B¯n ÐÕi, Sáu ÐÕi, M߶i hai XÑ 
Và M߶i Tám Gi¾i 

Thích Tâm Thi®n

A. Dçn nh§p

Các v¤n ð« liên quan ðªn con ng߶i và sñ hình thành con ng߶i ,theo quan ði¬m cüa Ph§t giáo , th߶ng ðßþc bàn ðªn g°m : b¯n ÐÕi, sáu ÐÕi, m߶i hai XÑ và m߶i tám Gi¾i.Trong quá trình tu t§p, các v¤n ð« trên ðßþc ÐÑc Ph§t phân tích cø th¬, nh¢m xây dñng cho ng߶i tu t§p mµt cái nhìn chính xác v« bän ch¤t cuä thân nåm U¦n và thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng chung quanh con ng߶i. do ðó , phân tích v« các U¦n (Skanda) ,XÑ (Àyatana). Và Gi¾i (Dhàtu) chính là phân tích v« sñ hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i. Фy cûng chính là thª gi¾i quan, nhân sinh quan Ph§t giáo. Møc ðích cüa sñ phân tích nµi quán này là cái nhìn giúp ng߶i h÷c ðÕo th¤y rõ sñ th§t vô ngã cüa các pháp.

B.Nµi dung

I. иnh nghîa : B¯n ÐÕi, sáu ÐÕi, m߶i hai XÑ và m߶i tám Gi¾i.

1/ B¯n ÐÕi: B¯n ðÕi ( Caturmahàdhàtu) là b¯n yªu t¯ c½ bän hình thành nên th¬ ch¤t ( thân v§t lý) cüa con ng߶i, bao g°m : ch¤t khoáng (Pathavì-ð¤t ), ch¤t löng (Àpo- nß¾c ) , nhi®t ðµ ( tejo- sÑc nóng ) và h½i khí ( Vàyo- gió). Chúng ta th߶ng g÷i mµt cách hình tßþng v« thân tÑ ðÕi là ð¤t , nß¾c ,gió ,lØa.

2/ Sáu ÐÕi: Sáu ðÕi là sáu yªu t¯ c½ bän hình thành nên con ng߶i toàn di®n v¾i ba thành t¯ ð£c thù là : th¬ ch¤t v§t lý( g°m b¯n ðÕi ) cµng v¾i ý thÑc (thuµc tâm lý) và không gian . 

3/M߶i hai XÑ : M߶i hai xÑ là c½ s· giao tiªp giæa con ng߶i v¾i thª gi¾i thñc tÕi khách quan , bao g°m sáu nµi xÑ ( thuµc v« tñ thân) và sáu ngoÕi xÑ ( thuµc v« ngoÕi cänh). Sáu nµi xÑ là: m¡t ,tai ,mûi, lßÞi , thân , và ý thÑc. Sáu ngoÕi xÑ là:hình th¬, âm thanh, hß½ng khí, mùi v¸, sñ tiªp xúc, và các sñ v§t hi®n tßþng( s¡c ,thanh ,hß½ng ,v¸,xúc ,pháp).

4/M߶i tám Gi¾i: M߶i tám gi¾i là c½ s· giao tiªp toàn di®n cüa con ng߶i v¾i thª gi¾i thñc tÕi khách quan, bao g°m : sáu nµi xÑ, sáu ngoÕi xß và sáu tình thÑc cüa m¡t, tai ,mûi ,lßÞi ,thân và ý ( nhãn thÑc,nhî thÑc, tÛ thÑc,thi®t thÑc,thân thÑc,và ý thÑc).

II. Phân tích b¯n ðÕi qua th¬ ch¤t v§t lý cüa con ng߶i

Nhß ðßþc trình bày · ph¥n ð¸nh nghiã,b¯n ðÕi là nói tóm t¡t v« c½ th¬ con ng߶i. B¯n ðÕi này do nhân duyên hþp thành,chúng không có gì là b«n ch¡c. con ng߶i t× khi sinh ra ðßþc nuôi dßÞng b·i các loÕi thÑc ån (thñc t¯ ) và dßÞng khí , và tiªp tøc sinh trß·ng theo th¶i gian. trong su¯t qúa trình s¯ng cüa mµt ð¶i ng߶i, thân th¬ v§t lý này không ng×ng thay ð±i qua các chu kÏ, sinh thành, t°n tÕi, biªn ð±i và phân hüy (chªt). Cái mà chúng ta g÷i là sñ chªt( sñ ngßng hoÕt ðµng và phân hüy hay th÷ mÕng ch¤m dÑt ), thñc ch¤t chï là sñ tan rã cüa b¯n ðÕi. 

