Con Ng߶i Và C¤u Trúc Cüa 12 Nhân Duyên 

Thích Tâm Thi®n

Trß¾c khi ði vào tìm hi¬u m¯i quan h® bi®n chÑng giæa giáo lý v« B¯n ðª và M߶i hai Nhân duyên - mµt c¤u trúc giáo lý v¯n ðßþc xem là "n«n täng" trong toàn bµ h® th¯ng giáo lý cüa ÐÑc Ph§t. Chúng ta c¥n thiªt khäo sát v« sñ hi®n hæu cüa con ng߶i nhß là quán tr÷ duy nh¤t ð¬ ÐÑc Ph§t trao truy«n và giäi minh chân lý cho hàng môn ð® cüa Ngài. (Sñ th§t hi¬n nhiên mà không ai có th¬ ch¯i t× ðßþc ðó là con ng߶i là ð¯i tßþng thuyªt giáo cüa Ph§t. Và con ng߶i, dß¾i ðôi m¡t tu® giác cüa Ph§t, không gì khác h½n là sñ hi®n hæu cüa m߶i hai nhân duyên. C¤u trúc khoen xích cüa M߶i hai nhân duyên, có th¬ nói là mµt ð¸nh nghîa phi th߶ng v« con ng߶i. Nó không nhæng c¡t nghîa con ng߶i là gì, mà còn giäi biªn mµt cách ð¥y ðü v« tiªn trình hi®n hæu cüa con ng߶i ; c¯ nhiên, tiªn trình hhi®n hæu ¤y không th¬ chï ð½n giän ðßþc xem nhß là kh·i ð¥u t× lúc (con ng߶i) ðßþc sinh ra và ch¤m dÑt khi (con ng߶i) chªt ði.

— ðây, c¥n ghi nh§n r¢ng, th¶i tính cüa khoäng th¶i gian tß½ng tøc n¯i kªt t× quá khÑ ðªn hi®n tÕi và trôi chäy su¯t chi«u v¸ lai chính là sñ v§n hành cüa tß duy phân bi®t, nó ðßþc hình thành t× tri giác và các ¤n tß¾ng kinh nghi®m cüa tri giác. do ðó th¶i gian trôi chäy mµt chi«u và ðßþc phân ðoÕn thành quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai, cûng nhß không gian ba chi«u : dài, rµng, cao. Thñc ch¤t chï là mµt sñ th§t công ß¾c. Vì thª, nªu l¤y sñ th§t công ß¾c ð¬ soi sáng cho sñ th§t tuy®t ð¯i là ð«u không hþp lý.

Vä lÕi, quá khÑ thì ðã trôi qua, tß½ng lai thì chßa ðªn, còn hi®n tÕi thì sinh di®t không ng×ng nhß ð¯m lØa quay thành vòng. Và chính "vòng lØa vô th߶ng" ðó ðã nói lên cái bän ch¤t giä tÕo v« sñ v§n hành cüa tri giác. Ðây là ý nghîa cüa tøng ngôn : "Cái ðã ði không ði, cái chßa ði cûng không ði. Ngoài cái ðã và chßa ði, cái ðang ði cûng không ði" (1). Cái ðã ði thì không ði, vì tác ðµng ði ðã kªt thúc ; cái chßa ði cûng không ði, vì tác ðµng ði chßa xäy ra ; còn cái ðang ði cûng không ði vì ðµng tác cüa nó b¸ buµc ch£t vào sñ tß½ng quan giæa quá khÑ và hi®n tÕi. "Cái ðang ði", do ðó, có nghîa là ho£c s¨ ði, ho£c ðã ði ; ðã ði và s¨ ði không th¬ g÷i là ði. Vì tác ðµng cüa chü th¬ n¢m trong giao ði¬m ho£c là v×a qua ho£c là chßa c¤t bß¾c, cho nên "cái ðang ði" cûng không ði. — ðây, ðÑng trên bình di®n cüa sñ th§t công ß¾c, "cái ðang ði" thñc ch¤t là hi®n thân cüa "vòng lØa vô th߶ng" - nghîa là không ng×ng sinh di®t(2)

