Ph¥n II
Nghi ThÑc Th÷ Trì Tâm Kinh 

1- L¶i tán Ph§t và cúng d߶ng tam Bäo :

Con nay th¡p nén hß½ng lòng
Dâng ba Ngôi Bäo vô cùng thiªt tha
Ch¡p tay kính lÕy Ph§t ðà
T× l¶i tr¥n thª tâm hoa cúng d߶ng.
Nam mô thª gi¾i m߶i phß½ng, th߶ng trø vînh cØu, vô lßþng chß Ph§t.
Nam mô thª gi¾i m߶i phß½ng, th߶ng trø vînh cØu, vô lßþng nghîa Pháp.
Nam mô thª gi¾i m߶i phß½ng, th߶ng trø vînh cØu, vô lßþng thánh hi«n.

2- Ðänh l­ cúng d߶ng :

- Tr· v« kính lÕy Ph§t, Pháp và Tång, li®t v¸ T± sß, truy«n ðång tøc di®m, gia ðình tâm linh, qua nhi«u thª h®. (1 lÕy)

- Tr· v« kính lÕy, li®t v¸ ti«n nhân, dòng h÷ t± tiên, gia ðình huyªt th¯ng, hai bên nµi ngoÕi. (1 lÕy)

- Tr· v« kính lÕy, li®t v¸ ti«n nhân, khai sáng ð¤t này, sông núi khí thiêng, hàng ngày che ch·. (1 lÕy)

- Tr· v« kính lÕy, gia ðình huyªt th¯ng, gia ðình tâm linh, gia hµ ðµ trì, cho ng߶i con thß½ng. (1 lÕy)

- Tr· v« kính lÕy, gia ðình huyªt th¯ng, gia ðình tâm linh, gia hµ ðµ trì, ng߶i làm kh± con. (1 lÕy)

3- L¶i khai kinh

Kính lÕy Thª Tôn, Фng Tu® giác bình ðÆng vî ðÕi !
Nhß m£t tr¶i rñc sáng · phß½ng Ðông
Chánh Pháp cüa Ngài nhi®m m¥u vô thßþng
Con xin nß½ng tña ð¬ ði vào hi®n quán
S¯ng trong sinh thÑc cüa tu® giác ngàn xßa
Nam mô B±n Sß Thích ca Mâu ni Ph§t (3 l¥n)

4- kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng

1- khi tiªn sâu vào ngu°n mÕch cüa Tu® giác Vô thßþng (1), Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên (2) soi sáng nhß th§t r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ (3) ð«u là Không (4), li«n thoát ly m÷i kh± ách.

2- Này ng߶i con dòng sari (5), hình th¬ chÆng khác chân không, chân không chÆng khác hình th¬; hình th¬ là chân không, chân không là hình th¬. Cäm xúc (6), ni®m lñ (7), tß duy (8) và ý thÑc (9) ð«u là nhß v§y.

3- Này ng߶i con dòng Sari, t¤t cä hi®n hæu ðßþc bi¬u th¸ là không, nó không sanh, Không di®t, không nh½, không sÕch, không tång, không giäm.

4- Vì thª, này ng߶i con dòng Sari, trong Không không có hình th¬, không có cäm xúc, không có ni®m lñ, không có tß duy, không có ý thÑc (10) ; không có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý ; không có hình th¬, âm thanh, hß½ng th½m, mùi v¸, xúc chÕm (11) và hi®n hæu (12). Không có ð¯i tßþng cüa m¡t, cho ðªn không có ð¯i tßþng cüa ý thÑc ; không có minh, không có vô minh (13), không có sñ ch¤m dÑt cüa minh, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa vô minh ; cho ðªn, không có tu±i già và sñ chªt, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa tu±i già và sñ chªt ; không có kh± ðau, không có nguyên nhân cüa kh± ðau, không có sñ ch¤m dÑt kh± ðau, và không có con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh± ðau (14) ; không có trí giác (15) cûng không có sñ thành tñu trí giác, vì chÆng có quä v¸ cüa trí giác nào ð¬ thành tñu.

5- Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên, do s¯ng an lành trong Tu® giác Vô thßþng mà thoát ly t¤t cä chß¾ng ngÕi. Và r¢ng, vì không có nhæng chß¾ng ngÕi trong tâm nên không có sþ hãi và xa r¶i nhæng cu°ng si mµng tß·ng, cÑu cánh Niªt bàn.

6- T¤t cä chß Ph§t trong ba ð¶i (16) ð«u nß½ng vào Tu® giác Vô thßþng mà thành tñu (17) chánh giác.

7- Vì thª, nên biªt r¢ng Tu® giác Vô thßþng là sÑc th¥n (18) kÏ vî, là sÑc th¥n cüa trí tu® vî ðÕi, là sÑc th¥n cao tuy®t, là sÑc th¥n t¯i h§u, vô song, có th¬ tr× di®t t¤t cä kh± ðau. SÑc th¥n tho¡t sinh t× Tu® giác Vô thßþng này là sñ th§t, là chân lý. SÑc th¥n có nång lñc t¯i thßþng ðó ðßþc tuyên nói trong kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng r¢ng :

"Ði qua, ði qua,

Ði qua b¶ bên kia,

Ðã ði qua ðªn b¶ bên kia, reo vui !"

5- L¶i nguy®n

Bàng hoàng v« cõi vô biên
L¡ng nghe tiªng g÷i n½i mi«n quê xßa
Thì th¥m cho cuµc ðong ðßa
L¶i Tâm kinh, vÞ mµng xßa, Niªt bàn.
Nam mô quan Thª Âm B° tát. (1 l¥n)

Nguy®n r¢ng : 

Hôm nay chúng con
giæa lòng pháp gi¾i
th÷ trì Tâm Kinh
C¥u cho : ....... (ð÷c l¶i nguy®n tùy ý c¥u an, c¥u siêu...)
Cu¯i xin Фng ÐÕi T× Bi
Dû ánh quang minh chiªu giám.

6- H°i hß¾ng :

Các tr¶i a tu la
Và Dßþc xoa vân vân
Ai ðªn nghe Ph§t pháp
T¤t cä hãy hªt lòng
Hµ trì Ph§t pháp ¤y
Làm cho th߶ng còn mãi
B¢ng cách th߶ng tinh t¤n
Thñc hành l¶i Ph§t dÕy
Nhæng ng߶i có ðÑc tin
Ъn ðây nghe Ph§t pháp
Ho£c · trên m£t ð¤t
Ho£c · trong không gian
V¾i thª gi¾i loài ng߶i
Hãy th߶ng hành t× tâm
Bän thân thì ngày ðêm
S¯ng ðúng v¾i Ph§t pháp
Nguy®n c¥u m÷i thª gi¾i
Luôn luôn th߶ng an ±n
B¢ng cách phß¾c và trí
Ыu ðem làm lþi ng߶i
Ь bao nhiêu v÷ng nghi®p
Ыu ðßþc tiêu tan cä
Siêu thoát m÷i kh± ðau
Ði v« ÐÕi Niªt bàn
Hãy xoa kh¡p c½ th¬
B¢ng hß½ng th½m giæ gi¾i
LÕi m£c cho c½ th¬
B¢ng y phøc thi«n ð¸nh
R°i trang ði¬m t¤t cä
B¢ng hß½ng th½m tu® giác
Thì b¤t cÑ · ðâu
Cûng th߶ng ðßþc an lÕc
Nam mô các v¸ Hµ pháp, các v¸ B° Tát ma ha tát (3 l¥n)

Nguy®n ðem công ðÑc này
Hß¾ng v« kh¡p muôn loài
C¥u cho muôn chúng sinh
Chóng viên thành Ph§t ðÕo

(lÕy 3 lÕy)

(Nªu có th¶i gian, v¸ chü l­ nên giäng thêm mµt vài ðoÕn kinh Trái tim khoäng 15 phút, ho£c trang nghiêm ð÷c bài giäng · trang sau trß¾c khi ð÷c bài h°i hß¾ng).