C½ th¬ cüa con ng߶i hình thành là do sñ hµi tø cüa b¯n ðÕi, trong b¯n ðÕi,nªu tiªp tøc phân tích , chúng ta s¨ có b¯n nhóm v§t ch¤t nhß sau:

1/Yªu t¯ ð¤t : g°m có : tóc, lông. móng ,rång, da ,th¸t, gân, xß½ng, th§n, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, ph±i, ruµt, phân, mÞ, não, ghèn.

2/Yªu t¯ nß¾c : g°m có: m§t, ðàm, niêm d¸ch ,mü, máu, m° hôi, nß¾c m¡t, nß¾c miªng, nß¾c mûi, nß¾c kh¾p xß½ng, nß¾c ti¬u. 

3/Yªu t¯ gió : g°m có : h½i th· ( sñ hô h¤p ) và khí.

4/Yªu t¯ lØa : g°m có : nhi®t ðµ hay sÑc nóng do sñ v§n hành cüa c½ th¬ phát ra.

Theo kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn, c½ th¬ con ng߶i g°m có 36 thÑ b¤t t¸nh và ðßþc chia thành ba nhóm.

1/ Nhóm mµt : g°m có 12 thÑ ngoài thân: tóc, lông, móng ,rång, ghèn, nß¾c m¡t, nß¾c mûi, nß¾c miªng, phân, nß¾c ti¬u, và m° hôi.

2/ Nhóm hai : g°m có 12 thÑ trong thân : da, da non, máu, th¸t, gân, mÕch, xß½ng , tüy ,l¾p mÞ da, mÞ óc, màng b÷c gân th¸t.

3/Nhóm ba : g°m có 12 thÑ n¢m sâu trong thân: gan ,m§t, ruµt, dÕ dày, lá lách, th§n , tim, ph±i , bàng quang, m« phân, ðàm ðö và ðàm tr¡ng.

Møc ðích cüa sñ phân tích cø th¬ nhß trên là nh¢m giúp chúng ta nhìn th¤y rõ ràng ,chính xác v« thân tß¾ng b¤t t¸nh cüa con ng߶i ð¬ hß¾ng tâm ðªn trÕng thái xä ly, không ch¤p thü. 1

II. Sáu ÐÕi và con ng߶i toàn di®n

Nhß ðã trình bày, sáu ðÕi g°m có b¯n ðÕi ( nhß trên ) cµng v¾i không gian và ý thÑc. do ðó, con ng߶i ( theo sáu ðÕi ) là con ng߶i hoàn chïnh ,bao g°m cä tâm lý và v§t lý. Riêng v« ph¥n tâm lý hay tâm thÑc nói chung, ðã ðßþc nói ðªn trong Nåm U¦n. theo ðó, tâm thÑc cüa con ng߶i bao g°m các ph¥n chính là : cäm th÷,ni®m tß·ng,tß duy, và ý thÑc( th÷,tß·ng ,hành ,thÑc), nói chung là c¤u trúc và sñ v§n hành cüa tâm lý. 

Do ðó Sáu ÐÕi thñc ra chï là cách nói tóm t¡t cüa nåm U¦n ( S¡c ,th÷, tß·ng , hành , thÑc) . Vì lë, ð¯i v¾i con ng߶i, c½ c¤u tâm lý chï có th¬ v§n hành khi nó dña vào sinh thân, tÑc là thân th¬ v§t lý.Nªu chï có tâm thÑc hi®n hæu mà không có thân hi®n hæu, ho£c ngßþc lÕi chï có thân hi®n hæu mà không có tâm thÑc hi®n hæu, thì không th¬ g÷i là con ng߶i.

Tß½ng tñ nhß thª ð¯i v¾i khái ni®m tâm thÑc. — ðây, nên hi¬u r¢ng, tâm không ð½n giän chï là tâm, mà trong tâm luôn luôn hàm chÑa hoÕt ðµng cüa các cäm th÷, các änh tßþng cüa tri giác, các hình thÑc tß duy, và các hoÕt ðµng cüa tâm thÑc nói chung.