Nhß thª, tiªn trình hi®n hæu cüa M߶i hai Nhân duyên, không th¬ ðßþc xem nhß là tùy thuµc vào sñ phân ðoÕn nhân quä theo khuôn ð¸nh cüa th¶i tính và không tính. Ðó là lý do tÕi sao M߶i hai Nhân duyên ðßþc trình bày theo c¤u trúc cüa vòng tròn sinh hóa mà không phäi là ð߶ng thÆng tiªn hóa. Và sñ chÑng ngµ giäi thoát cüa Ph§t cûng chính là sñ ch£t ðÑt vòng luân h°i sinh tØ cüa m߶i hai nhân duyên ¤y.

* V§y M߶i hai Nhân duyên là gì ?

Kinh Tß½ng ¿ng (3), ÐÑc Ph§t ð¸nh nghîa v« M߶i hai Nhân duyên hay còn g÷i là Duyên kh·i (paticcasamuppàda) nhß sau :

"Do vô minh (avijja) duyên hành (sankhara) hành duyên thÑc (vinãnãna) thÑc duyên danh s¡c (nàma-rùpa) danh s¡c duyên løc nh§p (chabhithàna) løc nh§p duyên xúc (phassa) xúc duyên th÷ (vedana) th÷ duyên ái (tanhà) ái duyên thü (upàdàna) thü duyên hæu (bhava) hæu duyên sinh (jàti) sinh duyên lão tØ (jaràmarama) s¥u, bi, kh±, ßu não".

V« ý nghîa cüa các danh t× :

1- Vô minh (Ignorance) : sñ mê muµi và cu°ng si cüa tâm thÑc, không hi¬u rõ B¯n ðª và Duyên kh·i cüa hi®n hæu.

2- Hành (Mental - formations) : các tánh hÕnh thuµc hoÕt ðµng tÕo tác cüa tâm lý thông qua thân, mi®ng , ý.

3- ThÑc (Consciousness) : tri giác - hi®n hæu (không th¬ phân ð¸nh thÑc · quá khÑ hay tß½ng lai vì nó là dòng v§n hành b¤t tuy®t).

4- Danh s¡c (Corporeality and mentality) : danh thuµc v« tâm lý, s¡c thuµc v« v§t lý.

5- Løc nh§p (Six bases) : sñ tß½ng nh§p cüa 6 quan nång (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý) và 6 tr¥n cänh (hình th¬, âm thanh, hß½ng v¸, mùi v¸, xúc và pháp hay sñ hæu).

6- Xúc (Impression) : sñ giao thoa cån, tr¥n và thÑc.

7- Th÷ (Feeling) : cäm th÷ (vui, bu°n, nhß v§y).

8- Ái (Craving) : sñ luyªn ái, yêu thích.

9- Thü (Clinging) : sñ n¡m giæ, bám níu (cüa tâm, ý, thÑc).

10- Hæu (Process of becoming) : tiªn trình tß½ng duyên ð¬ hình thành hi®n hæu (pháp).

11- Sinh (Birth) : giáng sinh, ra ð¶i, xu¤t hi®n...

12- Lão - tØ (Old age - and Death) : sñ già nua và tØ bi®t (tan hoÕi).

Nhß thª, M߶i hai Nhân duyên là hi®n hæu cüa con ng߶i, ð°ng th¶i cûng là tiªn trình hi®n hæu cüa con ng߶i t× sinh - thành - ðªn hoÕi di®t.

