Thñc TÕi Tính Không Ðßþc Nhìn Nh§n 
Qua hai Bình Di®n Cüa Bi¬u T× 

Thích Tâm Thi®n

L¶i dçn

Mµt trong nhæng ði¬m giáo lý quan tr÷ng cüa Ph§t giáo Phát tri¬n là Thñc TÕi Tánh Không - mµt h® th¯ng giáo lý th߶ng ðßþc bàn cäi b·i các nhà lu§n lý h÷c. Ng߶i ta th߶ng hi¬u nh¥m mµt cách vô tình ho£c c¯ ý r¢ng Tánh Không ðßþc xem nhß là mµt loÕi hß vô lu§n, mµt loÕi triªt lý mang tính cách phü ð¸nh ( phü ð¸nh lu§n )  ; và dî nhiên, trong lúc ðßþc giäi minh theo xu hß¾ng hß vô không t§n ðó, Tánh Không th߶ng b¸ phê phán nhß là mµt thÑ triªt lý mông lung không h½n, không kém. tuy nhiên, tÕi sao mµt giáo thuyªt quan tr÷ng nhß thª lÕi th߶ng b¸ hi¬u nh¥m ? Phäi chång ði«u này b¡t ngu°n t× mµt quá trình di­n d¸ch và di­n d¸ch không chính xác ? Sñ th¬ nhß thª nào, trong phÕm vi cüa bài viªt này, chúng tôi xin trình bày giáo thuyªt v« Tánh Không ðßþc nhìn nh§n t× hai bình di®n bi¬u t× cüa nó theo th¬ cách cüa lu§n lý h÷c .

V« thu§t ngæ 

Tánh Không tiªng PhÕn g÷i là Sùnyatà. Ðây là mµt t× hþp biªn cüa hai âm : sùnya và tà. Sùnya có nghîa là không, là r²ng; tà là tiªp vî ngæ ( tiªng hþp âm ð¬ biªn thành danh t× ) . theo ngæ cån, thì t× sùnya ðßþc phát sinh t× ðµng t× svi, có nghîa là ph°ng lên, sßng lên. — ðây,  h­ cái gì ph°ng lên bên ngoài-nhß bong bóng chÆng hÕn- thì bên trong nó bao gi¶ cûng r²ng không. do ðó, sùnyata` ðßþc hi¬u nhß là tính cách cüa trß½ng ðoä (sñ ph°ng lên) nó luôn luôn bao g°m hai m£t : bên trong và bên ngoài; h­ bên ngoài ph°ng lên thì bên trong r²ng.

Tuy nhiên, có l¨ do mµt lý do nào ðó, ho£c không có sñ tß½ng ðß½ng trong ngôn ngæ phß½ng Tây, nên sùnyatà th߶ng ðßþc d¸ch chï có mµt chi«u- ðó là sñ r²ng không. Nhß trong tiªng Anh, sùnya ðßþc d¸ch là empty hay void, và taø ðßþc d¸ch là ness, kªt hþp giæa hai t× này( sùnya + tà= sùnyatà) sùnyata ðßþc d¸ch là emptiness, voidness, hay nothingness  Và t¤t cä nhæng t× trên ð«u có nghîa là sñ tr¯ng không, sñ r²ng tuªch, sñ không có gì cä 

Mâu thuçn cho sñ nh§n thÑc 

T× nhæng cách di­n d¸ch nhß trên, mµt s¯ mâu thuçn th߶ng xu¤t hi®n trong nh§n thÑc cüa chúng ta khi nói ðªn sñ r²ng không. Có th¬ ð« c§p ðªn mµt vài mâu thuçn c½ bän nhß sau:

Trß¾c hªt, khi sùnyatà, qua ngôn ngæ phß½ng Tây nhß v×a trình bày, ðßþc hi¬u nhß mµt loÕi hß vô lu§n, ðÕi khái nhß thª, ði«u ðó khiªn ta luôn b¸ ám änh mµt cách trñc di®n r¢ng thª gi¾i này thñc tÕi này là r²ng không, nó mang ð£c tính Không; và nhæng gì xu¤t hi®n l° lµ trß¾c m¡t chúng ta ð«u ðßþc xem là không. Mµt sñ phán quyªt nhß thª quä là r¤t cßÞng ép và r¤t có th¬ b¸ phê phán b·i nh§n thÑc thông th߶ng. Vì l¨, ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc nhß sông, su¯i, núi, ð°i, cái bàn, cái ghª, ðàn ông, ðàn bà trß¾c m¡t chúng ta là nhæng gì ðßþc xem nhß là hi®n thñc không th¬ ch¯i bö. Фy chính là sñ hi®n di®n cüa thª gi¾i thñc tÕi khách quan, mµt thª gi¾i xu¤t hi®n giæa muôn ngàn sai bi®t, mà dù mu¯n hay không, thª gi¾i ðó ( thª gi¾i mà chúng ta ðang sinh s¯ng ) vçn luôn luôn ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc. 