Nên nh¾ù r¢ng, m÷i khái ni®m phân bi®t trong tâm thÑc cüa chúng ta nhß :tài sän, nhà cØa, sông su¯i , nuí ð°i, vv... ; cho ðªn các khái ni®m nhß : tß duy, ý thÑc, tình cäm, lý trí, tß·ng tßþng vv..., t¤t cä ð«u là bi¬u hi®n cüa tâm. Và ðây là lý do tÕi sao ÐÑc Ph§t dÕy " Nh¤t thiªt duy Tâm " ( t¤t cä ð«u là sñ tÕo tác cüa tâm) .

Nhß thª, sáu ÐÕi và nåm U¦n dù khác nhau trên m£t ngôn ngæ, nhßng chúng gi¯ng nhau v« m£t ý nghiã. tuy nhiên s¨ r¤t gi¾i hÕn nªu chúng ta d×ng lÕi · ðây. do ðó nhæng gì c¥n ðßþc khäo sát tiªp theo , chính là m߶i hai XÑ và m߶i tám Gi¾i.

III. M߶i hai xÑ và m߶i tám gi¾i:

Ь hi¬u rõ c½ c¤u cüa tâm thÑc,cûng nhß sñ v§n hành cüa nó, chúng ta c¥n thiªt tìm hi¬u v« 12 xÑ và 18 gi¾i. 

M߶i hai xÑ, nhß ðã trình bày, là c½ s· giao tiªp c½ bän ð¬ hình thành nhæng nh§n thÑc , phân bi®t cüa con ng߶i.Ðó là sñ giao thoa ,tß½ng tác giæa sáu nµi xÑ (hay còn g÷i là sáu cån -Ajjhattika-àyatana) v¾i sáu ngoÕi xÑ ( còn g÷i là sáu tr¥n -Bàhyu-àyatana). Cån là thân th¬, mÕng cån ,tÑc là th¬ ch¤t v§t lý cüa con ng߶i. Tr¥n là tr¥n cänh, hay còn g÷i là thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng.Sáu cån thuµc v« chü th¬,sáu tr¥n thuµc v« ð¯i tßþng.Do chü th¬ giao tiªp v¾i ð¯i tßþng mà hình thành nên nhæng nh§n thÑc , phân bi®t, nhß sông,su¯i,núi, ð°i, ðàn ông, ðàn bà, con chim, hòn ðá,gi÷t sß½ng...

Chúng ta có sáu cån và sáu tr¥n . Sáu cån là: m¡t , tai, mûi, lßÞi, thân, và ý; sáu tr¥n là: s¡c ,thanh ,hß½ng, v¸ ,xúc ,pháp.

S¡c: g°m có màu s¡c, hình th¬, v§t th¬,hi®n tßþng,sñ v§t. S¡c còn ðßþc chia thành hai ph¥n ðó là: 

Bi¬u s¡c ( hình tßþng ,sñ v§t ...)

Vô bi¬u s¡c ( nång lßþng vô hình...,nång lßþng tâm thÑc {mental energy} cûng ðßþc xem là mµt loÕi s¡c .)

Thanh : g°m tiªng nói, tiªng ðµng, âm thanh, âm nhÕc...

Hß½ng : hß½ng khí, hß½ng th½m...

V¸ : mùi v¸ nhß chua, chát, cay, ng÷t,m£n, ð¡ng, the, l¶ lþ...

Xúc : sñ giao thoa giæa cån và tr¥n, giæa v§t này v¾i v§t khác....

Pháp : t¤t cä thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng tâm lý và v§t lý nói chung.

Khi sáu cån tiªp xúc v¾i sáu tr¥n, thì li«n phát sinh nhæng nh§n thÑc, phân bi®t. do ðó, có sáu loÕi phân bi®t cüa thÑc ( sñ nh§n biªt ) g°m : sñ th¤y biªt cüa m¡t, sñ nghe biªt cüa tai, sñ ngæi biªt cüa mûi, sñ nªm biªt cüa lßÞi, sñ tri giác cüa toàn thân, và sñ hi¬u biªt cüa ý thÑc.

