Giäi Trình Triªt H÷c Xßa và Nay 

Thích Tâm Thi®n

Яi v¾i tri thÑc th߶ng nghi®m, sñ giäi minh v« ngu°n g¯c cüa vû trø nhân sinh là mµt cuµc truy tìm vînh cØu, dçu r¢ng cho ðªn nay, n«n móng cüa nhæng cuµc truy tìm ðó ð«u chï là nhæng giä thuyªt v« mµt nguyên nhân ð¥u tiên quá u huy«n trong sß½ng khói cüa vû trø vÕn hæu này. R°i t× ðó, nhæng giä thuyªt ¤y ðßþc phát tri¬n b·i hai con ð߶ng : mµt là suy lu§n (deduction) và hai là qui nÕp (induction). Vì l¨, thñc th¬ cüa vû trø nhân sinh là cái gì ðó ho£c là quá l¾n lao, nhß chu kÏ thành và hoÕi cüa vû trø ; ho£c là quá nhö nhi®m, nhß c¤u trúc cüa mµt nguyên tØ v.v... so v¾i khä nång tri nh§n cüa con ng߶i. do ðó, ð¬ n¡m b¡t mµt thñc th¬ hi®n hæu, con ng߶i t¤t yªu phäi nß½ng tña vào con ð߶ng cüa logic lu§n lý, b¢ng cách ho£c là qui giäm s½n hà ðÕi ð¸a này v« mµt ð½n v¸ ð£c thù duy nh¤t (particular), ho£c là suy di­n, trên c½ s· cüa cái mµt ð£c thù nào, thñc th¬ hi®n hæu ði vào mµt t±ng th¬ ph± quát (universal) ; còn bän thân cüa thñc th¬ hi®n hæu ¤y là gì vçn là mµt v¤n nÕn miên tr߶ng. do ðó, giai trình triªt h÷c, nªu hi¬u theo nghîa y tha kh·i (paratantra) - tÑc luôn luôn mang tính kª th×a, phän bi®n, t±ng hþp v.v... là mµt con ð߶ng dài vô t§n, vô biên. tuy nhiên, · ðây chúng ta s¨ khäo sát v« mµt s¯ quan ni®m tiêu bi¬u trong giai trình triªt h÷c, xßa và nay.

I) Tß duy Th¥n ThoÕi 

Tß duy th¥n thoÕi là phß½ng pháp giäi kiªn (deconstruct) triªt h÷c ð¥u tiên cüa con ng߶i, nó ði t× ða th¥n giáo ðªn nh¤t th¥n giáo. trong th¶i thßþng c±, quan ni®m v« vû trø nhân sinh r¤t ð½n giän, có th¬ chia làm hai bình di®n :

- V« thª gi¾i tñ nhiên : do sñ b¤t lñc trong vi®c ði«u phøc sñ v§n hành vô th߶ng cüa hi®n tßþng gi¾i, mà con ng߶i cho r¢ng m²i sñ v§t hi®n tßþng trong thª gi¾i này ð«u có mµt th¥n linh chi ph¯i, ði«u ðµng. T× ðó, các v¸ th¥n xu¤t hi®n nhß : th¥n mßa, th¥n gió, th¥n mây, th¥n lØa... th¥n sông, th¥n núi, th¥n bi¬n, th¥n r×ng... sau mµt quá trình tß duy nhß thª, con ng߶i tiªn bµ h½n ð°ng th¶i th¤y ðßþc m¯i tß½ng quan m§t thiªt giæa mây, mßa, gió, nß¾c, sông, bi¬n, núi, r×ng... tuy nhiên, do vçn b¤t lñc trß¾c sñ ði«u hành cüa thª gi¾i tñ nhiên, t× ðó nh¤t th¥n giáo xu¤t hi®n. Ðây là l¯i tß duy qui giäm thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng v« mµt ð½n v¸ ð£c thù duy nh¤t, có nång lñc ði«u chª dòng v§n hành cüa vû trø nhân sinh, và nång lñc t¯i thßþng ðó ðßþc g÷i là brahman (Фng PhÕm Thiên) cüa Bà la môn giáo (Hinduism), là Thßþng ðª (Creator) cüa Thiên Chúa giáo, hay là Bàn C± trong th¥n thoÕi trung hoa ...

- V« nhân sinh : tß tß·ng nh¤t th¥n giáo giäi thích sñ hi®n hæu cüa con ng߶i qua thuyªt "Sa ð÷a" (Théorie de la Chuste) cho r¢ng con ng߶i ðßþc sinh ra b·i tµi l²i, và b¸ xa lìa bän tính uyên nguyên. Nªu mu¯n tr· v« v¾i bän th¬ (ngu°n g¯c) thì phäi loÕi tr× nhæng tính khí ðê ti®n, th¤p hèn, làm ði«u lành, và c¥u xin th¥n linh - Фng tÕo hóa muôn loài - giúp ðÞ. Ðây là ði¬m khác bi®t r¤t c½ bän giæa triªt h÷c Ph§t giáo và t¤t cä các triªt h÷c tôn giáo khác. Vì Ph§t giáo cho r¢ng sñ hi®n hæu cüa con ng߶i là do vô minh (ignorance) chÑ không phäi là do tµi l²i (sin).

Tuy nhiên, nªu cho r¢ng Thßþng ðª tÕo ra muôn loài thì ai là kë sinh ra Thßþng ðª ? Và nªu Thßþng ðª tñ nhiên mà có, thì thª gi¾i vÕn hæu, muôn loài này ðâu c¥n phäi ðßþc sinh ra b·i Thßþng ðª ? Mà trái lÕi, nó có th¬ cûng tñ nhiên mà có. do ðó, l¯i tß duy v« mµt Th¥n ngã làm chü vòng luân chuy¬n cüa ð¶i s¯ng là l¯i tß duy th¥n thoÕi, mê tín. Vì r¢ng, tß duy này ðã m£c nhiên loÕi tr× m÷i nång lñc khä hæu cüa con ng߶i và biªn con ng߶i tr· thành công cø cüa mµt kë uy quy«n, toàn nång. Tß duy nhß thª s¨ ðánh m¤t giá tr¸ hi®n hæu cüa con ng߶i ð¬ phøc tùng và tôn vinh mµt giá tr¸ hão huy«n v« Th¥n quy«n tuy®t ð¯i. Nhß thª, nó s¨ phá vÞ m÷i c½ c¤u tr§t tñ ðÕo ðÑc nhân bän xã hµi, con ng߶i s¯ng Ö lÕi vào th¥n linh, nhß mµt ni«m an üi cüa "mi«n ð¤t hÑa" tÕm th¶i ho£c vînh cØu. Vì thª, dß¾i ánh sáng cüa khoa h÷c hi®n ðÕi, quan ni®m Th¥n ngã ðßþc xªp vào hÕng tha hóa (alienation).

