summarised from dialogues of the Buddha, part III, XXVII, agganna Suttanta, a book of Genesis. pp 77-87, and "The discourse on knowledge of Beginnings". ol. I, PTS, London, 1975,P.41
(17) visuddhi Magga, tr. by nanamdi Thera, Publ. by A. Semage, Colombo, 1956, Vis. XVII, 117)
(18) buddhist dictionary manual of buddhist terms and Doctrines, Nyanatiloka, eited by Nyanaponika, frewin & Co. Ltd., Colombo, Ceylon, 1972, PP. 12-13.