Bài giäng
Thông Ði®p kinh Trái Tim 

Thßa các Ph§t tØ thân mªn.

Hôm nay, tôi s¨ trình bày ðÕi ý v« kinh Trái tim (Tâm kinh), mµt bän kinh r¤t ng¡n mà các Ph§t tØ trì tøng m²i ngày. H¥u hªt chúng ta ð«u thuµc lòng bän Tâm kinh ngay khi còn theo m© lên chùa l­ Ph§t. Không riêng gì · Vi®t Nam, mà các nß¾c Ph§t giáo trong vùng Vi­n Ðông, châu Á, và ngày nay thì cä các nß¾c Âu-MÛ ð«u r¤t quan tâm ðªn bän kinh v¡n này (Heart Sùtra). tuy nhiên, ð¯i v¾i chúng ta, r¤t ít ng߶i hi¬u ðßþc Tâm kinh, và ph¥n ðông cho r¢ng ðó là bän kinh "b± khuyªt". Th§t ra Tâm kinh chính là "CÑu cánh Niªt bàn" - møc tiêu t¯i h§u cüa l¸ch trình tâm linh chÑ không phäi là "b± khuyªt", nhß mµt s¯ quan ni®m. do ðó, Pháp thoÕi hôm nay s¨ ðßþc trình bày ðÕi cß½ng v« thông ði®p cüa Tâm kinh.

I/ Thông ði®p cüa Tâm kinh

Trß¾c hªt, nói v« hai chæ : Tâm kinh (Heart Sùtra). Tâm kinh là tña ð« g÷i t¡t cüa bän kinh mà ng߶i trung hoa d¸ch t× tiªng PhÕn (Sanskrit) là : Prajnàpàramità-Hrdaya Sutra; hoa d¸ch tr÷n v©n là Bát Nhã ba la M§t Ða Tâm Kinh. Chúng ta có th¬ hi¬u ðÕi khái nhß sau : Bát nhã là trí tu® (Prajnà), ba la m§t là bên kia b¶ (Pàramità), Tâm là ph¥n tinh yªu nh¤t cüa con ng߶i, hay còn g÷i là "trái tim" (Hrdaya) - hi¬u theo nghîa ðen lçn nghîa bóng, và kinh là nhæng ði«u do ÐÑc Ph§t dÕy (Sùtra). Nhß v§y có th¬ nói Tâm kinh là "bän kinh nói v« tinh hoa Trí tu® cüa Фng Giác ngµ · bên kia b¶ sinh tØ", hay là "Kinh trái tim tu® giác vô thßþng". Ðây là thông ði®p cüa Tâm kinh.

II/ Nµi dung thông ði®p cüa Tâm kinh

T× thông ði®p này, nµi dung chính cüa kinh ðßþc trình bày cø th¬ qua câu lu§n ð« m· ð¥u kinh nhß sau : "Quán Tñ TÕi B° Tát hành thâm Bát nhã ba la m§t ða, th¶i chiªu kiªn ngû u¦n giai không, ðµ nh¤t thiªt kh± ách". Nghîa là :

"Khi tiªn sâu vào ngu°n mÕch cüa Tu® giác Vô thßþng, Ng߶i Tïnh ThÑc - Bình Yên (B° Tát Quán Tñ TÕi) soi sáng nhß thñc r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ ð«u là Không, li«n thoát ly m÷i kh± ách".

— ðây, chúng ta s¨ tìm hi¬u v« nµi dung thông ði®p cüa Tâm kinh qua mµt s¯ ði¬m c½ bän nhß sau :

1- Nåm u¦n :

M· ð¥u, chü th¬ quan sát · ðây là B° Tát Quán Tñ TÕi - ng߶i ðang ði vào hi®n quán (thi«n ð¸nh) mµt cách sâu xa (hành thâm). Яi tßþng ðßþc quan sát trong hi®n quán là nåm hþp th¬ (u¦n). Kªt quä cüa sñ quán sát trong hi®n quán là Không (giai không) và giäi thoát (ðµ nh¤t thiªt kh± ách).

Ðây là nµi dung chính trong thông ði®p cüa Tâm kinh. Có th¬ nói r¢ng ðó không nhæng là "Trái tim" cüa Tâm kinh mà còn là "Trái tim" cüa toàn bµ các h® th¯ng giáo lý cüa ÐÑc Ph§t. Nói khác h½n, ðó là ði¬m then ch¯t trong toàn bµ c½ c¤u tß tß·ng triªt h÷c Ph§t giáo.

ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng : "Con ng߶i là mµt hþp th¬ cüa nåm u¦n". Nåm u¦n là con ng߶i và nåm u¦n cûng là thª gi¾i. Và, "nªu không biªt rõ v« nåm u¦n thì không th¬ giäi thoát sinh tØ kh± ðau" (Kinh Samyuttanikàya).Cûng nhß con ng߶i nªu không biªt rõ v« trÕng thái tâm lý và c½ th¬ cüa mình thì s¨ không ði«u hòa b®nh t§t ðßþc và không có sñ an lành. do ðó, biªt rõ (li­u tri) v« nåm u¦n và th߶ng xuyên quán sát, thi«n ð¸nh v« nåm u¦n là con ð߶ng tu t§p duy nh¤t khä dî ðßa chúng ta ði vào thñc tÕi giäi thoát - cÑu cánh Niªt bàn. Ðó chính là con ð߶ng mà ÐÑc Ph§t ðã ði qua và ðßþc Ngài dÕy rõ trong kinh TÑ Ni®m XÑ Quán (The four foundations of Mindfulness).

Bây gi¶ xin trình bày tóm lßþc v« nåm u¦n (hþp th¬). Nåm u¦n là nåm hþp th¬ (Skandhas) hình thành nên con ng߶i ; bao g°m :

a) S¡c u¦n : là nhæng c¤u trúc thuµc v« v§t ch¤t hay v§t lý, mµt trong nhæng yªu t¯ hình thành nên con ng߶i và thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng. Яi v¾i con ng߶i, s¡c u¦n chính là thân th¬ (tÑ ðÕi) b¢ng xß½ng b¢ng th¸t này. Các yªu t¯ nhß : tóc, lông, móng, rång, da, th¸t, gân, xß½ng, c¯t, tüy, tim, gan, ph±i, th§n, bao tØ, hoành cách mô v.v... cho ðªn các tÕp ch¤t nuôi dßÞng c½ th¬... hay các ngu°n nång lßþng ti«m ¦n (vô bi¬u s¡c) trong c½ th¬... ð«u ðßþc g÷i là s¡c u¦n.

b) Th÷ u¦n : là cäm th÷ hay cäm giác cüa con ng߶i bao g°m ba loÕi : cäm th÷ kh± ðau, cäm th÷ an lÕc, và cäm th÷ không kh± không lÕc.

c) Tß·ng u¦n : là các tß tß·ng, ¤n tßþng cüa tri giác.

d) Hành u¦n : là sñ tÕo tác cüa tâm thÑc nhß : tß duy, khát v÷ng, ch¤p thü v.v...

e) ThÑc u¦n : là sñ tri giác, nh§n thÑc, hay là chÑc nång hoÕt ðµng cüa ý thÑc. Tï dø nhß khi chúng ta nhìn, nghîa là con m¡t nhìn, nhßng sñ th¤y biªt là do thÑc nång cüa m¡t (nhãn thÑc) chÑ không phäi là do con m¡t. Nªu con m¡t tñ th¤y mà không c¥n ðªn thÑc cüa nó thì khi móc con m¡t ra ngoài, ta có th¤y hay không?