II) Tß duy Huy«n H÷c 

Lão TØ cho r¢ng : "VÕn v§t sinh t× cái có (hæu), cái có thì sinh ra t× cái không (vô vi), r°i t× cái không - vô vi này mµt sinh hai, hai sinh ba, ba sinh b¯n, nåm, sáu ... cho ðªn muôn ngàn". do ðó vô vi, theo Lão TØ, là bän th¬ cüa vû trø vÕn hæu. Thêm vào ðó h÷c thuyªt Âm Dß½ng (Yin-Yang) cho r¢ng kh·i nguyên cüa vû trø vÕn hæu là Thái cñc - lúc âm dß½ng chßa phân chuy¬n. khi âm dß½ng rung chuy¬n, phân hóa li«n sinh ra lßÞng nghi (âm khác dß½ng), tiªp theo lßÞng nghi sinh ra tÑ tßþng, r°i tÑ tßþng sinh bát quái ... CÑ nhß thª v§n hành mà tÕo ra vû trø nhân sinh này. Vû trø vÕn hæu sinh ra nhß thª và s¨ m¤t ði theo m²i chu kÏ thành hoÕi, và cu¯i cùng chï có vô vi là bän th¬. Vô vi là gì ? theo quan ni®m trung Hoa, ðó là cái không, ð°ng nghîa v¾i hß vô. con ng߶i và vû trø này sinh ra t× hß vô, r°i ðªn mµt lúc nào ðó, khi chu kÏ cüa kiªp s¯ng kªt thúc, s¨ tr· v« v¾i hß vô, tÑc bän th¬ vô vi. Nªu không có vô vi, s¨ không th¬ thành l§p vû trø vÕn hæu này. Tï dø nhß cái bánh xe lån tròn, khoäng tr¯ng giæa nhæng nan xe và chung quanh nó là ði«u c¥n yªu. Nªu không có nhæng khoäng tr¯ng ðó thì bánh xe s¨ tr· nên n£ng n« thô k®ch.

Vì thª, bánh xe ðßþc tÕo ra b·i nhæng khoäng cách ð«u cüa nan xe, và chính nhæng khoäng tr¯ng ðó là vô vi. Vì chính nó tÕo ra nång lñc vô hình làm cho bánh xe chuy¬n ðµng nh© nhàng. Nång lñc ¤y là vô vi, nó không phäi ðßþc sinh ra t× cái có (hæu) mà chính t× n½i cái không (vô vi).

Quay sang „n е, triªt h÷c samkhya (S¯ lu§n) và vaisecika (Th¡ng lu§n) trình bày tß tß·ng cüa h÷ v« thª gi¾i vÕn hæu theo tß duy nh¸ nguyên (dualism), cho r¢ng càn nguyên cüa mµt hi®n hæu bao g°m hai yªu t¯ (a) Th¥n ngã (b) Bän tính th߶ng trú vînh h¢ng cüa hi®n hæu. Sñ có m£t cüa thª gi¾i hi®n tßþng, sñ v§t và con ng߶i thñc ch¤t là do khát v÷ng cüa Th¥n ngã cµng v¾i tñ tính th߶ng tÕi cüa hi®n hæu. — ðây, hi®n hæu ðßþc hình thành theo công thÑc :

"Khát v÷ng cüa Th¥n ngã + tñ tính th߶ng h¢ng cüa hi®n hæu = sñ có m£t cüa hi®n hæu".

T× ðây, nªu con ng߶i mong mu¯n hµi nh§p v¾i tñ tính vînh h¢ng thì phäi thi«n ð¸nh (không phäi thi«n cüa Ph§t giáo) ð¬ ðoÕn tr× khát v÷ng cüa Th¥n ngã. cho ðªn khi m÷i khát v÷ng không còn, thª gi¾i hi®n tßþng s¨ bång tiêu, chï còn lÕi Th¥n ngã hi®n t°n trong tñ tính vînh h¢ng, b¤t di®t. Ðây là nµi dung cüa triªt h÷c Samkhya.

Thêm vào ðó, triªt h÷c vaisecika thì cho r¢ng m²i hi®n hæu phäi có ðü sáu "cú nghîa" m¾i có th¬ thành tñu, bao g°m :

1- Th§t (v§t th¬ hi®n hæu)

2- ÐÑc (ð£c thù tính, hay cá bi®t tính cüa hi®n hæu) (*)

3- Nghi®p (chÑc nång hoÕt ðµng cüa v§t th¬)

4- Hæu tánh (có ðü ba ð£c tính : th§t, ðÑc và nghi®p)

5- аng - d¸ (nhæng cái gi¯ng và khác v¾i v§t th¬ hi®n hæu)

6- Hòa hþp (phäi có sñ hòa hþp)

— ðây, rõ ràng triªt h÷c vaisecika có khuynh hß¾ng phân tích hi®n hæu, ði vào cñc vi, và cñc vi ðó cûng ðßþc xem nhß là bän th¬ cüa vû trø hi®n hành, và ðây quä thñc là mµt bß¾c tiªn dài trong giai trình tß tß·ng triªt h÷c cüa nhân loÕi. tuy nhiên, c½ s· cüa nhæng tß tß·ng trên vçn b¡t ngu°n t× các hi®n tßþng cüa tri giác ð¬ nh§n thÑc v« vû trø vÕn hæu. T¤t nhiên, tri giác và suy lu§n v¯n không phäi là cái thß¾c ðo ð¸nh v¸ chân lý tuy®t ð¯i ; trái lÕi, theo l¶i ÐÑc Ph§t dÕy, tri giác và suy lu§n thì không phäi là và hoàn toàn khác v¾i thª gi¾i thñc tÕi, vì ð£c tính cüa tri giác và suy lu§n là l¥m l²i. Ði«u này ðã ðßþc chÑng minh b·i khoa h÷c hi®n ðÕi. Và nhæng l¯i c¡t nghîa, lu§n giäi v« vû trø vÕn hæu nhß thª ðã không ðem lÕi lþi ích th§t sñ cho con ng߶i trong vi®c tìm kiªm hÕnh phúc và chân lý. Vì thª, chúng ðßþc xem là tß duy huy«n h÷c nh¢m giä ð¸nh v« mµt cÑu cánh m½ h° vi­n vông. do ðó, nhóm tß tß·ng này cûng ðßþc xªp vào hàng tha hóa (alienation).