Nhß thª t× sáu cån tiªp xúc v¾i sáu tr¥n ð¬ hình thành sáu thÑc( Vijnàna) và cµng chung lÕi là m߶i tám gi¾i.Ðây là tiªn trình nh§n thÑc lu§n v« thª gi¾i quan và nhân sinh quan Ph§t giáo.2

IV.M¯i quan h® giæa 12 Nhân Duyên, 
5 U¦n,4 ÐÕi & 6 ÐÕi,12 XÑ và 18 Gi¾i

Trong giáo lý v« 12 Nhân Duyên có ð« c§p ðªn chi ph¥n Løc Nh§p ,vàtrong giáo lý 5 U¦n , có ð« c§p ðªn hai chi ph¥n :v§t lý ( s¡c ) và tâm lý ( th÷, tß·ng, hành , thÑc ); trong 4 ÐÕi và 6 ÐÕi cûng ð« c§p ðªn hai chi ph¥n : v§t lý và tâm lý ; ð£c bi®t trong 12 XÑ và 18 Gi¾i lÕi nh¤n mÕnh ðªn sñ giao thoa, tiªp xúc giæa 6 cån và 6 tr¥n. Sñ giao thoa và tiªp xúc này chính là chi ph¥n Xúc (Phassa) - ðÑng hàng thÑ sáu , trong giáo lý12 Nhân Duyên .Nhß thª chúng ta có mµt bäng tß½ng ðß½ng nhß sau:

[ Løc nh§p = 5 U¦n + Xúc ] #[ 6 ÐÕi + (4 ÐÕi ) = Xúc + 12 XÑ + (18 Gi¾i ) ]

[ 5 U¦n = Xúc + 12 XÑ ] # [ 6 ÐÕi = Xúc + 18 Gi¾i ]

T× nhæng chi tiªt này cho th¤y r¢ng , cái thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng v¾i muôn ngàn khác bi®t mà chúng ta nh§n biªt thì không gì khác / ngoài sñ phân bi®t cüa tri giác .Và yªu t¯ hình thành nên tri giác cüa con ng߶i chính là sñ tiªp xúc giæa các cån thân và tr¥n cänh, hay nói khác h½n là giæa chü th¬ nh§n thÑc ( ví dø- con m¡t) và ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc(ví dø- ðám mây ). 

M£c dù trên n«n tr¶i xanh bao la không gi¾i tuyªn chï có mµt ðám mây, nhßng ðÑng · góc ðµ này thì th¤y ðám mây trông gi¯ng cô gái; ðÑng · góc ðµ khác thì ðám mây trông gi¯ng con c÷p vv... cÑ nhß thª mà ðám mây ðßþc xu¤t hi®n v¾i nhi«u hình thÑc khác nhau, tuÏ theo ði¬m nhìn và chü th¬ nhìn. Nên lßu ý r¢ng, trß¾c m¡t chúng ta chï có mµt ð¯i tßþng, nhßng do m²i ng߶i có mµt duyên ph§n khác nhau và trình ðµ nh§n thÑc khác nhau, và do ðó ,ð¯i tßþng b¸ nhìn cûng ðßþc tri nh§n và ðánh giá khác nhau. Фy chính là thª gi¾i sai bi®t ða thù cüa nh§n thÑc. Và sñ sai bi®t ðó hoàn toàn tuÏ thuµc vào yªu t¯ Xúc ( tiªp xúc ) · m²i con ng߶i khác nhau.

Có mµt ði«u t¯i quan tr÷ng c¥n lßu ý r¢ng, ð¬ có mµt nh§n thÑc, bao gi¶ cûng phäi có mµt chü th¬ nh§n thÑc và mµt ð¯i tßþng ðßþc nh§n thÑc xu¤t hi®n trong tß½ng quan.Và nhß thª, suy cho cùng cái mà chúng ta g÷i là thª gi¾i quan, hay nhân sinh quan, hay vû trø quan ðó, thñc ra không gì khác h½n là sñ sinh kh·i ý ni®m cüa thÑc trong tiªn trình giao tiªp giæa cån và tr¥n. Và ði«u này ,trong kinh Lång Già, ÐÑc Ph§t dÕy:

" Cái ða tính cüa ð¯i tßþng sinh kh·i t× sñ n¯i kªt giæa t§p khí và phân bi®t; nó sinh ra t× tâm , nhßng ng߶i ta lÕi th¤y nó hi®n hæu bên ngoài ; cái ða tính ¤y { ta g÷i } 3là duy Tâm ".