Tß½ng tñ nhß v§y ð¯i v¾i các u¦n còn lÕi. Nhß thª · ðây, ý thÑc hay tâm thÑc là nguyên ðµng lñc chi ph¯i toàn bµ nåm u¦n. Ðây là lý do ÐÑc Ph§t dÕy "Ý (tâm) dçn ð¥u các pháp, ý làm chü tÕo tác, ð¯i v¾i ý nhi­m ô, nói nång hay hành ðµng, kh± não bß¾c theo sau, nhß bánh xe ði theo chân con v§t kéo... Яi v¾i ý (tâm) thanh t¸nh, an lÕc bß¾c theo sau, nhß bóng không r¶i hình" (Pháp Cú). do ðó "hành thâm Bát nhã" chính là sñ n² lñc v§n døng tâm thÑc cüa mình ð¬ thi«n ð¸nh (hi®n quán) ngay tâm thÑc và thân th¬ này. Ðây là ý nghîa cüa quán tâm trên tâm và thân trên thân (trong TÑ ni®m xÑ quán).

2- Nåm u¦n là Không

Trên ðây, v×a trình bày v« thành ph¥n cüa nåm u¦n. Bây gi¶, chúng ta s¨ tìm hi¬u v« ý nghîa cüa "nåm u¦n là Không".

Trß¾c hªt, v« S¡c u¦n - tÑc thân th¬ con ng߶i (nµi s¡c) và các ð¯i tßþng tß½ng duyên cüa nó (ngoÕi s¡c) ð«u là Không.

Vì sao nói S¡c u¦n là Không ?

— ðây, các anh ch¸ em thØ l¤y con ng߶i làm ð¯i tßþng quán sát. Chúng ta s¨ th¤y r¢ng, nªu nhìn t× t±ng th¬ ph± quát (universal), thì con ng߶i bao g°m hai th¬ ch¤t : v§t lý (thuµc v« s¡c) và tâm lý (thuµc v« th÷, tß·ng, hành và thÑc). Nhß thª, mµt con ng߶i bao gi¶ cûng phäi ð¥y ðü hai thành t¯ c½ bän, v§t lý (th¬ xác) và tâm lý (tinh th¥n) - tÑc con ng߶i là mµt hþp th¬ t±ng hòa cüa nåm u¦n. Và con ng߶i (nåm u¦n) ðó chï t°n tÕi theo mµt chu kÏ (có th¬ là tråm nåm) và ðßþc gi¾i hÕn b·i hai ð¥u sinh và tØ; vì có sinh nên có tØ. do ðó cho th¤y r¢ng con ng߶i v¯n không có mµt ngã th¬ (self) tr߶ng t°n b¤t di®t - nên g÷i "nåm u¦n là Không".

Ngßþc lÕi, nªu nhìn con ng߶i qua góc ðµ cüa m²i ð½n v¸ ð£c thù (particular), thì cái mà g÷i là con ng߶i s¨ không còn næa. B·i l¨, t× th¬ ch¤t nguyên thüy, m²i thai nhi do tinh cüa cha, huyªt cüa m© và Kiªt sanh thÑc (Gandhabha) hay ý ni®m t¯i s½ - tÑc t§p khí nghi®p thÑc cüa con ng߶i t× nhi«u kiªp s¯ng trong quá khÑ - hình thành. Và bän th¬ cüa nhæng khí ch¤t ð¥u tiên ðó cûng chï là cüa tß½ng duyên, nó không h« có mµt ngã tính. H½n thª næa, dß¾i lång kính cüa ð½n v¸ ð£c thù (particular), cái chân không th¬ g÷i là con ng߶i, cái tay không th¬ g÷i là con ng߶i, cái ý thÑc cûng không th¬ g÷i là con ng߶i. Mà con ng߶i chï có th¬ hi®n hæu khi nó t±ng hòa ð¥y ðü giæa các yªu t¯ cüa tâm lý và v§t lý. Vä lÕi, bän thân cüa c½ th¬ v§t lý nhß : tay, chân, c½ b¡p v.v... cho ðªn ý thÑc nó luôn luôn thay ð±i sinh di®t trong t×ng khoänh kh¡c, nhß sñ sinh di®t cüa m²i tª bào nhö nhi®m trên làn da tay hay trong t×ng dòng máu. Ði«u ðó cho th¤y r¢ng nåm u¦n hoàn toàn không có tñ tính hay ngã tính nào. Nåm u¦n là tiªn trình hi®n hæu (process of becoming) chÑ không phäi là thñc th¬ (entity) hi®n hæu. do ðó chúng ðßþc g÷i là Không.

Tß½ng tñ nhß v§y ð¯i v¾i cäm xúc, ni®m lñ, tß duy và ý thÑc cüa m²i con ng߶i.

3- Tiªn trình hi®n hæu cüa nåm u¦n

Nhß chúng ta th¤y, thñc ch¤t nåm u¦n là chân không. Nhßng tÕi sao lÕi xu¤t hi®n khái ni®m tñ tính ð¬ r°i phäi phü nh§n cái tñ tính ðó ?

Nªu ði vào hi®n quán, các Ph§t tØ s¨ th¤y r¢ng ý thÑc v« tñ ngã th§t ra nó chï là mµt quá trình tích tø cüa nhæng ¤n tßþng (tß·ng) và kinh nghi®m (nghi®p) cüa tri giác (thÑc) t× quá khÑ vô t§n. Dòng quá khÑ ðó, t¤t nhiên, là mµng tß·ng hão huy«n, vì trong sinh thÑc cüa thñc tÕi nó không h« có và không hi®n hæu; nó chï là cái bóng m¶ cüa thñc tÕi, v§y thôi. tuy nhiên, chúng ta nên biªt cái ý thÑc tñ ngã ðó t× ðâu sinh ?

Tâm kinh nói r¢ng, ý thÑc tñ ngã sai l¥m ðó ðßþc sinh ra t× m¯i tß½ng duyên, tß½ng tác cüa 18 sinh cÑ (Dhàtus) - thu§t ngæ Ph§t h÷c là các xÑ (Àyatanas) và gi¾i (Dhàtus) - trên nåm u¦n (Skandhas). Chúng bao g°m : 6 cån (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý), 6 tr¥n (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, và pháp) ; sñ giao tiªp giæa 6 cån và 6 tr¥n s¨ hình thành 6 thÑc (lînh vñc tri giác cüa m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý). Cµng chung 6 cån, 6 tr¥n, và 6 thÑc nên g÷i là 18 gi¾i (sinh cÑ). Tï dø, con m¡t là nhãn cån, khi nó nhìn vào mµt cành hoa là tr¥n, r°i thông qua sñ giao tiªp giæa con m¡t và ð¯i tßþng cüa nó là cành hoa (tÑc là cüa cån và tr¥n) s¨ sinh ra mµt sñ tri giác v« hoa, tÑc là th¤y và th¤y nhß thª nào ðó v.v... thì g÷i là thÑc. Nhß thª, "con m¡t nhìn và th¤y mµt cành hoa" là quá trình tß½ng tác cüa các u¦n (Skandhas), XÑ (Ayatanas), và Gi¾i (Dhàtus).