III) Tß duy Triªt H÷c

L¸ch sØ tß tß·ng triªt h÷c cüa nhân loÕi bß¾c sang mµt giai ðoÕn tiªn bµ h½n ði¬m kh·i thüy cüa tß duy th¥n thoÕi, tß duy huy«n h÷c và ðßþc b¡t ð¥u b·i tß duy triªt h÷c. Và tß duy triªt h÷c thì ðßþc m· màn t× các h÷c thuyªt t× duy tâm lu§n (Spiritualism) hay t× quan ni®m lu§n (Idealism). Và cûng t× ðây, do tính ða phÑc v« bän nguyên cüa sñ v§t hi®n tßþng trong các h÷c thuyªt cüa duy tâm lu§n, mà phát sinh các loÕi tß duy triªt h÷c v« duy tâm nhß Ða nguyên lu§n (Pluralism), Nh¸ nguyên lu§n (Dualism) và Nh¤t nguyên lu§n (Monism).

T¤t cä nhæng lu§n triªt này ð«u là th¬ cách nh§n thÑc thª gi¾i thñc tÕi hi®n hæu (vû trø khách quan) theo kiªn thÑc ph± quát cüa con ng߶i. do ðó, suy cho cùng chúng ð«u thuµc v« thñc tÕi lu§n ch¤t phác (naive realism) hay cûng g÷i là thñc tÕi lu§n phác t¯ (réalisme vulgaire). Và triªt lu§n cüa thñc tÕi lu§n phác t¯ thì "t¤t cä m÷i v§t ð«u có túc lý" (tout à une raison suffisante). Nhß thª, khi tri giác v« mµt sñ th¬ thì cái túc lý cüa tri giác ðó không · trong tôi mà nó · trong sñ th¬, tÑc ngoài tôi. Vì v§y, biªt r¢ng sñ v§t t°n tÕi · bên ngoài tri giác.

— lãnh vñc này, các h÷c thuyªt nhß Thái cñc, Vô vi, Hß vô,... cüa trung hoa chßa th¬ g÷i là duy tâm lu§n vì còn quá m½ h°. do ðó, khi bàn ðªn duy tâm lu§n, thì triªt h÷c Tây phß½ng có nhæng ðÕi bi¬u sáng giá và rñc rÞ nh¤t. — ðây chúng ta m· ð¥u t× Plato.

Plato (428 - 347 B.C) là mµt triªt gia l²i lÕc cüa triªt h÷c hy LÕp c± ðÕi. theo ðánh giá cüa karl jaspers trong the great philo sophers, thì plato là ðïnh cao cüa tri thÑc hy LÕp.

Then ch¯t trong tß tß·ng plato là arete - có nghîa là ðÑc, là thi®n, nó mang cùng tính ch¤t v¾i chæ ÐÕo cüa Á Ðông. arete theo plato là tinh hoa cüa con ng߶i. khi phá vÞ m÷i chß¾ng ngÕi ð¬ chuy¬n ðµng, arete tÑc là con ng߶i ðã vß½n ðªn sñ hoàn thi®n cüa trí tu®. Vì arete là ðµng lñc giúp con ng߶i th¬ nh§p sñ toàn chân, toàn thi®n và toàn mÛ, tÑc cái ð©p vînh cØu. tuy nhiên Arete, theo Plato, là cái Mµt tuy®t ð¯i, nó là cån nguyên ð¬ sän sinh ra m÷i ý ni®m và nó thü vai nhß mµt ði¬m tña cu¯i cùng, nhßng không phäi là møc ðích cÑu cánh ð¬ con ng߶i ðÕt ðªn. Sñ khai phóng arete và vßþt qua nó là ð¬ ði vào thª gi¾i cüa chân (sophon), thi®n (agathon) và mÛ (kalon). do ðó, plato cho r¢ng hÕnh phúc cüa tr¥n gian chính là sñ tri giác v« chân, thi®n, và mÛ. Nhßng trong lý thuyªt v« ý ni®m, thì plato cho r¢ng khoa h÷c cao nh¤t chính là sñ khai sáng v« cái thi®n và cái thi®n ðßþc xem nhß là m£t tr¶i soi sáng thª gi¾i hi®n hæu cüa ý thÑc.

Яi v¾i Plato, ông cho r¢ng ý ni®m là cõi siêu vi®t, là cån nguyên cüa m÷i hi®n hæu. "Ý ni®m là n½i cüa t¤t cä, cüa vô s¡c, vô th¬, tinh túy vô cùng, là tinh yªu cüa tri thÑc, và ngu°n mÕch cüa linh h°n..." (Phaedrus). Nhß thª, triªt lu§n cüa plato là ði vào cõi mông lung cüa ý ni®m, và h÷c thuyªt v« ý ni®m (Idealism) là ði¬m n±i b§t trong triªt h÷c plato (Platoism). tuy nhiên, ý ni®m theo plato có hai ph¥n, ph¥n änh tßþng cüa ý ni®m thì tùy thuµc vào không gian và th¶i gian ; ngßþc lÕi, tinh hoa cüa ý ni®m thì siêu vi®t m÷i biên ðµ hæu hÕn cüa không gian và th¶i gian. Vì thª, có khi ý ni®m ðßþc xem nhß là tâm (eros), là th¬ (eidos), là tß¾ng (morphe) , là tinh túy (ousia), là cái mµt (monashenas) hay là mµt thñc th¬ chân hæu (onto on). Và ðây ðßþc xem nhß là mµt trong nhæng kh·i thüy cüa triªt lý duy tâm lu§n. V« sau, duy tâm lu§n lÕi ðßþc phân chia thành nhi«u hß¾ng nhß : khách quan, chü quan, ý chí, kinh nghi®m, trñc giác...

1- duy tâm lu§n chü quan

Francis bacon (1561 - 2026), john locke (1632 - 1704), david hume (1711 - 1776) ... ð«u là nhæng triªt gia có änh hß·ng l¾n v« duy tâm lu§n, và tß tß·ng cüa h÷ ðßþc thiªt l§p b·i Nh¸ nguyên lu§n.