M߶i hai Nhân duyên là ý nghîa v« sñ v§n hành cüa con ng߶i và nó ðßþc kh·i hành t× vô minh. do ðó, sñ hi®n hæu cüa con ng߶i, trß¾c hªt là sñ hi®n hành cüa vô minh, hay con ng߶i ðßþc sinh ra t× vô minh. Nói khác ði, vô minh là n«n móng cho toàn bµ M߶i hai Nhân duyên, nó có m£t trong t×ng m²i chi ph¥n cüa hành, thÑc, danh s¡c... và các m²i m²i chi ph¥n ð«u mang trong nó cái bän ch¤t vô minh. Nªu vô lu§n mµt chi ph¥n nào tách r¶i khöi vô minh thì l§p tÑc cä c½ c¤u nµi tÕi cüa M߶i hai Nhân duyên s¨ tan vÞ. do ðó, trong M߶i hai Nhân duyên, mµt chi ph¥n ðoÕn di®t có nghîa toàn bµ M߶i hai Nhân duyên ðoÕn di®t. Ðây là nµi dung cüa "ái di®t, thì vô minh di®t". Vì thª M߶i hai Nhân duyên s¨ hi®n hành theo con ð߶ng t§p kh·i (lßu chuy¬n) và m¤t ði theo con ð߶ng hoàn di®t. (xem ph¥n sau)

Nhß v§y, không c¥n thiªt phäi c§t v¤n vô minh t× ðâu sinh. Vì l¨, nªu ngay tÕi ðây và trong chính xác thân này, con ng߶i ði vào con ð߶ng "hoàn di®t" thì s¨ biªt rõ vô minh là gì và nó t× ðâu sinh. Ngßþc lÕi, khi con ng߶i ðang lang thang vô ð¸nh b·i sñ v§n hành và chi ph¯i cüa vô minh mà höi r¢ng vô minh t× ðâu sinh, nhß thª là câu höi l½ lØng trên mây ! Ði«u ðó chÆng khác nào nhß bánh xe ðang chÕy · siêu t¯c lÕi có ng߶i mu¯n höi r¢ng bánh xe ¤y có bao nhiêu nang (cåm xe). Vi®c ¤y chï biªt ðßþc khi nào bánh xe d×ng lÕi.

Vô minh thñc ch¤t là sñ b¤t giác, cu°ng si cüa tâm thÑc ðã hi®n hæu t× vô thüy. T× ðó mà con ng߶i träi qua nhi«u kiªp s¯ng phäi gánh ch¸u kh± ðau nhß chính l¶i thánh ca cüa Ph§t ðã nói lên sau ngày giác ngµ : "Lang thang bao kiªp s¯ng, ta chÕy mãi không d×ng, t× bào thai này sang bào thai khác..." (Throught many a birth in existence wandered I. Seeking, but not finding, the builder of this house. sorrowful is repeated birth...) (Php. 153-154)

Nß½ng tña vào vô minh nên hành (meàntal formations) hay ý lñc tÕo tác cüa tâm thÑc sinh kh·i và tác døng cüa ý lñc tÕo tác này ðã chuy¬n sinh thành thÑc cån (consciousness), tÑc tri giác - hi®n hæu. ThÑc cån này cûng g÷i là Kiªt sinh thÑc (gandhabha) hay ý ni®m t¯i s½ trong sñ hình thành cüa mµt thai nhi. theo l¶i ÐÑc Ph§t dÕy (4), mµt thai nhi chï thành tñu khi và chï khi hµi ðü ba ði«u ki®n : 1) cha m© có giao hþp ; 2) Ng߶i m© trong th¶i gian thø thai ; 3) Phäi có m£t kiªt sinh thÑc. do ðó, thÑc cån · ðây chï là ý ni®m t¯i s½ ði vào bào thai ð¬ bào thai thñc sñ tr· thành mµt sinh th¬. Và khi mµt sinh th¬ (thai nhi) hình thành, ngay · ðó, nó là sñ kªt hþp cüa danh và s¡c (corporeality and mentality), tÑc là có m£t mµt sñ s¯ng (ð¥y ðü tâm lý và v§t lý) (5)