Thª r°i, khi sùnyatà ðßþc hi¬u nhß là bän ch¤t cüa thª gi¾i thñc tÕi hay còn g÷i là thñc tÕi r²ng Không; và cänh gi¾i thñc tÕi r²ng Không ðó nªu ðßþc xem là ð°ng nghîa v¾i Niªt bàn thì l§p tÑc mâu thuçn s¨ xu¤t hi®n .Vì h¥u hªt các giáo thuyªt v« Niªt bàn th߶ng gþi lên mµt sñ tß½ng ð°ng v¾i cänh gi¾i Không thông qua các khái ni®m nhß : t¸ch di®t, vô tß¾ng, b¤t sinh. tuy nhiên trên thñc tª, Niªt bàn, theo nhß quan ni®m thông th߶ng, là cänh gi¾i t¯i thßþng cüa b§c Thánh trí, do ðó hÆn không th¬ nói Niªt bàn là ð°ng nh¤t v¾i sñ r²ng không. Vì nªu Niªt bàn ð°ng nh¤t là v¾i r²ng không thì Niªt bàn chÆng khác gì mµt loÕi hß vô, nhß hß không, không có b¤t kÏ mµt giá tr¸ tâm chÑng nào và cûng không c¥n thiªt phäi bàn ðªn.

T× ðó, nªu sùnyatà chï ðßþc hi¬u là sñ r²ng không, mµt sñ r²ng không t× ngôn t× cho ðªn ý nghîa, t× lý tß·ng cho ðªn thñc tÕi, thì quä thñc sùnyataø là mµt giáo thuyªt vô nghîa, và t¤t nhiên nó có th¬ ðßþc xem nhß là mµt thÑ hß vô lu§n, mµt thÑ phü ð¸nh lu§n cñc ðoan. Nhßng không ! Sùnyatà không phäi là nhß thª. V§y phäi hi¬u nó theo ý nghîa nào ?

Tính cách hai m£t cüa bi¬u t×

— ðây, trß¾c hªt nhß cách g÷i cüa mµt s¯ nhà Ph§t h÷c (Trung hoa và Vi®t Nam), sùnyatà là Tánh Không. Và tánh Không, nhß ðã trình bày · ph¥n thu§t ngæ, là mµt danh t× dùng ð¬ c¡t nghîa thuµc tính cüa thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng dña trên hai tính ch¤t : nµi hàm và ngoÕi diên. Tï dø, nhß b÷t nß¾c, bên ngoài (ngoÕi diên) cüa nó thì ph°ng lên, bên trong ( nµi hàm) cüa nó thì r²ng không . T× mµt cách di­n ðÕt mang tính bi¬u tßþng nhß thª, chúng ta b¡t ð¥u quan sát chính c½ th¬ cüa mình cûng nhß thª gi¾i thñc tÕi chung quanh mình. 

Tâm kinh nói r¢ng " yah rùpam sa sùyatà"- h­ cái gì là s¡c thì cái ðó là không. — ðây, s¡c ( g°m s¡c bi¬u hi®n và s¡c không bi¬u hi®n ¹) v« c½ bän là sñ th¬ mang tính v§t ch¤t ðßþc c¤u thành t× các hþp ch¤t, nhß hydro cµng oxy ð¬ tÕo thành nß¾c ( H2O) . Ho£c, nhß c½ th¬ con ng߶i, nhìn bên ngoài thì nó là mµt kh¯i c¤u thành b¢ng xß½ng b¢ng th¸t, nhßng bên trong t§n cùng c¯t tüy thì nó vçn là r²ng không. cho ðªn t¤t cä hi®n hæu trong thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng này, nªu ðßþc nhìn t× ði¬m cñc nhö -nhß sñ v§t ðßþc nhìn xuyên qua kính hi¬n vi - thì chúng ð«u là r²ng không. tuy nhiên, cái gì r²ng không · ðây? Фy chính là cái tñ tính ( svabhàva) r²ng không. Nghîa là m÷i sñ th¬ ð«u ðßþc hình thành qua duyên hµi ( kªt hþp b·i nhi«u yªu t¯ ), và nhæng gì ðßþc hình thành t× duyên hµi², thì chúng ð«u r²ng không, không có b¤t kÏ mµt tñ tính nào mang tính cách ðµc l§p, vînh h¢ng.

Do ðó, Tánh Không không có nghîa là không có gì hay là hß vô không t§n, mà trên ý nghîa c½ bän nh¤t, nó là sñ phü ð¸nh cái tñ tính cá bi®t v¯n ðßþc xem là mµt thñc th¬ b¤t biªn, là nguyên ðµng lñc c¤u thành nên tñ ngã. hay nói khác h½n, nó khÆng ð¸nh cái tñ tính cüa pháp là Không, là tñ tính Không, làVô tñ tính (nihsvabhàva) hay không có tñ tính. Ðây là nhæng gì c¥n thiªt ðßþc chu¦n hóa cho bi¬u t× sùnyata.