Francis bacon v¯n ðßþc xem là ng߶i sáng l§p "Chü nghîa duy v§t anh và các ngành khoa h÷c thñc nghi®m hi®n ðÕi". (1) Ông phê phán triªt h÷c Aristotle, mµt cao ð® n±i tiªng cüa Plato, và các h÷c thuyªt duy tâm lu§n, cho r¢ng ðó là nhæng äo tß·ng m½ h° v« thª gi¾i ý ni®m. Ông chü trß½ng khoa h÷c chân chính phäi mang tính ch¤t thñc ti­n, nghîa là phäi dña trên thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng cüa tñ nhiên cµng v¾i kinh nghi®m nµi tÕi, mà theo Bacon, ðó là nhæng giác quan không th¬ sai l¥m và là ngu°n g¯c cüa sñ hi¬u biªt". Tác ph¦m chính cüa bacon là "Novum Organum" (Công cø m¾i) (1620) và cu¯n "Bàn v« nguyên t¡c và c½ s·" (De principis et que originibus). Riêng tác ph¦m "Novum Organun", nµi dung cüa nó phê phán tác ph¦m "Organon" cüa aristotle và nhæng quan ni®m kinh vi®n, sai l¥m làm cän tr· bß¾c tiªn cüa khoa h÷c. bacon chia nhæng tß tß·ng kinh vi®n sai l¥m ðó thành b¯n loÕi äo tßþng : (a) Äo tßþng cüa chüng tµc, (b) Äo tßþng cüa hang ðµng ; (c) Äo tßþng cüa n½i công cµng và (d) Äo tßþng cüa rÕp hát.

Äo tßþng chüng tµc là bän tính trí tu® cüa loài ng߶i : "Giác tính ðó gi¯ng nhß mµt t¤m gß½ng không b¢ng phÆng và hòa trµn cä bän tính cüa riêng nó v¾i bän tính cüa sñ v§t, làm cho méo mó và sai l®ch nhæng hình änh mà nó phän chiªu". Äo tßþng hang ðµng là nhæng tính khí cá nhân cüa con ng߶i tùy thuµc vào giáo døc, t§p quán và hoàn cänh chung quanh. Äo tßþng cüa n½i công cµng là nhæng công ß¾c chung cüa ngôn ngæ, mà qua ðó con ng߶i cá nhân tiªp xúc ðßþc v¾i qu¥n chúng xã hµi, và cu¯i cùng, äo tßþng rÕp hát là nhæng tß tß·ng ðßþc sinh ra t× triªt h÷c sai l¥m, khác nhau và nh¤t là duy tâm.

M£c dù gi÷ng ði®u phê phán gay g¡t cüa bacon là nhß thª, song, chính ông là ng߶i th×a nh§n sñ t°n tÕi vînh vi­n cüa Thßþng ðª, cûng nhß tính vînh cØu cüa v§t ch¤t. Ông chÑng minh r¢ng v§t th¬ hi®n hæu có hai m£t, tính "truy«n khäi" thuµc lînh vñc th¥n h÷c, và tính quan h® nhân quä thuµc lînh vñc khoa h÷c. T× ðó, ông cho r¢ng con ng߶i có hai linh h°n ; linh h°n thÑ nh¤t là do Thßþng ðª tÕo ra nên biªt tß duy, hþp lý ; và linh h°n thÑ hai là linh h°n cüa v§t ch¤t, thuµc th¬ xác ; linh h°n này có tính ch¤t cäm giác, và do ðó, nó là phi lý, sai l®ch. T× cách phân loÕi khoa h÷c ðßþc cån cÑ trên c½ s· cüa nång lñc linh h°n (giác tính, tri giác,...) này, rõ ràng triªt h÷c cüa bacon thuµc loÕi duy tâm chü quan.

M£c d¥u, trong triªt h÷c bacon ð¥y dçy nhæng mâu thuçn và phi lý, nhßng nó ðã ðóng vai trò quan tr÷ng trong vi®c phát tri¬n triªt h÷c. Tß tß·ng cüa ông ðã gây änh hß·ng sâu ð§m ðªn triªt h÷c cüa john Locke.

John Locke, mµt nhà tß tß·ng Anh, ð°ng th¶i là ng߶i kª th×a triªt h÷c cüa francis Bacon, nguyên lý : tri thÑc và quan ni®m b¡t ngu°n t× cäm tính (giác tính, cäm giác...). Chü nghîa duy v§t cüa ông là · ch² ông cñc lñc phê phán "quan ni®m b¦m sinh" cüa René descartes (1596-2026) và "Nguyên t¡c thñc ti­n b¦m sinh" cüa leibniz (1646 -1716). Ngßþc lÕi, ông cho r¢ng ngu°n g¯c cüa tri thÑc con ng߶i ðßþc l¤y ra t× kinh nghi®m, nghîa là do sñ góp nh£t t× kinh nghi®m s¯ng chÑ không phäi là b¦m sinh.

Tuy nhiên, cûng nhß Bacon, ông phân chia kinh nghi®m thành hai loÕi : kinh nghi®m nµi tÕi (bên trong) và kinh nghi®m ngoÕi tÕi (bên ngoài). kinh nghi®m ngoÕi tÕi là do tác ðµng cüa v§t ch¤t vào giác quan, ngßþc lÕi, kinh nghi®m nµi tÕi là hoÕt ðµng riêng lë cüa tâm h°n. Sñ hoÕt ðµng ðó ðßþc g÷i là phän tïnh. hai ngu°n kinh nghi®m trên hoàn toàn ðµc l§p, phân ly ; do ðó, l¯i nh§n thÑc lu§n nhß thª r½i vào nh¸ nguyên. Và trên c½ s· này, tÑc Nh¸ nguyên lu§n, mà v« sau, david hume (1711 - 1776) và george berkely (1685 - 1753) thành l§p nên chü nghîa duy tâm lu§n chü quan.

George Berkely, mµt linh møc ng߶i anh ðßþc xem là mµt trong nhæng ng߶i sáng l§p chü nghîa duy tâm lu§n chü quan. Ông cho r¢ng thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng thñc ch¤t chï là nhæng cäm giác cüa con ng߶i tÑc chï là bóng dáng cüa ý thÑc chü quan. Hi®n hæu t°n tÕi trong thª gi¾i tñ nhiên chï là tß½ng ð¯i, chï có cäm giác là sñ th§t. V§t ch¤t chï t°n tÕi khi nào nó ðßþc ng߶i ta cäm nh§n. H÷c thuyªt này cüa berkely ðã phü nh§n thª gi¾i khách quan và ði vào Th¥n ngã lu§n, tÑc tôn vinh cái cäm giác không th§t cüa cái Tôi. Và r°i ð¬ tránh khöi nhæng sa l¥y trong triªt lu§n cüa ông - sñ sai l¥m khi phü nh§n hi®n tßþng gi¾i là không thñc có - ông ðã ði ðªn mµt mâu thuçn l¾n ðó là, cho r¢ng Thßþng ðª sinh ra cäm giác và Thßþng ðª t°n tÕi ðµc l§p v¾i nhæng cäm giác. Nhß thª, t× duy tâm chü quan ông chuy¬n sang triªt lu§n cüa duy tâm khách quan. T× ðó, ông khß¾c t× quan ni®m cho r¢ng thª gi¾i khác quan là nhæng ¤n tßþng cäm giác cüa cái Tôi (h÷c thuyªt cüa chính ông), ð¬ quay sang th×a nh§n thª gi¾i khách quan nhß là kªt quä cüa mµt tinh th¥n t¯i cao - tÑc Thßþng ðª. Ðây là ði¬m mâu thuçn then ch¯t và chính nó ðã phá vÞ triªt lu§n cüa chü nghîa duy tâm chü quan cüa Berkely.