Ь phát tri¬n, sñ s¯ng ¤y phäi tß½ng nh§p, câu kªt giæa mÕng cån (6 quan nång) v¾i tr¥n cänh (6 tr¥n cänh), sñ tß½ng nh§p này là Løc nh§p (six bases). trong løc nh§p luôn luôn có m£t sñ giao thoa giæa cån, tr¥n và thÑc nên g÷i là Xúc (impression). Và t× xúc - giao tiªp, ðß½ng nhiên sinh th¬ ¤y phäi nh§n ðßþc cäm th÷ (feeling - kh±, lÕc ho£c không kh± không lÕc). R°i t× Cäm th÷, phát sinh tâm yêu thích, luyªn ái (craving). Có luyªn ái là có n¡m giæ, ý ni®m mong mu¯n duy trì (clinging) cái tôi thích, tôi yêu. Chính là Ái và Thü là ðµng lñc ð¬ duy trì sñ hæu và tÕo nên tiªn trình hi®n hæu (process of becoming). Và cu¯i cùng, trên tiªn trình hi®n hæu ðó s¨ có sñ sinh ra, già nua, tØ bi®t, s¥u, bi, kh±, ßu, não.

Trên ðây là ph¥n trình bày v« M߶i hai Nhân duyên qua tiªn trình cüa mµt sinh mÕng, và ð£c bi®t chú tr÷ng ðªn th¶i ði¬m sinh thành cüa mµt sinh mÕng con ng߶i. T¤t nhiên, không phäi là sau khi mµt con ng߶i ðßþc sinh ra thì M߶i hai Nhân duyên không còn næa ho£c s¨ thay ð±i sang mµt c¤u trúc khác, mà tiªn trình M߶i hai Nhân duyên ¤y s¨ ngñ tr¸ trong vô lu§n mµt sinh mÕng nào mãi cho ðªn khi sinh mÕng ¤y thành Ph§t, nghîa là ch¤m dÑt luân h°i sinh tØ.

Có mµt ði«u c¥n lßu ý r¢ng, ThÑc cån (Consciousness) trong lúc sinh thành thì ðßþc g÷i là Kiªt sinh thÑc (gandhabha) hay ý ni®m t¯i s½ trong mµt ý nghîa r¤t gi¾i hÕn. Vì l¨, khi g÷i là "ý ni®m t¯i s½" nghîa là nó ðã b¸ qui ß¾c vào khuôn ð¸nh cüa th¶i gian v§t lý - tÑc là có ði¬m kh·i ð¥u, mà có ði¬m kh·i ð¥u hÆn nhiên là phäi có ði¬m kªt thúc. Nhß thª, khi thân v§t lý tan rã hay chªt ði, thì ý ni®m t¯i s½ ¤y cûng biªn m¤t dòng luân lßu cüa nó ß ? Ði«u này không th¬ xäy ra. do ðó, cái mà ðßþc g÷i là "ý ni®m t¯i s½", chï ðßþc áp døng cho mµt khái ni®m tß½ng ð¯i và mang tính cách công ß¾c.

Thñc ra, khi mÕng cån ch¤m dÑt (chªt), thân v§t lý s¨ tan hoÕi, còn ThÑc cån vçn t°n tÕi, nhßng nó s¨ ðßþc g÷i là Nghi®p thÑc, Nghi®p này có công nång dçn kh·i sñ tái sinh. Vì thª, tùy theo th¶i ði¬m mà tên g÷i cüa thÑc thay ð±i, còn tính ch¤t cüa nó thì không thay ð±i.