Và næa, nåm u¦n là hi®n thân vòng tròn sinh hóa cüa 12 nhân duyên ðßþc trình bày nhß sau:

1. Vô minh (Ignorance) : sñ mê muµi và cu°ng si cüa tâm thÑc.
2. Hành (Karma - formations) : Các c¤u trúc trong hoÕt ðµng cüa tâm lý.
3. ThÑc (Consciousness) : tri giác - hi®n hæu (vì thÑc không th¬ có trong quá khÑ ho£c tß½ng lai).
4. Danh s¡c (Corporeality and mentality) : danh thuµc v« tâm lý, s¡c thuµc v« v§t lý.
5. Løc nh§p (Six bases) : 6 quan nång (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý) tiªp xúc v¾i 6 tr¥n (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc và pháp).
6. Xúc (Impression) : sñ giao thoa giæa cån, tr¥n, và thÑc.
7. Th÷ (Feeling) : sñ cäm th÷.
8. Ái (Craving) : sñ yêu thích, khát v÷ng...
9. Thü (Clinging) :sñ c¯ ch¤p, bám víu...
10. Hæu (Process of becoming) : tiªn trình hi®n hæu.
11. Sinh (Birth) : sñ sinh ra, hình thành...
12. Lão - tØ (Old age - and - death) : sñ già nua và tØ bi®t.

12 nhân duyên, nªu phân tích theo th¶i gian v§t lý, là mµt tiªn trình luân lßu theo chi«u d÷c; nªu phân tích theo th¶i gian tâm lý, là tiªn trình cüa mµt vòng tròn sinh hóa. do ðó, trong mµt sát na (khoänh kh¡c giæa hai ý ni®m), tâm thÑc cüa con ng߶i ð«u có ð¥y ðü 12 nhân duyên. Sñ lßu chuy¬n cüa 12 nhân duyên ðßþc di­n ra theo hai th¬ cách cüa B¯n chân lý (kh±, t§p, di®t, ðÕo), ðó là con ð߶ng lßu chuy¬n và hoàn di®t.

Trên con ð߶ng lßu chuy¬n, 12 nhân duyên s¨ ði t× nhân (t§p) ðªn quä (kh±). Trên con ð߶ng hoàn di®t, 12 nhân duyên s¨ ði t× nhân (ðÕo) ðªn thoát ly nhân quä (di®t), tÑc ðã ðªn b¶ bên kia, cÑu cánh Niªt bàn.

T× ðây, ta th¤y r¢ng cµi ngu°n cüa tñ ngã là không th§t có. Chúng là hi®n hæu cüa tß½ng duyên nên chúng là vô th߶ng, vô ngã. Vì thª kinh nói r¢ng "ngû u¦n giai không".

4- Tính Không cüa Tâm kinh

— trên chúng ta v×a khäo sát v« bän ch¤t cüa con ng߶i qua các u¦n, xÑ, gi¾i, 12 nhân duyên và 4 chân lý. Ь hi¬u rõ v« giáo lý này, m²i Ph§t tØ c¥n phäi d×ng lÕi m÷i v÷ng tß·ng ð¬ ði vào tr¥m tß, hi®n quán. Nªu chï ð÷c qua, e r¢ng chúng ta không th¬ hi¬u rõ ðßþc; vì nhæng gì ðßþc nói ra chï là khái ni®m, nhßng giæa sñ th§t và khái ni®m là mµt khoäng cách; do ðó, c¥n có sñ ki¬m chÑng cüa tñ thân m²i con ng߶i, ðó là phäi tñ mình "chiªu kiªn ngû u¦n giai không".

Bây gi¶, xin trình bày v« ý nghîa cüa chæ "Không" (Sunyata) trong Tâm kinh.

Trß¾c hªt, "Không" · ðây không có nghîa là ð¯i l§p v¾i có, mà "Không" là thñc tính Duyên sinh cüa hi®n hæu (dharmas). do ðó, Không chính là "Bän tính không" hay "T¤t cánh không", nó · bên kia b¶ cüa khái ni®m lu§n lý. Chúng ta chï có th¬ ði vào Tính Không khi nào ðã thoát ly m÷i khái ni®m lu§n lý cüa tß duy hæu ngã. Nghîa là ði ra khöi m÷i ð¯i l§p cüa các phÕm trù hæu-vô, sinh-di®t, th߶ng-ðoÕn, khÑ-lai v.v.. ; thoát ly ngoài thª gi¾i nh¸ nguyên phân bi®t (dualism) giæa chü th¬ và khách th¬. Ðó là lý do tÕi sao Tâm kinh phü nh§n t¤t cä u¦n, xÑ, gi¾i, phü nh§n luôn cä 4 chân lý và 12 nhân duyên ; cho ðªn cä trí giác và sñ chÑng ð¡c cüa trí giác ð«u b¸ phü nh§n. Ði«u này ð½n giän chï vì các u¦n, xÑ, gi¾i, 12 nhân duyên và 4 chân lý... ð«u là khái ni®m cüa các hi®n tßþng tâm lý và v§t lý, nó chï có ý nghîa ð¯i v¾i ng߶i còn vô minh. V¾i nhæng tâm thÑc chßa giác ngµ thì thª gi¾i này và con ng߶i này là có sinh, có di®t, có nhân-quä, có phàm-thánh v.v... Vì thª, nªu dùng Tu® giác Vô thßþng ð¬ soi sáng vû trø vÕn hæu này thì bän ch¤t cüa nó là chân không, cho ðªn cái ý ni®m v« chân không cûng không có, nên g÷i là "T¤t cánh không". do ðó, không th¬ nói là có quä v¸ nào ðó ð¬ chÑng ð¡c; vì nªu còn có quä v¸ ð¬ chÑng ð¡c nghîa là còn ð¯i l§p v¾i cái không quä v¸ ðßþc chÑng ð¡c. Sñ có và không này r½i vào nh¸ nguyên lu§n. cho nên, m÷i khái ni®m v« có và không ð«u mang tính ch¤t công ß¾c và ðßþc nói cho ý thÑc cüa ng߶i chßa giác ngµ, chÑ không phäi nói cho b§c thánh trí tñ chÑng. Cûng v§y, Tính Không · ðây vßþt ngoài tß½ng ð¯i tính; nó ð°ng nghîa v¾i Di®t ðª, Niªt bàn T¯i thßþng. Chúng ta không th¬ hi¬u biªt toàn di®n (toàn tri) v« Tính Không, tr× phi ðã qua ðªn b¶ bên kia.

5- Bi®n chÑng S¡c- Không

Chúng ta v×a tìm hi¬u v« ý nghîa cüa chæ Không trong Tâm kinh, gi¶ ðây ði vào khäo sát tính bi®n chÑng S¡c-Không.