— ðây, "Nªu con ng߶i chï có th¬ có ¤n tßþng cäm giác v« sñ v§t thì tÕi sao quä quyªt sñ t°n tÕi cüa sñ v§t ? Vä lÕi, nªu Thßþng ðª sinh ra nhæng cäm giác, ¤n tßþng n½i con ng߶i, theo malebranche giä ð¸nh, thì hà c¾ gì cho r¢ng ngoài con ng߶i, ngoài Thiên Chúa, còn có nhæng sñ v§t do Thiên Chúa tÕo tác ?" (Si nous n'atteignons que les "idées représentatives" des choses, pourquoi affirmer l'existence des "choses" ? si Dieu, come le dit Maberanche, produit en nous les impressions que nous éprouvons, pourquoi supposer, hors de nous et de Dieu, des choses immaterielles qui seraient l'occasion de l'action de dieu ?).

Tï dø r¢ng chiªc gi¥y dß¾i chân cüa Berkely, nªu nó chï th§t sñ t°n tÕi trên ý thÑc chü quan ; v§y, khi berkely ði ngü, tÑc không có cäm giác v« chiªc gi¥y ; chiªc gi¥y ðó có t°n tÕi không ? Nªu có thì lu§n ði¬m cüa berkely sai ; nªu không thì phü nh§n mµt sñ th§t hi¬n nhiên, vì sáng ra berkely vçn mang chiªc gi¥y ðó. Còn nªu cho r¢ng cäm giác cüa con ng߶i ðßþc sinh ra t× Thßþng ðª, cäm giác ðó là mµt ph¥n cüa thiêng liêng cüa Thßþng ðª, nhß thª lÕi ðánh m¤t nhân bän - sñ hi®n di®n cüa con ng߶i và r½i vào lý lu§n siêu hình. do ðó, triªt lu§n này cûng ðßþc xªp vào hÕng tha hóa (alienation).

2Duy tâm lu§n khách quan

Sñ v§n hành cüa tß duy triªt h÷c mãi cho ðªn thª kÖ 18, Hégel (1770 - 1831), mµt nhà triªt h÷c ÐÑc ðã tÕo nên mµt bß¾c ngo£c l¾n ðó là lý lu§n bi®n chÑng v« sñ phát tri¬n. tuy nhiên, ông vçn ðßþc xªp vào chü nghîa duy tâm lu§n, vì cho r¢ng n«n täng cüa thª gi¾i là "quan ni®m tuy®t ð¯i". Hégel phân chia cái quan ni®m tuy®t ð¯i này thành ba giai ðoÕn : (a) giai ðoÕn thÑ nh¤t là logic, cái tính ch¤t uyên nguyên, thu¥n túy cüa tß duy. — ðó, quan ni®m tuy®t ð¯i ðßþc xem là h® th¯ng cüa khái ni®m và phÕm trù. Còn logic là h® th¯ng chuy¬n hóa theo tr§t tñ logic tñ nhiên. (ði«u này ðßþc trình bày trong tác ph¦m logic H÷c cüa Hégel). (b) giai ðoÕn thÑ hai cüa quan ni®m tuy®t ð¯i là tñ nhiên, tñ nhiên là sñ v§n hành cüa quan ni®m tuy®t ð¯i. Nhßng tñ nhiên chï phát tri¬n trong không gian mà không l® thuµc vào th¶i gian (triªt h÷c tñ nhiên cüa Hégel). (c) giai ðoÕn thÑ ba cüa quan ni®m tuy®t ð¯i ðó là sñ phát tri¬n cao nh¤t cüa tinh th¥n tuy®t ð¯i. — ðây, theo nhæng phê bình triªt h÷c, thì "cái tuy®t ð¯i "quan ni®m tuy®t ð¯i" hay "tinh th¥n tuy®t ð¯i" cüa Hégel thñc ch¤t chï là l¯i ð£t tên m¾i cho Thßþng ðª. Và do ðó, khi tách ý thÑc cüa con ng߶i ra khöi ð¶i s¯ng tñ nhiên và xã hµi là Hégel ðã r½i vào sai l¥m. Vì không th¬ có cái "quan ni®m tuy®t ð¯i" nào có th¬ hi®n hæu ðµc l§p, riêng bi®t nhß mµt thñc th¬ ngoài nhæng tß½ng quan giæa con ng߶i, tñ nhiên và xã hµi.

Tuy nhiên, cái qui giá vî ðÕi cüa hégel là · ch² phß½ng pháp bi®n chÑng, cho r¢ng sñ phát tri¬n cüa thª gi¾i khách quan tñ nhiên... b¡t ð¥u t× sñ ð¤u tranh giæa các m£t ð¯i l§p trên cùng mµt sñ th¬ th¯ng nh¤t. Sñ th¯ng nh¤t và ð¤u tranh ðó s¨ kéo dài và chuy¬n hóa d¥n t× s¯ lßþng sang nhæng thay ð±i v« ch¤t lßþng ð¬ tÕo nên mµt bß¾c ðµt phá - sñ phát tri¬n cüa nhân loÕi. Ði«u này ðßþc marx (1818 - 2026) và engel (1820 - 1885) g÷i là cái "nhân hþp lý", và l¤y ðó làm mµt trong nhæng ngu°n g¯c lý lu§n cüa chü nghîa marx sau này.