H½n næa, sñ hæu nªu có hình tß¾ng ðß½ng nhiên s¨ có sñ biªn ð±i và m¤t ði. Ngßþc lÕi, cái không có hình tß¾ng, không có di®n mÕo, không mang tính ch¤t v§t lý thì l¤y gì ð¬ g÷i là có biªn ð±i và m¤t ði ! T¤t nhiên là cái vô hình không có nghîa là không hi®n hæu, nhß hß không chÆng hÕn. tuy nhiên, ThÑc cån không phäi là cái th߶ng tÕi, mà nó là hi®n thân cüa tiªn trình sinh di®t tß½ng tøc và mang tính ch¤t äo änh nhß "vòng lØa vô th߶ng". Nhßng sñ sinh di®t cüa ThÑc (thuµc tâm lý) không gi¯ng nhß sñ sinh di®t cüa Thân cån (thuµc v§t lý), vì thª nó s¨ ðßþc ð« c§p trên mµt bình di®n khác.

Mµt ði¬m khác næa cûng c¥n bàn ðªn, ðó là khi ð¸nh nghîa ThÑc là tri Giác - Hi®n Hæu, nghîa là ð¯i tßþng cüa tri giác phäi là mµt sñ hæu hay mµt v§t th¬ xu¤t hi®n trong mµt hÕn kÏ ng¡n nh¤t. Chính vì v§y, ThÑc không th¬ là mµt loÕi tri giác · quá khÑ ho£c tß½ng lai, mà ngßþc lÕi nó luôn luôn là tri giác - hi®n hæu, nghîa là ThÑc và ð¯i tßþng cüa nó luôn luôn ð°ng th¶i có m£t · hi®n tÕi, dù là hi®n tÕi công ß¾c, ð½n thu¥n.

Do ðó, mµt v§t th¬ khi ðßþc xem là ð¯i tßþng cüa tri giác nó s¨ ðßþc nhìn dß¾i lång kính vô th߶ng; tÑc là sñ hi®n di®n cüa nó s¨ di­n ra trong mµt chu kÏ (circle of life) và ðßþc gi¾i hÕn b·i hai ði¬m sinh và di®t.

Thông th߶ng, cái nhìn cüa Ph§t giáo qua quan ði¬m nhân sinh và vû trø, hi®n tßþng gi¾i ðßþc nhìn b·i ba chu kÏ :

1- Chu kÏ suy lu§n : chu kÏ này ðßþc xem là chu kÏ l¾n nhß sñ thành - hoÕi cüa vû trø. Nó vßþt ngoài khä nång tri nh§n cüa con ng߶i, vì v§y hi®n tßþng thành, trø và hoÕi, di®t cüa nó chï có th¬ ðo ðÕc b¢ng suy lu§n. chu kÏ này ðßþc bi¬u th¸ b¢ng vòng tròn l¾n nh¤t trong ba vòng tròn ð°ng tâm.

2- Chu kÏ th߶ng nghi®m : chu kÏ sinh di®t cüa ð¶i s¯ng con ng߶i. Nó ðßþc gi¾i hÕn b·i hai ð¥u sinh và tØ. chu kÏ này dù ðßþc g÷i là chu kÏ th߶ng nghi®m - nghîa là con ng߶i có th¬ mµt cách khái quát tri nh§n ðßþc, nhßng do công ß¾c cüa th¶i gian có quá khÑ hi®n tÕi và v¸ lai trong mµt ð¶i ng߶i, nên nó không phäi là ð¯i tßþng cüa tri giác. chu kÏ này ðßþc bi¬u th¸ b¢ng vòng tròn l¾n thÑ hai trong ba vòng tròn ð°ng tâm

3- Chu kÏ siêu nghi®m : chu kÏ này là chu kÏ nhö nh¤t cüa sñ sinh di®t, thu§t ngæ g÷i là (chu kÏ) sát na (ksana). Chính sñ sinh di®t cüa sát na m¾i ð¥y ðü khä nång ð¬ bi¬u ðÕt tính vô th߶ng mµt cách rõ ràng nh¤t. Vì sñ sinh ra và biªn m¤t cüa v§t th¬ trong mµt sát na chï di­n ra trong ch¾p nhoáng, tích t¡c - nªu nói theo ý ni®m thông th߶ng. do ðó, v§t th¬ hi®n hæu trong sát na chính nó là ð¯i tßþng cüa tri giác. Và ðây là lý do tÕi sao ð¸nh nghîa ThÑc (vinãnàna) là tri giác - hi®n hæu. chu kÏ siêu nghi®m - hay sát na - này ðßþc bi¬u th¸ b¢ng vòng tròn nhö nh¤t trong ba vòng tròn ð°ng tâm.