"{Và} thª gi¾i bên ngoài là không có,nên cái ða tính cüa các ð¯i tßþnglà cái ðßþc th¤y t× Tâm;thân th¬, tài sän, nhà cØa..., nhæng thÑ ¤y ta g÷i là duy Tâm".4

T× nhæng trßng dçn trên chúng ta biªt r¢ng, tri giác cüa con ng߶i r¤t gi¾i hÕn, và m÷i sñ ðo l߶ng phân bi®t , nh§n thÑc cüa con ng߶i ð¯i v¾i thª gi¾i cûng r¤t gi¾i hÕn .Gi¾i hÕn · ch² sñ hi¬u biªt cüa chúng ta là do cái th¤y t× mµt tâm thÑc còn vô minh, th¤y b¢ng tri giác phân bi®t cüa tñ ngã chÑ không phäi là th¤y t× mµt tâm thÑc toàn tri ( giác Ngµ ). do ðó,cái mà chúng ta cho là th߶ng thì bän ch¤t cüa nó là vô th߶ng , nhß giòng sông không ng×ng trôi chäy. Bän ch¤t cüa ý thÑc phân bi®t và vô minh là nhß thª. Nó luôn luôn biªn ðµng , vô th߶ng.

Con ng߶i kh± ðau chï vì l¥m ch¤p vào ý thÑc phân bi®t cüa mình,cho r¢ng cái này là tôi,cái này là cüa tôi, cái này là tñ ngã cüa tôi, r°i c¯ gßþng s¯ng và bám víu vào nhæng suy nghî nhß thª nên chìm ð¡m trong sinh tØ tr¥m luân, v§y thôi.

C. Kªt lu§n :

Nói tóm lÕi, giáo lý v« các ÐÕi, U¦n , XÑ, Gi¾i là nhæng ph¥n giáo lý r¤t c½ bän và quan tr÷ng, giúp chúng ta có mµt cái nhìn chính xác v« cuµc s¯ng vô th߶ng , kh± ,và Vô ngã. bao lâu con ng߶i chßa biªt U¦n ,XÑ ,Gi¾i là gì, thì vçn không th¬ biªt ðßþc thª nào làcon ð߶ng thoát ly sinh tØ . Các U¦n ,XÑ ,Gi¾i là ð« møc cüa pháp hi®n quán- thi«n ð¸nh, do v§y , con ð߶ng tu t§p bao gi¶ cûng ðßþc kh·i ð¥u t× các U¦n ,XÑ, Gi¾i; ð¤y chính là tu t§p Chánh tri kiªn.

Câu höi ôn t§p:

1. B¯n ðÕi là gì ?
2. Trình bày m¯i quan h® giæa 6 ÐÕi và 18 Gi¾i.
3. U¦n, XÑ và Gi¾i khác nhau nhß thª nào ?

Sách tham Khäo

Ы ngh¸ h÷c viên tìm ð÷c cu¯n " Tâm Lý H÷c Ph§t Giáo " cüa Tác giä Thích Tâm Thi®n, do Nhà xu¤t bän TP. H° Chí minh ¤n hành ,1998. 

Ph¥n ð÷c : Ph¥n ii , chß½ng i , ph¥n iii , chß½ng hai , và ph¥n iv , chß½ng i & II.

1 H÷c viên xem thêm các kinh có ð« c§p ðªn b¯n ðÕi và sáu ðÕi nhß: kinh Phân Bi®t Sáu Gi¾i ( M.140) == kinh Phân Bi®t Løc gí¾i ( trung a Hàm .42 + 7 -kinh ÐÕi Câu hy La).
2 xem " Tìm Hi¬u Nhân sinh quan Ph§t Giáo ", Thích Tâm Thi®n,NXB. tp HCM, 1998
3 {} D¤u trong ngo£c là phø chú cüa tác gïa.
4 Lång Già ÐÕi Th×a Kinh,bän d¸ch cüa Thích Ch½n Thi®n & Tr¥n Tu¤n Mçn, nxb tp HCM, 1998,tr.305