T× nhæng chi tiªt trên, ta th¤y r¢ng lu§n triªt cüa Hégel bao g°m hai m£t, mµt m£t là lý lu§n siêu hình, và m£t khác, là bi®n chÑng tñ nhiên. V« v¤n ð« siêu hình, nªu quan ni®m tuy®t ð¯i cüa Hégel là sñ th§t, thì nó ð°ng nghîa v¾i thuyªt TÕo hóa cüa Nh¤t th¥n giáo. V« m£t bi®n chÑng tñ nhiên, mµt sáng tÕo có giá tr¸ vî ðÕi trong l¸ch sØ triªt h÷c, nhßng Hégel lÕi cho r¢ng triªt h÷c cüa ông là giai ðoÕn cu¯i cüa m÷i sñ phát tri¬n. trong khi con ng߶i, xã hµi và thª gi¾i tñ nhiên thì không ng×ng trôi chäy, nghîa là luôn luôn phát tri¬n. Nhß thª, quan ði¬m cüa Hégel lÕi r½i vào cñc ðoan.

3- Duy tâm lu§n ý chí

Immanuel kant (1724 - 1804), mµt trong nhæng triªt gia sáng giá nh¤t, sáng l§p chü nghîa duy tâm lu§n ÐÑc vào nØa sau thª kÖ 18 và ð¥u thª kÖ 19. theo ðánh giá cüa karl jaspers trong "The great Philosophers", thì kant v×a là ðïnh cao, v×a là n«n täng cüa triªt h÷c Tây phß½ng c§n hi®n ðÕi, ðó là : cuµc tìm kiªm sñ th§t và giá tr¸ ph± quát cho toàn th¬ nhân loÕi qua vi®c khai phóng c½ c¤u v§n hành nång ðµng tß tß·ng con ng߶i.

Yªu tính c½ bän cüa triªt h÷c kant là sñ hòa ph¯i giæa chü nghîa duy v§t và chü nghîa duy tâm tÕo thành mµt h® th¯ng triªt h÷c v¾i nhæng trào lßu ð¯i l§p. Sñ hòa ph¯i ðó ðßþc bi¬u th¸ b·i quan ði¬m cho r¢ng : Kant, mµt m£t th×a nh§n sñ t°n tÕi cüa hi®n hæu (sñ v§t hi®n tßþng) bên ngoài ý thÑc con ng߶i, ðó là thª gi¾i cüa "v§t tñ nó" (ding un sick hay the thing in itself). M£t khác, kant cho r¢ng con ng߶i không th¬ tri giác ðßþc "v§t tñ nó", mà "v§t tñ nó" là cái · bên kia nh§n thÑc cüa con ng߶i - tÑc siêu nghi®m. do ðó, khi nói "v§t tñ nó" v¯n t°n tÕi bên ngoài nh§n thÑc cüa con ng߶i, ðó là ði¬m ð°ng nh¤t v¾i chü nghîa duy v§t. Và khi nói "v§t tñ nó" · bên kia biên ðµ cüa nh§n thÑc - thuµc siêu nghi®m, ðó là ði¬m ð°ng nh¤t v¾i chü nghîa duy tâm. N¯i kªt hai ði¬m này chính là sñ hòa ph¯i trong triªt h÷c Kant.

Mµt ði¬m khác næa trong triªt h÷c Kant, ðó là phÕm trù tiên nghi®m (a priori intuition). kant cho r¢ng, th¶i gian, không gian, quan h® nhân quä và các qui lu§t cüa tñ nhiên không phäi là ð£c tính s· hæu b·i tñ nhiên, mà nó là ð£c tính cäm quan cüa con ng߶i. Cái ð£c tính ðó là phÕm trù "tiên nghi®m hay tiên thiên", nghîa là nó có trß¾c kinh nghi®m, không l® thuµc vào kinh nghi®m và là ði«u ki®n cho kinh nghi®m. Ông ð£t cho phÕm trù này là chü nghîa duy tâm tiên nghi®m. Ь soi sáng thêm cho phÕm trù tiên nghi®m, kant chÑng minh r¢ng, tï dø v« không gian : nó không th¬ tho¡t sinh ngoài kinh nghi®m. Vì t× nguyên thüy, không gian v¯n ðã hi®n hæu trong kinh nghi®m, và làm ði«u ki®n cån bän, ð¬ trên ðó, sñ v§t xu¤t hi®n nhß mµt ð¯i tßþng cüa chü th¬ nh§n thÑc. Không gian, do ðó, là mµt trñc giác tiên nghi®m. Vì con ng߶i không th¬ hình dung ra mµt ð¯i tßþng mà không có không gian nhßng ngßþc lÕi, v¾i không gian, nó không c¥n phäi có ð¯i tßþng mà vçn ðßþc hình dung. Và nhß thª, không gian, m÷i hình tß¾ng cüa nó, m÷i biên ðµ và trß½ng ðµ (extension) cüa nó, m÷i màu s¡c, ánh sáng, và bóng chìm v.v... cüa nó ð«u thuµc v« trñc giác mà không phäi là cäm giác. Ðó là không gian thñc tÕi (spatiability).

Thêm vào ðó, kant cho r¢ng tính th¯ng nh¤t cüa tñ nhiên không phäi · trong v§t ch¤t, mà là · trong ý thÑc cüa chü th¬ nh§n thÑc, tÑc cái "Tôi". Nhæng n² lñc vßþt qua kinh nghi®m chü quan này ð«u ðßa ðªn mâu thuçn không th¬ lý giäi ðßþc vì, theo Kant, mâu thuçn ðó là mµt äo änh cüa tri giác chÑ không phäi là cüa thª gi¾i hi®n thñc khách quan. Còn thª gi¾i hi®n thñc khách quan, tÑc "v§t tñ nó" thì không n¢m trong phÕm vi cüa nh§n thÑc. Tï dø nhß cái bàn, khi nó ðßþc phän ánh trong nh§n thÑc, nghîa là nó có mµt hình vóc cø th¬, mµt sñ v§t cø th¬, mµt màu s¡c, di®n mÕo cø th¬, nhßng cái bàn trong nh§n thÑc và cái bàn trong thñc tÕi, hay "cái bàn chính nó" thì hoàn toàn khác nhau : và con ng߶i không th¬ biªt ðßþc "Cái bàn chính nó". khuynh hß¾ng giäi trình triªt h÷c này cüa Kant, rõ ràng là mu¯n ði ðªn bênh vñc cho b¤t khä tri lu§n ; t× ðó nó m· ra mµt cánh cØa cho tôn giáo hình thÑc. trong bài tña cüa cu¯n "Phê bình lý tính thu¥n lý" (The critique of pure Reason), kant viªt : "Trong khi hÕn chª nh§n thÑc, tôi phäi .... tÕo ra mµt ch² ðÑng cho tín ngßÞng". Ði«u này kant cho r¢ng, mu¯n bäo v® và duy trì ðÕo ðÑc, c¥n phäi th×a nh§n sñ có m£t cüa Thßþng ðª và sñ b¤t tØ cüa linh h°n. Vì ý ni®m v« Thßþng ðª s¨ dñng lên cån bän cüa ni«m tin có lý tính (rational faith). — ðây, lý tính ðßþc xem nhß là mµt sñ th¬ tñ hoàn thi®n chính nó b¢ng ý thÑc. Vì thª trong tôn giáo, nªu con ng߶i khát v÷ng tñ hoàn thi®n mình trong lý tính, ðó chính là ðÕo lý c½ bän cüa con ng߶i. do ðó, Thßþng ðª cüa kant xu¤t hi®n nhß mµt giä ð¸nh mà không phäi là thñc th¬ t¯i h§u, và cûng nhß linh h°n, ðó là sñ giä ð¸nh v« mµt thñc th¬ b¤t tØ và vînh cØu ; và nhß thª không c¥n thiªt bi®n minh có hay không có v« mµt Thßþng ðª toàn nång. tuy nhiên, không vì v§y mà Thßþng ðª không có, vì Thßþng ðª ðó chính là khä th¬ hoàn thi®n cüa m²i con ng߶i. kant viªt : "Tôi ch¡c ch¡n trên cån bän ðÕo ðÑc r¢ng Ngài hi®n hæu". Và sñ ki®n tái tÕo mµt Thßþng ðª theo khuôn mçu không bi¬u tßþng và không quy«n nång, ðßa nh§n thÑc cüa con ng߶i lên mµt trình ðµ lý tính, và r¤t bình thän chính là ßu ði¬m cüa triªt h÷c Kant.