Kinh bäo r¢ng : "S¡c chÆng khác Không, Không chÆng khác S¡c, S¡c tÑc Không, Không tÑc là S¡c..." Ðây là mµt trong nhæng v¤n ð« r¤t khó hi¬u cüa Tâm kinh nói riêng và tß tß·ng Ph§t giáo nói chung. Vì r¢ng, theo nguyên t¡c logic cüa tß duy nhß ðßþc trình bày b·i aristotle thì tß duy cüa con ng߶i dù phÑc tÕp nhß thª nào ði chång næa cûng phäi di­n ra trong ba qui lu§t nhß sau :

a) qui lu§t ð°ng nh¤t : qui lu§t này bäo r¢ng, mµt v§t th¬ khi ðßþc g÷i là A, thì nó phäi luôn luôn là A.

- Công thÑc : a="A

b) qui lu§t c¤m mâu thuçn : qui lu§t này bäo r¢ng, mµt v§t th¬ ho£c ðßþc g÷i là A, ho£c là B, chÑ không th¬ v×a là a lÕi v×a B.

- Công thÑc : a="A" ho£c b="B

c) qui lu§t tri®t tam : qui lu§t này bäo r¢ng, mµt v§t th¬ chï ðßþc g÷i ho£c là A, ho£c là b chÑ không có tr߶ng hþp thÑ ba xäy ra.

- Công thÑc : 

A ? B

Trong khi ðó, theo nguyên lý Duyên sinh (Paticcasamupàda), thì t¤t cä thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này là Vô th߶ng (impermanent), chúng luôn luôn thay ð±i và không ng×ng trôi chäy nhß chính l¶i phát bi¬u n±i tiªng cüa Héraclite r¢ng : "Không ai có th¬ ð£t chân hai l¥n trên cùng mµt dòng nß¾c". Nhß thª, hi®n hæu là Vô th߶ng, nghîa là a khác A. Ðây là c½ s· ð¬ chúng ta ði vào bi®n chÑng S¡c-Không.

Trß¾c hªt, Tâm kinh nói : "S¡c chÆng khác Không, Không chÆng khác S¡c". — ðây, trên m£t hi®n tßþng, Tâm kinh th×a nh§n hai bän s¡c cá bi®t khác nhau ðó là S¡c và Không. Nhßng m®nh ð« phát bi¬u cüa Tâm kinh là : "S¡c chÆng khác Không, Không chÆng khác S¡c". Nhß thª là Không và S¡c là hi®n tßþng khác nhau; nhßng giæa chúng có sñ gi¯ng nhau, không khác. tuy nhiên trên m£t bän ch¤t thì, Tâm kinh bäo : "S¡c tÑc là Không, Không tÑc là S¡c"; nghîa là Không và S¡c có cùng mµt tñ th¬ (bän ch¤t). do ðó, ta có th¬ kªt lu§n r¢ng, S¡c chÆng khác Không · m£t tñ th¬ và Không chÆng khác S¡c · m£t hi®n tßþng. Và nhß thª, S¡c là Không, Không là S¡c.

Có th¬ l¤y hình änh cüa sóng và nß¾c ð¬ tï dø. Sóng không khác v¾i nß¾c, nß¾c không khác v¾i sóng. Sóng không khác nß¾c · m£t tñ th¬, vì sóng do nß¾c mà sinh ra. Nß¾c không khác sóng · m£t hi®n tßþng, vì nß¾c chuy¬n ðµng mÕnh tÕo thành sóng. do ðó sóng là nß¾c và nß¾c là sóng. Tß½ng tñ nhß v§y ð¯i v¾i sinh tØ và Niªt bàn, mµng tß·ng và chân tâm, ðây là bi®n chÑng S¡c - Không. Thông ði®p cüa bi®n chÑng s¡c không dÕy cho chúng ta biªt r¢ng, ð×ng bao gi¶ hoang tß·ng khát v÷ng tìm hi¬u mµt cänh gi¾i Niªt bàn Vô thßþng nào ngoài con ng߶i này và thª gi¾i này. аng th¶i, thông qua bi®n chÑng S¡c - Không ta nh§n ðßþc chân lý B¤t nh¸ (không hai) hay trung ðÕo · cä hai m£t tu t§p và giäi thoát.

Ь kªt lu§n bi®n chÑng S¡c - Không, tôi xin dçn mµt ðoÕn kinh v¡n trong Ti¬u ph¦m Bát Nhã, ph¦m Thích Ы Hoàn Nhân nhß sau :

"Lúc b¤y gi¶, các v¸ thiên tØ suy nghî nhß v¥y : Nhæng ai là ng߶i có th¬ tùy thu§n nghe nhæng ði«u mà tu B° Ы nói? tu B° Ы biªt rõ ý nghî này cüa các v¸ thiên tØ, nói v¾i h÷ r¢ng : Ng߶i huy­n có th¬ tùy thuµc nghe nhæng ði«u tôi nói ; sñ nghe cûng không, và sñ chÑng cûng không. Các v¸ thiên tØ suy nghî nhß thª này : "Nªu ng߶i nghe mà nhß huy­n thì chúng sanh cûng nhß huy­n ; tu Ðà Hoàn quä cho ðªn Bích chi Ph§t ðÕo cûng nhß huy­n". tu B° Ы biªt rõ nhæng ý nghî này cüa các v¸ thiên tØ, nói v¾i h÷ r¢ng : "Tôi nói chúng sanh nhß huy­n, nhß mµng, tu Ðà Hoàn quä cûng nhß huy­n, nhß mµng ; Tß Ðà Hàm quä, a na Hàm quä, a la Hán quä, Bích chi Ph§t ðÕo cûng nhß huy­n, nhß mµng". Các v¸ thiên tØ nói : "Thßa ngài tu B° Ы, phäi chång Ngài nói Ph§t pháp cûng nhß huy­n, nhß mµng?" - "Tôi nói Niªt bàn cûng nhß huy­n, nhß mµng". Các v¸ thiên tØ nói : "ÐÕi ðÑc tu B° Ы, phäi chång Ngài nói Niªt bàn cûng nhß huy­n, nhß mµng ?" tu B° Ы nói : "Này các thiên tØ, giä tï có pháp nào cao h½n Niªt bàn tôi cûng nói là nhß huy­n, nhß mµng. Các v¸ thiên tØ, huy­n mµng và Niªt bàn không hai, không khác". (Tu® Sî d¸ch)