Bi¬u ð° :

Nhß thª, ð¯i tßþng cüa tri giác s¨ là mµt sñ hæu, mà sñ hæu ðó trên không gian ðßþc phân tích ðªn ðµ không còn phân tích ðßþc, trong th¶i gian cûng ðßþc phân tích ðªn ðµ không còn phân tích ðßþc ; và sñ sinh di®t cüa sñ hæu ðó có th¬ ðßþc xem là ð°ng nh¤t v¾i sñ sinh di®t cüa sát na ð°ng th¶i v¾i nó.

Tuy nhiên, theo quan ði¬m cüa Nh¤t Thiªt Hæu bµ và kinh Lßþng bµ (6), mµt sñ hæu hay v§t th¬ s¨ không chuy¬n ðµng, tÑc là không có tác døng trong mµt sát na. B·i l¨, mµt v§t th¬ nªu chuy¬n ðµng nghîa là nó sinh · ch² này và biªn m¤t · ch² khác. do ðó, chu kÏ sinh di®t cüa mµt v§t th¬ chuy¬n ðµng t¯i thi¬u là hai sát na, mµt sát na hi®n kh·i và mµt sát na sinh di®t. Và nhß thª, sñ sinh di®t n¯i tiªp ðó s¨ ðánh m¤t khä nång tß½ng tøc cüa mµt v§t th¬ ; và mµt v§t th¬, nªu không có khä nång tß½ng tøc nghîa là không th¬ làm ð¯i tßþng cho tri giác, và không có tác døng nhân quä.

T× ðó, c¥n ghi nh§n r¢ng, tri giác - hi®n hæu là sñ nh§n thÑc ð¯i v¾i hi®n hæu ðßþc nhìn t× t±ng tß¾ng mà không phäi là tñ tß¾ng. Mµt hi®n hæu ðßþc nhìn t× t±ng tß¾ng là ðßþc nhìn b·i ý thÑc phân bi®t ; · ðó, mµt hi®n hæu hàm chÑa trong nó cä mµt tiªn trình hi®n hæu. Nghîa là nó ðßþc th×a nh§n, cä mµt quá trình t× sinh thành ðªn hoÕi di®t theo khuôn ð¸nh cüa th¶i gian quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai và không gian dài, rµng, cao; mµt thÑ hi®n hæu mà ÐÑc Ph§t dÕy là có sinh-lão-b®nh-tØ; có thành-trø-hoÕi-không, và có sinh-trø-d¸-di®t,v.v...

Chúng ta biªt r¢ng khi Ph§t dÕy giáo lý v« B¯n ðª và M߶i hai Nhân duyên là dÕy cho con ng߶i chÑ không phäi là cho b§c thánh trí. do ðó, hÆn nhiên là giáo lý ðó phäi thích hþp v¾i tri thÑc th߶ng nghi®m cüa con ng߶i và ðßþc dùng b·i ngôn ngæ thông tøc. Và do ðó, nh§n thÑc th߶ng nghi®m quä là chÑng lý t¯i thßþng cüa con ng߶i.

Nhßng cûng phäi lßu ý r¢ng, nhæng gì ðßþc phân tích, suy lu§n và ðßþc tiªp nh§n b·i tri giác cüa chúng ta chï là chân lý công ß¾c (Conventicnal truth), mà chân lý công ß¾c hay chân lý cüa tri thÑc th߶ng nghi®m thì chï có ý nghîa tß½ng ð¯i chÑ không phäi là cänh gi¾i tñ chÑng cüa Ph§t hay chân lý tuy®t ð¯i. Vì r¢ng, chân lý tuy®t ð¯i (Absolute truth) là chân lý b¤t khä thuyªt b·i ngôn ngæ.