Tóm lÕi, trß¾c vi­n kiªn cüa triªt h÷c Kant, nhæng quan ni®m v« "v§t tñ nó" (la chose en soi), v« các phÕm trù tiên nghi®m, v« thñc tÕi siêu vi®t không và th¶i tính, v« Thßþng ðª lý tính v.v... và nh¤t là v« h÷c thuyªt v« Thßþng ðª, kant ðßþc ðánh giá r¤t cao. theo ghi nh§n cüa Engel, thì v¾i h÷c thuyªt cüa mình, kant ðã tÕo ðßþc mµt ðµt phá kh¦u vào thª gi¾i quan siêu hình. tuy nhiên, ngay khái ni®m v« "tiên nghi®m" (a priori intuition) và "v§t tñ nó" (the thing in-itself) cho th¤y r¢ng hi®n hæu ðßþc phân ly b·i hai m£t : mµt m£t là hi®n tßþng và m£t kia là "v§t tñ nó" ; ðây là tính ch¤t nh¸ nguyên lu§n trong triªt h÷c Kant.

Qua nh§n xét cüa schopenhauer (1788 - 1860), mµt nhà triªt h÷c ÐÑc, r¢ng "v§t tñ nó" là ý chí sinh t°n (volonté) cüa con ng߶i, chính ðµng c½ này thúc ð¦y tiªn t¾i sñ hi®n hæu cüa muôn loài. Và nªu nhß thª, thì "v§t tñ thân" - hay "ý chí sinh t°n" cüa kant - qua lu§n giäi cüa Schopenhauer, chÆng khác gì "khát v÷ng cüa Th¥n ngã" trong triªt h÷c samkhya thuµc v« huy«n h÷c (nhß ðã ð« c§p t× ð¥u). Vì thª, trong ch×ng mñc nào ðó theo lu§n giäi cüa Schopenhauer, thì triªt h÷c kant ðßþc xem nhß thuµc v« ý chí duy tâm lu§n.

3- Duy tâm lu§n kinh nghi®m và trñc giác

Nhß v×a trình bày, lu§n thuyªt chü quan duy tâm b¡t ngu°n t× phái kinh nghi®m, khách quan duy tâm thì phát sinh t× phái lý tính, và ý chí duy tâm lu§n thì ra ð¶i t× sñ hòa ph¯i giæa kinh nghi®m và lý tính.

William james (1842 - 1910), nhà triªt h÷c MÛ sáng l§p chü nghîa thñc døng. Ông cho r¢ng kinh nghi®m là cái gì ðó vßþt ngoài logic lu§n lý, nhßng m÷i tác nång cüa tâm lý nhß ý thÑc, tß tß·ng, tri giác v.v... ð«u có th¬ là ð¯i tßþng cüa kinh nghi®m. do ðó không gian tr· nên mÕng lß¾i kh±ng l° cüa kinh nghi®m và th¶i gian là dòng v§n hành cüa kinh nghi®m. T× c½ s· lý lu§n trên, william james cho r¢ng chân lý là ði«u b¤t ð¸nh; h­ cái gì có ích lþi cho con ng߶i là chân lý. Ði«u này ðã phá vÞ m÷i phÕm vi công ß¾c xã hµi, vì james chü trß½ng r¢ng chü nghîa kinh nghi®m không th×a nh§n mµt hi®n thñc nào ngoài kinh nghi®m thu¥n túy.

Kª ðó, ng߶i ch¸u änh hß·ng cüa william james và schopenhauer là henri louis bergson (1859 - 1941), mµt nhà triªt h÷c duy tâm Pháp, ông ðßþc xem là ng߶i n±i b§t nh¤t cüa chü nghîa duy tâm th¥n bí hi®n ðÕi. Lu§n triªt c½ bän cüa bergson là thuyªt trñc giác. Ông cho r¢ng ngu°n g¯c cüa vÕn hæu không gì khác h½n là "ðà s¯ng" (élan vital), tÑc dòng sinh m®nh hi®n hæu. Dòng sinh m®nh ¤y, lý trí không th¬ ðÕt ðªn, mà chï có trñc giác m¾i có th¬ hµi nh§p v¾i bän th¬ uyên nguyên sinh hæu này ; nó là bän nguyên, là linh h°n là thñc tính cüa vû trø. Thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này ð«u tho¡t sinh t× dòng sinh m®nh ¤y.

Яi v¾i con ng߶i, dòng sinh m®nh là ðà s¯ng th߶ng trñc, ti«m tàng trong ý thÑc. Nó luôn luôn thúc ð¦y con ng߶i tiªn hóa và sáng tÕo ; nó là dòngs¯ng vînh cØu, tß½ng tøc và vô cùng. bergson cho r¢ng, chân lý cüa khoa h÷c chï có giá tr¸ thñc ti­n chÑ không th¬ tìm ra sñ th§t cüa hi®n hæu vì b¸ gi¾i hÕn cüa tß duy và logic tâm lý. do ðó, con ð߶ng lãnh hµi thñc tính cüa hi®n hæu - tÑc cái ð£c tính tß½ng tøc (duree) - chï có th¬ xäy ra v¾i con ng߶i b¢ng trñc giác.