6- Thành tñu giác ngµ giäi thoát

Vì sao Tâm kinh nói : "Vô trí di®c vô ð¡c" nghîa là "Không có trí giác và không có sñ thành tñu trí giác", mà · ðây lÕi ð« c§p ðªn sñ thành tñu giác ngµ - giäi thoát? Vì r¢ng, sñ thành tñu giác ngµ - giäi thoát, theo tß tß·ng Ph§t giáo nói chung, là sñ tr· v« v¾i Th¬ tánh uyên nguyên - vînh h¢ng, v¯n có trong m²i con ng߶i, chÑ không phäi là sñ n¡m b¡t ðßþc mµt cái gì m¾i më, xa lÕ. Và sñ thành tñu này là ðÕt ðªn trí tu® Vô ngã hay th¬ nh§p thñc tÕi Tính Không - Niªt bàn t¯i thßþng. Nhß ðào ao, không c¥n ði m¶i trång ðªn, khi nào có ao và nß¾c trong ðó ðßþc bình l£ng thì m£t trång tñ nhiên hi®n. Ðây là ý nghîa cüa vô ð¡c (không có chÑng ð¡c) cüa Tâm kinh. Và trí tu® vô ð¡c hay Tu® giác Vô thßþng này là m© cüa ba ð¶i chß Ph§t. T¤t cä chß Ph§t trong quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai ð«u nß½ng vào Trí tu® này mà thành tñu Vô thßþng Chánh giác. T¤t nhiên, sñ thành tñu Vô thßþng Chánh giác ðßþc kh·i ð¥u b¢ng con ð߶ng "chiªu kiªn ngû u¦n", tÑc là ði vào hi®n quán v« nåm u¦n. Thñc hành nhß v§y cho ðªn khi nào "nåm u¦n" tr· thành "giai không", nghîa là thành tñu giác ngµ. Và kªt quä cüa sñ giác ngµ này là "ðµ nh¤t thiªt kh± ách" (giäi thoát toàn tri®t). Quá trình tu t§p nhß thª ðßþc g÷i là hành thâm Bát nhã ba la m§t. Trên ðây là t¤t cä nhæng gì ðßþc chÑa tr÷n trong câu lu§n ð« m· ð¥u cüa Tâm kinh.

7- Bên kia b¶

Kªt lu§n, Tâm kinh tuyên nói câu linh ngæ r¢ng : "Gate, gate; paragate, parasamgate, bodhi Svàha !" Tiªng Vi®t là : "Ði qua, ði qua; ði qua b¶ bên kia, ðã ði qua ðªn b¶ bên kia, reo vui !". 

Các Ph§t tØ thân mªn, khi ðßþc nÕn v¤n v« nhæng gì bên kia b¶, ÐÑc Ph§t im l£ng !

"Sóng v« xóa d¤u chân không

B²ng dßng thuy«n ðã bên dòng Chân nhß".

Nam mô quan Thª Âm B° Tát.
 

MESSAGE from the heart SUTRA

THICH tam THIEN
Translated and adapted by sakya huyen Khong

Dear brothers and sisters in Dharma,

Today, i will discuss the main ideas of the heart Sutra, the very short sutra that we chant almost everyday. most of us knew this sutra by heart when we were still very young. Nowadays, not only in vietnam and some east asian countries where the majority of people are buddhists but also in many european and north american countries, the heart sutra has become more and more important. while this is an encouraging spiritual development, there are still very few people who can really understand this Sutra. many still regard it as a "complementary" sutra. in reality, the heart sutra is not a complement as some sutra compilers suggested. it is the proclamation of nirvana - the ultimate aim of our spiritual journey.

I- the message of the heart Sutra

The heart sutra is the shortened title of the chinese version of the Prajnaõparamita hrdaya sutra which was originally written in Sanskrit. the chinese translated the Prajnaõparamita hrdaya sutra word by word as Praj-naõ-pa-ra-mi-ta - hrdaya - Sutra. "Prajnaõ" means wisdom ; "paramita" can be translated as "transcendent" or "that which has gone beyond" ; hrdaya means heart which can be understood both in the "essential" and "physical" sense. sutra is the teachings or the words spoken by the Buddha. the heart sutra is the sutra on the wisdom of the enlightened one who has transcended birth and death, or the sutra on the heart of great transcendent Wisdom.

II- the main ideas of the heart Sutra

The main ideas of the heart sutra are summarized in its opening thesis statement : "The bodhisattva avalokitesvara while engaged in the practice of profound Prajnaõparamita perceives that the five aggregates are empty of "Self - existence", thus he overcomes all sufferings and troubles".

Our discussion will focus on the following fundamental points :

A- the five aggregates of the existence (Skandhas)

In the thesis statement, the subject who is doing the observation, is bodhisattva Avalokitesvara. he is deeply absorbed in the process of contemplative meditation. the object being observed is the five aggregates of the existence. the final results of the process of meditative observation are the perception that the five aggregates are empty (of self - existence) and the consequent total liberation from all sufferings and distresses.

This is the most essential message of the heart Sutra. it is the "Heart" of not only the heart sutra but also the whole system of lord Buddha’s teachings. in other words, it is the key to the whole structure of buddhist philosophical thoughts.

Lord buddha taught that: "Human existence is the combination of the five aggregates". the five aggregates constitute man and his world. samyutta nikaya sutra said that : "If we do not understand thoroughly the five aggregates of existence, we will never be free from birth, death and suffering". Similarly, if man does not understand his psychological and physical makeup, he will not be able to regulate his health problems and attain an inner peace. Thus, to understand thoroughly, to observe and to meditate regularly on the five aggregates of existence are the only path of mind training that will lead us to liberation and ultimately to Nirvana. this is the very path that lord buddha took, experienced himself and taught clearly in the smrti - upasthana sutra (The sutra of the four fountations of Mindfulness).

Following is the definition of the five aggregates of the existence.

1) corporeal form (Nama - ruøpa) :

This is the material or physical structure, one of the main elements which constitute man and the phenomenal world. for man, corporeal form is his physical body which comes into being as a result of the energies of four elements (earth, air, fire, and water). it consists of elements such as hair, nails, teeth, skin, flesh, bones, tendon, marrow, heart, liver, lungs, stomach, diaphram, small and large intestins... as well as various extraneous matters which nourish the human body.

2) feelings (Vedana) :

This is feelings and sensations of man. there are three kinds of feelings : pleasant, unpleasant, and neither pleasant nor unpleasant or neutral.

3) perceptions (Samjna) :

This is the perceptions of form, sound, smell, taste, bodily impressions and mental objects.

4) mental formations or impulses (Samskara)

This includes mental activities such as thinking, aspirations, tendencies, clinging, volition, joy, compulsion, and so on in one’s mind. they are the sum total of one’s character.

5) consciousness (Vijnaõna) :

This is the faculty of knowing and recognition. it is a sort of awareness. for example, when we see something, the eyes do the seeing but the awareness of that something comes from not the eyes but the seeing consciousness. if the eyes do the seeing and do not need the seeing consciousness, can we still be conscious of that something as soon as the eyes are removed from the body ? the answer is obviously no.

As a result, consciousness or mind is the motive force which governs the five aggregates. lord buddha said that : "Mind is the foreruner of all dharmas. it leads all mental creations. If, with an impure mind, one speaks or acts, then pain follows one as the wheel, the hoof of the ox. If, with a pure mind, one speaks or acts, then happiness follows one as the shadow that never leaves its image". (Dhammapada)

Therefore, the practice of profound Prajnaõparamita is the intensive attempt to meditate on our mind and body. this is actually the meditation of mind on mind, body on body as said in the smrti - upasthana - Sutra.

B- The emptiness of the five aggregates (Sunyata)

In the discussion of the emptiness of the five aggregates, we will focus on the emptiness of the corporeal form. there are two kinds of corporeal form, the internal and the external ones. the internal corporeal form is man and the external one, the world related to man. why is corporeal form empty ? Let’s examine man for example.

As a universal totality, man is constituted by his physical and psychological makeups. the physical makeup belongs to the aggregate of corporeal form, while the psychological one those of feeling, perception, mental formation and consciousness. man is a composition of five aggregates. and man or the combined five aggregates can exist only for a limited period of time, say one hundred years for instance. this limited existence is bounded at both ends, and continually repeated in the endless cycles of birth, death and rebirth. this demonstrates that man does not have a permanent and everlasting self. and that is why we say that "the five aggregates are empty". 