Do ðó, không th¬ dùng tri thÑc th߶ng nghi®m ð¬ nh§n thÑc chân lý cüa Ph§t hay giäi minh nhæng gì vßþt ngoài khä nång cüa tri thÑc th߶ng nghi®m. Ði«u ðó chÆng khác gì gã ån mày lam lû bên v® ð߶ng lÕi khua môi di­n tä thª gi¾i lµng lçy, huy hoàng, nguy nga, tráng l® · cung ðình cüa các b§c quân vß½ng.

H½n thª næa, qua cách trình bày v« M߶i hai Nhân duyên, ta có th¬ th¤y rõ cái g÷i là "khí ch¤t" cüa con ng߶i cûng nhß cüa tri thÑc con ng߶i thñc ch¤t ðßþc gi¾i hÕn b·i hai c½ c¤u: 

1- C½ c¤u di truy«n b¦m sinh (T§p khí)

Ngu°n nång lñc cüa sñ hi¬u biªt, nh§n thÑc cüa chính thân th¬ này thñc ra không gì khác h½n là Xúc (thÑ 6 trong 12 nhân duyên). Vì · Xúc bao g°m các m£t giao thoa giæa cån, tr¥n và thÑc. Nhßng Xúc, nång lñc khä th¬ cüa nó lÕi tùy thuµc vào løc nh§p (thÑ 5 trong 12 nhân duyên), tÑc là tùy thuµc vào hình hài b¦m sinh b¢ng xß½ng b¢ng th¸t này. R°i cái thân b¢ng xß½ng th¸t này lÕi tùy thuµc vào gène di truy«n (cµng nghi®p) t× cha, t× m©, và thêm vào ðó là cái ý ni®m t¯i s½ (kiªt sinh thÑc) v¯n ðã chÑa ðñng mµt t§p khí hành nghi®p thâm cån t× ð¶i s¯ng quá khÑ cüa nhæng cá th¬ riêng bi®t. Mµt c½ c¤u di truy«n nµi tÕi nhß thª hÆn là không hoàn thi®n và không h« có cái g÷i là th¬ ch¤t uyên nguyên, ði«u ðµng ð¶i s¯ng kinh nghi®m cüa con ng߶i, tr× khi cái c½ c¤u danh s¡c - tâm và v§t lý này ðßþc thay ð±i mµt cách hoàn toàn; nghîa là không còn b¸ chi ph¯i, và ð¸nh hß¾ng b·i hành (thÑ 2 trong 12 nhân duyên) hay cái T§p khí di truy«n n¯i kªt cüa m²i sinh m®nh cá th¬.

2- C½ c¤u di truy«n xã hµi (Huân t§p)

Con ng߶i sau khi ðßþc sinh ra, m²i cá th¬ tiªp tøc b¸ chi ph¯i b·i phong tøc , t§p quán, vån hóa, vån minh cüa xã hµi và gia ðình n½i mà cá th¬ ¤y chào ð¶i. Sñ änh hß·ng ðó d¥u không phäi là làm nên cån tính cüa con ng߶i, nhßng nó là yªu t¯ góp ph¥n xây dñng cho cá th¬ ¤y mµt tánh hÕnh (behaviour), mµt l¯i s¯ng trong mµt xã hµi nh¤t ð¸nh.