Giáo thuyªt v« tánh Không

T× mµt vài trßng dçn trên, ta có th¬ th¤y r¢ng, nhæng gì ðßþc Ph§t nói ra ð«u mang tính cách hai m£t, bän ch¤t và hi®n tßþng, công ß¾c và tuy®t ð¯i. Ðây là th¬ cách thuyªt giáo cüa Ph§t trong su¯t cuµc ð¶i truy«n giáo cüa Ngài. Vì l¨, ð¬ giúp chúng sinh nh§n di®n ðßþc chân lý, Ph§t phäi dùng ðªn phß½ng ti®n. Chân lý tñ thân nó là b¤t khä thuyªt, nhæng gì chúng ta nói v« chân lý ð«u không phäi là chân lý chính nó. Cûng nhß yêu thß½ng, chúng ta có th¬ nói v« nó, nhßng nhæng gì chúng ta nói v« yêu thß½ng thì không phäi là sñ yêu thß½ng chính nó. Yêu thß½ng là gì? Thñc ch¤t nó không phäi · trong l¶i nói , mà trái lÕi, nó chï có th¬ ðßþc bi¬u hi®n trong im l£ng và trong hành ðµng mà thôi. Nhßng · ðây, nªu chân lý không ðßþc nói ra thì chân lý s¨ không ðßþc nh§n biªt; v§y làm sao ð¬ hóa ðµ chúng sinh ? Vì l¨ ðó, các nhà Ph§t h÷c ðã dùng ðªn thành ngæ ngón tay chï m£t trång³ð¬ di­n ðÕt phß½ng ti®n thuyªt giáo cüa Ph§t. Ðây cûng là lý do tÕi sao Tång Du®, trong bài tña viªt cho trung Lu§n, bäo r¢ng :" Thñc phi danh b¤t ngµ, ngôn phi thích b¤t t§n". 

Trên c½ s· này, chúng ta th¤y tÕi sao sùnyatà c¥n phäi ðßþc hi¬u thông qua bi¬u t× trß½ng ðµ = sñ ph°ng lên. Và nói v« thñc tÕi tính Không, Ngài long Th÷ ( nagarjuna) trong trung Lu§n bäo r¢ng: " Chúng nhân duyên sinh pháp, ngã thuyªt tÑc th¸ không, di®c vi th¸ giä danh, di®c th¸ trung ðÕo nghîa " - các pháp do nhân duyên mà sinh ra, nên bäo r¢ng nó là không, là giä danh, và cûng là Trung ðÕo. do ðó, khi thª gi¾i thñc tÕi tánh Không này phäi ðßþc nhìn t× hai m£t : Giä danh và trung ðÕo. — ðây c¥n ghi nh§n r¢ng, giä danh là mµt tên g÷i lâm th¶i cho mµt sñ th¬ mà không phäi là tên g÷i cho bän ch¤t cüa mµt sñ th¬. Tï dø, mây, mßa, h½i nß¾c, nß¾c, nhæng sñ th¬ này, nhæng tên g÷i này ð«u mang tính cách lâm th¶i nên chúng ðßþc g÷i là giä danh. Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i con ng߶i và thª gi¾i. Và trung ðÕo là chân lý cüa hai bình di®n : tß½ng ð¯i(samvriti) và tuy®t ð¯i( paramàtha). Фy là mµt loÕi chân lý, theo quan ði¬m cüa các nhà ÐÕi th×a, là b¤t khä phân ly, mµt loÕi chân lý" hãy tìm Niªt bàn trong sinh tØ ".

Nhß thª Không không có nghîa là r²ng không, mà Không · ðây là do duyên kh·i nên các pháp hình thành và không mang theo mµt bän tính cá bi®t nào; pháp hình thành trong tß½ng quan cüa nh§n thÑc nên chúng ðßþc g÷i tên, tên ðó là giä danh, vì tên g÷i chï có trong nh¤t th¶i, khi sñ v§t thay ð±i ( nhß t× mây sang nß¾c) thì tên g÷i không còn ý nghîa næa. Và, pháp xu¤t hi®n trong Duyên kh·i và giä danh nên chúng ðßþc g÷i là Không và cûng làTrung ðÕo. Ðây là nhæng gì c¥n ghi nh§n v« bi¬u t× sùnyatà trên góc ðµ nh§n thÑc lu§n ⁴. 

Kªt Lu§n

Tóm lÕi, chúng ta th¤y r¢ng, ð¬ hi¬u rõ thu§t ngæ tánh Không, luôn luôn ðòi höi · ðây mµt b¯i cänh nh§n thÑc bao g°m nh§n thÑc v« Không, Duyên kh·i v« Giä danh và v« trung ðÕo. Nªu thiªu mµt trong b¯n yªu t¯ này thì tánh Không khó ðßþc giäi minh mµt cách toàn di®n. tuy nhiên , qua phân tích là nhß thª, song cä Không, Duyên kh·i, Giä danh và trung ðÕo luôn luôn th¯ng nh¤t v¾i nhau ho£c trong bän ch¤t ho£c trong hi®n tßþng . Nghîa là, khi nói ðªn tánh Không, chúng ta ð°ng th¶i phäi nói ðªn Duyên kh·i, Giä danh và trung ðÕo. Ðay chính là hai bình di®n chân lý cüa công ß¾c và tuy®t ð¯i.

Duyên kh·i + Giä danh="Không 
Không = Giä danh + Duyên kh·i