If we examine man as a particular entity, we will find that he actually is not what we usually think he is and call him. in the earliest stage of human formation, each fetus is conceived by the sperm cell of father, the ovum of mother, and the rebirth linking consciousness (gandhabha) which consists of the mental habits formulated and accumulated in form of energy from many previous lives. Thus, even in his embryonic stage, man is the result of different dependent relations. he never has his own separate and independent entity.

Following is another example of the emptiness of the five aggregates. a human foot is a foot, namely a part of the human body. it is not and cannot be called man. the same principle can be applied to organs such as hand, arm, and mind. However, as soon as these physical and psychological elements, i.e., foot, hand, arm, mind... join together organically and interdependently, they form something new. and we call this new thing man. if we go further in examining the human physical body, we find that organs such as arms, feet, muscles and consciousness are perpetually undergoing changes. the cells of these organs are created, dying, and receated in every split of second. this confirms that the five aggregates are not separate entities. they have no permanent selfhood whatsoever. they are merely the processes of becoming. in other words, they are empty.

C. The process of becoming of the Five Aggregates:

If the five aggregates are naturally empty, why then does the concept of the original nature of man come into existence in the first place? and why it is necessary for us to refute this concept? when we are in meditation, we will discover that the consciousness of our existing self (atman) is in fact the sum total of the impressions (perceptions) and experiences of our mind (consciousness) accumulated from our infinite past lives. the consciousness and perceptions which were formed in our past lives simply do not and cannot exist in our "here and now" consciousness. they are only the shadows of the past. However, many of us often mistake them as realities, cling to, act upon, and build fantastic but illusionary world from them. in other words, the consciousness of our existing self, or our original nature is merely an illusion.

Although the consciousness of the self or the original nature of man is merely the shadow of the past mistaken as reality, it is necessary to dissect it (if we want to reject it eventually). according to the heart Sutra, the illusionary consciousness of the self is the result of the relations and interactions of the 18 spheres (Dhatus or ayatanas and Dhatus) on the five aggregates. they are the six sense organs (Ayatanas), namely eye, ear, nose, tongue, body and mind and the six corresponding external phenomena (Bahyuayatana) namely visual form, sound, smell, taste, touch, and phenomenal world. the interactions between the six sense organs and their six corresponding external phenomena form the six consciousnesses (Vijnana). these are seeing consciousness, hearing consciousness, smell consciousness, taste consciousness, body and mind consciousness. the six sense organs, their six corresponding external phenomena, and their six corresponding consciousnesses form the 18 existing spheres (Dhatus). for examples, eye is the seeing organ, it sees the flower which is an external phenomenal object. through the contact between the eye and its external object, the consciousness of the flower is formed. the consciousness will see the flower the way that fits it. in other words, the seeing and the consciousness of the flower is the result of the interacting process of the aggregate (Skandha) which in this case is the eye, the external phenomena (Ayatana) the flower, and the sphere (Dhatus) the consciousness of the flower.

The five aggregates also give rise to the circular chain of dependent origination of the 12 factors or the circular chain of causation presented as following:

1. ignorance (Avidyaø): 

The delusion and foolishness of the mind (as to the true nature of reality).

2. mental formations (Impulses) - (Samskara):

Ignorance leads to mental formations or the formation of psychological activities in one’s mind.

3. consciousness (Vijnaõna): impulses or mental formations give rise to consciousness (the totality of thoughts, speech and actions).

4. corporeality and mentality (Nama-ruøpa):

Consciousness determines the resulting mental and physical phenomena (realm of name and form).

5. six bases (Sadayatana) :

The mental and physical phenomena condition the six sense realms: the five physical sense organs of eye, ear, nose, tongue, body and mind.

6. Contact (Sparsaø) :

The six sense realms come into contact with sensorial and mental phenomema.

7. Feelings (Vedana):

Contact gives rise to sensations or feelings.

8. Craving (Trsna):

Feelings give rise to desire or thirst.

9. Clinging (Upadaøna): 

Thirst gives rise to clinging.

10. process of becoming (Bhava):

Clinging gives rise to the process of becoming.

11. birth (Jati): 

The process of becoming leads to rebirth.

12. old age and death (Jara-mavana): 

Rebirth leads to suffering, old age and death.

When the 12 factors chain of causation is examined from the perspective of physical time, its development is a linear course. However, as inquired on the scale of psychological time, its development is unending circles of births and rebirths. this 12 factors chain of causation operates in every split of second (ksana) (1). the development of the 12 factors chain of causation can take two directions which correspond to the development of the four noble truths (Cativararyasatyani) (2). these are the direction leading to the causation of sufferings and the one to the cessation of sufferings. in the direction leading to the causation of sufferings, the 12 factors chain of causation goes from the cause of suffering (Samndaya) to the effect of suffering (Dukkha). in the direction leading to the cessation of sufferings, the 12 factors chain of causation goes from the path of liberation (Marga) to transcending the dependent origination or the cessation of sufferings (Nirodha) and reaching Nirvana.

In summation, there is no such things as the origin of the self or the original nature of man. there are only the interdependent and interconnected factors, impermanence and non-self. this is why the heart sutra says: "The five aggregates of existence are empty."

D. The emptiness (Sunyata) in the Heart Sutra

We have just discussed the nature of man through the five aggregates, external bases, spheres, the 12 factors chain of causation, the four noble Truths. reading about these doctrines is not sufficient. they are only philosophical concepts. and there is always a big gap between the truth and the philosophical considerations about that Truth. we have to experience the Truth. that is to say, we have to see that the five aggregates are empty ourselves. and there is no way to see this except through meditation. it is only through meditation that we will be able to truly experience the emptiness of man and consequently understand the philosophical concepts and ideas about the emptiness of this world.

Emptiness or nothingness is not the opposite of Thingness. it is the true nature of the interdependence and interconnectedness of all existing beings and dharmas. emptiness and the absoluteness of emptiness or the emptiness of emptiness are beyond the explanatory power of logical concepts. they can only be experienced. and we can experience them only when we leave behind all our ego-based logical and conceptual thinking, that is to say, only when we let go dualistic categories such as have-have not, birth-death, permanence-annihilation, past-future... and transcend the world dualistically categorized into subject and object in our thinking. the heart sutra refutes all aggregates, external bases and spheres. it also denies the chain of the 12 factors and the four noble Truths. even the cognition and the attainment of cognition are also rejected. the reason for this outright, complete, and categorical refutation of the heart sutra is very simple. Aggregates, external bases, spheres, the chain of the 12 factors and the four noble truths are used to describe the physical and psychological world which in nature is empty. they make sense only to those who still live in ignorance. to the unenlightened mind, man and his world are still centered around and operate with birth, death, cause, effect, wordliness and holiness...

To the enlightened mind, this myriad world is empty and the emptiness of the world is also empty itself. this is the absoluteness of emptiness or the emptiness of emptiness. there is nothing to be attained here because the attainment of something also implies the non attainment of something. dualistic concepts such as nothingness and thingness are conventionally formulated. they speak for and to only the untrained mind, not the enlightened one. only the emptiness seen in the eye of the highest wisdom can transcend the relativity of this world and become one with the truth of the cessation of suffering and Nirvana. in other words, we can never understand thoroughly the meaning of emptiness unless we have gone to the other shore.