Ðây chính là hai c½ c¤u di truy«n mà vô lu§n mµt cá th¬ nào cûng ð«u phäi tùy thuµc vào ðó. Và tri giác cüa con ng߶i khi ðã (ðß½ng nhiên) b¸ ðóng khung vào b·i hai c½ c¤u này thì làm sao có th¬ vß½n ðªn hay n¡m b¡t chân lý nhß th§t tuy®t ð¯i ? do ðó, nhæng ði«u Ph§t dÕy cho chúng sinh ðßþc Ngài tuyên b¯ r¢ng ðó chï là n¡m lá trong lòng bàn tay chÑ không phäi là lá trong r×ng. Và n¡m lá trong tay Ph§t, ðó là nhæng gì khä dî trao truy«n cho nhæng chúng sinh nào ðßþc sinh ra t× hai c½ c¤u di truy«n b¤t toàn này.

Trên ðây là nhæng nét c½ bän v« M߶i hai Nhân duyên ðßþc phân tích theo tiªn trình hi®n hæu, theo chi«u lßu chuy¬n (tÑc chiêu minh kh·i cüa thª gi¾i luân h°i, sinh tØ, kh± ðau). Gi¶ ðây, chúng ta ði vào ph¥n kªt tÑc M߶i hai Nhân duyên theo chi«u hoàn di®t, chi«u ðoÕn di®t sñ sinh kh·i cüa thª gi¾i luân h°i, sinh tØ, kh± ðau... và ðßa ðªn giác ngµ giäi thoát. con ð߶ng hoàn di®t ðó ðßþc ÐÑc Ph§t ð¸nh nghîa nhß sau :

"Do ðoÕn di®t tham ái, vô minh mµt cách hoàn toàn nên hành di®t, do hành di®t nên thÑc di®t, do thÑc di®t nên danh s¡c di®t, do danh s¡c di®t nên løc nh§p di®t, do løc nh§p di®t nên xúc di®t, do xúc di®t nên th÷ di®t, do th÷ di®t nên ái di®t, do ái di®t nên thü di®t, do thü di®t nên hæu di®t, do hæu di®t nên sinh di®t, do sinh di®t nên lão, tØ, s¥u, bi, kh±, ßu, não di®t". (Tß½ng ¿ng II) (7)

Và con ð߶ng (hoàn di®t) dçn ðªn thoát ly sinh tØ này, theo Ngài Nàgàrjuna, ÐÑc Ph§t ðã dùng ðªn chân lý công ß¾c (tøc ðª) nhß là con thuy«n ðßa ng߶i sang sông (chân ðª). Và con ð߶ng ¤y ðßþc ð¸nh hß¾ng t× cµi ngu°n cüa tham ái (Tanhà), nghîa là b¡t ð¥u t× sñ ðoÕn tr× Ái døc, khi Ái, Thü ðßþc ðoÕn di®t thì m߶i hai khoen xích nhân duyên cüa thª gi¾i sinh tØ luân h°i tan rã, ðó là ý nghîa cüa "ái di®t là Niªt bàn". (8)

(1) trung Quán Lu§n... Chß½ng II.
(2) Nªu còn sinh và di®t thì lÕi r½i vào hai phÕm trù th¶i gian, tÑc là ði¬m kh·i ð¥u và kªt thúc.
(3) Tß½ng ¿ng Bµ kinh II, ht minh Châu, VNCPHVN, 2026 tr. 10.
(4) kinh majjhima Nikàya I, ht Thích minh Châu d¸ch.
(5) Sñ s¯ng cüa con ng߶i không th¬ thiªu mµt trong hai ði«u ki®n tâm lý và v§t lý.
(6) xem Triªt h÷c v« Tánh Không, Tu® Sî, an Tiêm xb, Sàigòn, 1970.
(7) Tß½ng ¿ng II, HT. minh Châu d¸ch, VNCPHVN, 1993, tr. 10.
(8) kinh Suttanipattà, Ti¬u Bµ Kinh, Chß½ng "Cong ð߶ng ðªn b¶ bªn kia" ÐÑc Ph§t dÕy thanh niên Upasìva "Ngày ðêm con nh§n th¤y, ðoÕn døc ly nghi ng¶, ái di®t là Niªt bàn" (Sn-205). __