T× ðó, chü thuyªt cüa william james và henri louis bergson do phá vÞ logic và tr§t tñ lu§n lý nên b¸ xem nhß là nhæng kë ð¯i ð¥u v¾i khoa h÷c. Và cái mà g÷i là dòng sinh m®nh tß½ng tøc (durie) ðã b¸ phê bác nhß là dùng danh t× m¾i ð¬ chï cho khái ni®m cû v« "tinh th¥n, ý ni®m ..." - cái v¯n ðßþc xem là c½ s· cüa m÷i chü thuyªt duy tâm lu§n và chü nghîa th¥n bí.

T× nhæng chi tiªt trên, ta th¤y r¢ng tß duy triªt h÷c quä là mµt tiªn bµ vî ðÕi cüa nhân loÕi. Song, nhæng chü ð« mà tß duy triªt h÷c quan tâm, tìm kiªm nhß các chü thuyªt v« duy tâm lu§n khách quan, chü quan, ý chí, kinh nghi®m, trñc giác v.v... ð«u là nhæng vi­n kiªn cüa tri thÑc hæu hÕn cüa con ng߶i. do ðó, m²i chü thuyªt ð«u b¸ gi¾i hÕn b·i khái ni®m, ngôn t×, và nh¤t là b·i nhæng thiên kiªn. tuy nhiên cái khuyªt ði¬m l¾n nh¤t cüa tß duy triªt h÷c là · ch² tính ch¤t giä ð¸nh cüa nó hoàn toàn b¤t lñc trong vi®c ð¸nh hß¾ng mµt con ð߶ng ði vào chân lý và hÕnh phúc th§t sñ cho con ng߶i. Vì, v¾i con ng߶i, hÕnh phúc và chân lý cüa ð¶i s¯ng hi®n hæu ðó chính là ð¯i tßþng thñc thø am2 con ng߶i nghìn nåm ði tìm kiªm. Vì thª, trß¾c khát v÷ng th¯ng thiªt cüa con ng߶i : Chân lý và HÕnh phúc, m÷i c½ c¤u cüa các lu§n triªt trên ð«u r½i vào tha hóa.

IV Tß duy khoa H÷c Thñc Nghi®m

Auguste comte (1798 - 1857), mµt nhà triªt h÷c và xã hµi h÷c ng߶i Pháp, cho r¢ng con ng߶i và xã hµi mu¯n phát tri¬n thì phäi l¤y kªt quä t× khoa h÷c thñc nghi®m làm c½ s· cho nhæng v¤n ð« triªt lý. theo qui lu§t "ba trÕng thái", comte chia l¸ch sØ tiªn hóa xã hµi làm ba giai ðoÕn :

1- giai ðoÕn th¥n h÷c - tôn giáo

2- giai ðoÕn siêu hình - huy«n h÷c

3- giai ðoÕn thñc nghi®m - khoa h÷c

Thñc ra, l¯i phân chia này không b«n væng, b¤t ±n. Vì thñc tª cho th¤y trong tôn giáo vçn có khoa h÷c, huy«n h÷c v.v... và ngßþc lÕi. Cä ba, suy cho cùng ð«u t× con ng߶i mà có. Vä lÕi, ð¯i v¾i tôn giáo hay khoa h÷c, thì thñc nghi®m bao gi¶ cûng là thß¾c ðo cüa m÷i n² lñc và tiªn bµ. tuy nhiên, hÆn thñc nghi®m tôn giáo và thñc nghi®m khoa h÷c là hoàn toàn khác nhau. Thñc nghi®m khoa h÷c ðßþc y cÑ trên c½ s· quan sát và ð¯i tßþng ðßþc quan sát, thông qua công cø quan sát là các quan nång cüa con ng߶i. Nhßng mÑc ðµ chính xác cüa giác quan cüa con ng߶i là hæu hÕn, tß½ng ð¯i, m£c dù ðã ðßþc b± sung b·i các thiªt b¸, phß½ng ti®n. do ðó, sñ thông ðÕt v« thñc tÕi - hi®n hæu mµt cách toàn di®n là ði«u mà khoa h÷c b¸ gi¾i hÕn b·i thiªt b¸, công cø ; ðó là trên bình di®n v§t ch¤t. Riêng ð¯i v¾i lînh vñc phi v§t ch¤t nhß tâm lý và xa h½n là tâm linh, thì công cø cüa khoa h÷c hoàn toàn b¤t lñc, ít ra là cho ðªn ngày nay.

Ði«u nguy hi¬m h½n là khi v§t ch¤t ðßþc tôn vinh nhß là giá tr¸ b¤t biªn và phü nh§n qui lu§t nhân quä, nghi®p báo - v¯n là c½ s· cüa luân lý và ðÕo ðÑc - thì chính khoa h÷c - v§t ch¤t ðã m£c nhiên phá vÞ m÷i c½ c¤u ðÕo ðÑc cüa con ng߶i. Vì l¨, nªu cho r¢ng chï có v§t ch¤t (duy v§t) là sñ th§t duy nh¤t, và con ng߶i là thu¥n v§t ch¤t, và chªt là sñ ch¤m dÑt t¤t cä v.v..., nhß thª vô hình chung ðã qui giäm ð¶i s¯ng thiêng liêng cüa con ng߶i tr· thành mµt phân tØ hóa h÷c. Ðây quä là ði¬m m· màn cho bóng t¯i và tµi l²i.

Tóm lÕi, dß¾i ánh sáng Duyên kh·i (paticcasamupàda) cüa Ph§t giáo, b¤t kÏ lu§n thuyªt nào r½i vào ho£c linh h°n ðoÕn di®t sau khi chªt (duy v§t lu§n), ho£c là linh h°n b¤t tØ (th¥n h÷c C½ Яc giáo) ð«u r½i vào cñc ðoan.

Trên ðây, chúng ta v×a khäo sát khái lßþc mµt s¯ loÕi hình tß duy cüa nhân loÕi dß¾i tiêu ð« "Giäi trình triªt h÷c xßa và nay", hy v÷ng r¢ng qua ðó, ðµc giä có mµt cái nhìn t±ng quát làm c½ s·, ð¬ t× ðó ði vào tìm hi¬u nµi dung c½ bän cüa triªt h÷c Ph§t giáo - mµt l¯i kiªn giäi ð£c s¡c và ðµc ðáo v« con ng߶i và vû trø vÕn hæu trong tß tß·ng triªt h÷c tôn giáo Ðông phß½ng