E. the dialectics of form and Emptiness

The heart sutra said that: "Form does not differ from emptiness, emptiness does not differ from form, that which is form is emptiness, that which is emptiness form". this is one of the most difficult ideas in the heart sutra in particular and in buddhist thoughts in general.

To understand this enigmatic paragraph, we first should look into the aristotlean logics which is the formal base of man’s conceptual thinking (3). according to Aristotle, human thinking, regardless of how complex it is, must conform to the three following principles:

1. the principle of uniformity: this principle rules that when something is A, it must always be A. the formula is a="A.

2. the principle of non self-contradiction: this principle rules that something can be either a or B. it cannot be both a and b at the same time. the formula is a="A" or b="B.

3. the principle of elimination of the third factor: this principle rules that something can either a or B. it cannot be something other than a and B.

The dialectics of form and emptiness operates at an entirely different level. it is based on the principle of dependent origination (Paticcasamupada) which rules that this phenomenal world is inherently impermanent, constantly in a state of changes, and never stops flowing. this principle is manifested in Heraclitus’ famous statement: "No one can put his foot twice in the same water of the same river" (4). since all existences are impermanent, things never remain the same. a is a and not a at the same time. the formula is a="=" A. this is the fundamental premise from which we will go and search for the meaning of the dialectics of form and emptiness.

The heart sutra said that "Form does not differ from emptiness, emptiness does not differ from form". at the general level, this statement suggests that as the two all emcompassing characteristics of the phenomenal world, form and emptiness seem to be two separate and different things. However, at the core level, form is not different from emptiness because like all phenomena, form is devoid of any inherent self-abiding nature. it is infused with emptiness from the very beginning and emerge from emptiness - the ultimate nature of Reality. emptiness is not different from form because it does not exist apart from the phenomena but permeates each phenomenon. emptiness cannot be sought apart from the totality of all forms. when the heart sutra said that "Form is emptiness and emptiness is form", this means that although all forms are qualified in essence by emptiness, the presence of emptiness does not negate the conventional appearance of form. that is to say, emptiness is dependent on the form it qualifies, as much as form is dependent on emptiness for its qualification. Thus, form is emptiness, and emptiness is form.

For further discussion of the dialectics of form and emptiness, let’s take wave and water for example. in nature, waves do not differ from water because they are formed by water. Phenomenally, water does not differ from waves because when water moves, it makes waves. Therefore, waves are water and water waves. the same is true with birth, death and Nirvana, deluded mind and pure mind. this is the dialectics of form and emptiness. it teaches us that we must never try to experience and understand nirvana outside our own being and beyond this world. such an attempt will be an utter illusion. also through the dialectics of form and emptiness, we recognize the non-dualistic truth and find the middle way to train and purify our mind and to ultimately liberate ourselves from birth and death.

To conclude the discussion on the dialectics of form and emptiness, i would like to quote the dialogue between subhuti and the celestial Princes, from the maha prajnaparamita Sutra, part of the sutta of the questions of king sakka (5):

"Thereupon, the celestial princes doubted that any one would listen to and believe in what subhuti had said. subhuti could read the doubtful mind of the celestial princes and said: "The illusionary beings would listen and believe in what i said (because) the listening is empty and the listeners are also empty". the celestial princes then said: "If your listeners are illusionary and dreamlike, all sentient beings would then also be illusionary and dreamlike, srotapanna who has become pratyeka buddha or nidana buddha would also be illusionary and dreamlike". (6) subhuti reasserted that "I said that all sentient beings are illusionary and dreamlike. the same thing could be said to Srotapanna, Sakrdagamin, Arhat, pratyeka Buddha. and the whole buddhist path is also illusionary and dreamlike" (7). the celestial princes persisted that "Subhuti, are you saying that buddha and dharmas are also illusionary and dreamlike?". subhuti replied that "I said that nirvana is also illusionary and dreamlike". the celestial princes then continued: "Bikkhu Subhuti, are you saying that nirvana is illusionary and dreamlike?" subhuti maintained that "Oh celestial Princes! even if there is the dharma which is higher and better than Nirvana, i also consider it illusionary and dreamlike, because, celestial Princes, illusion and nirvana are not different from each other. they are of the same nature".

F. enlightenment and Liberation

Why does the heart sutra say that "There is no recognition and also no attainment with nothing to attain but only the attainment of enlightenment and liberation"? in buddhist thoughts, the attainment of enlightenment is the discovery of the primordial nature which is inherently and eternally existing in each human being. it is not something new and alien. it is the wisdom of the non-self and the realization of emptiness or Nirvana.

Metaphorically, the attainment of enlightenment is like searching for the moon in the pond. there is no need to bring the moon to the pond. we just let the water calm down. as soon as the pond becomes peaceful, the moon will naturally and instantly appear in the water. this is the wisdom of non attainment. the highest wisdom is the mother of all buddhas of the three worlds. all buddhas of the past, present, and future rely on this highest wisdom to attain the supreme and perfect Enlightenment. and the path to the supreme and perfect enlightenment starts with the meditation on the five aggregates. only when the five aggregates are perceived as empty, will enlightenment take place. and the final result of this enlightenment is the end of all sufferings and distresses or the complete liberation. this process of mind training is call the profound practice of Prajnaparamita. this is the essential meaning of the opening thesis statement of the heart Sutra.

G. "On the other Shore" (Paramita)

In consclusion, the heart sutra proclaims the mantra "Gate, gate, paragate, parasamgate, Bodhi, svaha!". Gate, gate means gone, gone; paragate means gone over, parasamgate means gone beyond (to the other shore of suffering or the bondage of Samsara); Bodhi means the awakened mind; svaha is the sanskrit word for homage or proclamation. the mantra means homage to the awakened mind which has gone over to the other shore (of suffering).

Brothers and sisters in Dharma, when lord buddha was questioned about his experiences "on the other shore", he remained absolutely and perfectly silent!

Came the waves
The footprints disappeared
Then instantly on the shore
The ultimate Truth
Namo aralokitesvara Bodhisattva.

Annotations

1. ksana is the very short time between the two intellectual functionings of consciousness (manas).

2. the four noble truths are the truth of suffering (Duhkha), the truth of the cause of suffering (Samudaya), the truth of cessation of suffering (Nirodha), the truth of the path of liberation (Marga).

3. aristotle is the ancient greek philosopher (384-322 B.C.). he was the first to develop the study of deductive reasoning and well known for his syllogism (deductively valid arguments). aristotlean syllogism is the discourse in which a certain things having been stated, something else follows of necessity from their being so.

4. heraclitus is the ancient greek philosopher (about 500 B.C.) he was considered as the founder of the primitive dialectical materialism with the view of the world as "a universal flux" and the notion of "unity-in-opposites". he had great influence on modern philosophers such as Hegel, Heidegger, Wittgenstein.

5. subhuti is one of the great disciples of Buddha. among Buddha’s disciples, he excelled in the doctrine of emptiness and was entitled the first explainer of emptiness (Giaûi Khoâng Ñeä Nhaát).

6. srotapanna is the one who has attained the first stage of the noble Path. pratyeka buddha or nidana buddha is the solitary enlightened One.

7. sakrdagamin is the one who has attained the 2nd stage of the noble Path. anagamin is the one who has attained the 3rd stage of the Path. arhat is the noble one.