ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma thÑ 14, sinh nåm 1935, tÕi s½n thôn Takster, mi«n Ðông B¡c Tây TÕng, ðßþc nhân dân Tây TÕng sùng bái nhß mµt v¸ Ph§t s¯ng, hóa thân cüa B° Tát Quán Thª Âm. Яi v¾i ng߶i Tây TÕng thì ngài sinh ra ð¬ làm Ph§t vß½ng và lãnh ðÕo t¯i cao v« thª quy«n và giáo quy«n · ð¤t nß¾c này. Ngài ðßþc công nh§n là h§u thân cüa ÐÑc ÐÕt lai LÕt ma thÑ 13 (viên t¸ch váo nåm 1933) và ngay sau ðó ðßþc t¤n phong làm dalai lama thÑ 14, chï lúc m¾i lên b¯n tu±i. 

Tuy nhiên ngài ðã th×a kª tß¾c v¸ dalai lama · trong mµt giai ðoÕn b¤p bênh nh¤t cüa toàn bµ l¸ch sØ cüa danh hi®u cao quý này, vì trung Cµng ðã cßÞng chiªm Tây TÕng và ngài ðã ðªn tÜ nÕn · ti¬u bang Dharamsala, mi«n B¡c nß¾c Aán е t× nåm 1959. T× ðó, ngài ðã üng hµ tri®t ð¬ cho chính sách b¤t ðµng, ngay cä nhæng lúc ð¯i ð¥u v¾i nhæng cuµc t¤n công khüng khiªp nh¤t. Chính vì thª mà nåm 1989, ngài ðßþc trao giäi thß·ng nobel v« hòa bình và hi®n nay (1999), cûng trong th§n ph§n ng߶i tÜ nÕn, ngài th߶ng xuyên ðªn và ði trên nhi«u ph¥n ð¤t cüa thª gi¾i ð¬ kêu g÷i hòa bình, và khi có th¬ ngài nói lên tiªng nói tñ do giäi phóng cho dân tµc Tây TÕng.

Trong nhæng bài giäng và nhæng l¥n ði vòng quanh thª gi¾i, ngài ðã làm cho m÷i ng߶i cäm mªn và kính phøc, ngài ðã vßþt qua nhæng ngån cách cüa ð¸a lý, tôn giáo và chính tr¸ b¢ng ðÕo phong oai nghiêm, giän d¸, sâu s¡c và giàu lòng t× bi cüa ngài. Bài viªt sau ðây, ngài ðã giäi thích rõ ràng và chí lý tÕi sao lòng t× bi không th¬ tách r¶i khöi con ng߶i và cuµc s¯ng. Và h½n lúc nào hªt là chính lúc này, chúng ta r¤t c¥n sØ døng ðªn và phát tri¬n ðÑc tính tñ nhiên này và nó ðang ti«m ¦n trong m²i con ng߶i cüa chúng ta.

* Møc Ðích Cüa Cuµc S¯ng

Mµt câu höi l¾n vçn hi®n hæu trong cuµc s¯ng, cho dù chúng ta có suy nghî v« nó mµt cách có ý thÑc hay không, ðó là "Møc ðích cüa cuµc s¯ng là gì ?". Tôi ðã t×ng träi và mu¯n chia xë nhæng suy nghî cüa tôi v« v¤n ð« này cho các bÕn ðang tìm hi¬u møc ðích cüa cuµc s¯ng, v¾i hy v÷ng nó s¨ là sñ hß¾ng dçn hæu ích thiªt thñc .

Tôi tin r¢ng møc ðích cüa cuµc s¯ng là ðÕt ðßþc hÕnh phúc. T× lúc m¾i sinh ra, m÷i ng߶i ai cûng mu¯n ðßþc hÕnh phúc và không mu¯n kh± ðau. Ði«u ðó không phäi do ði«u ki®n xã hµi, giáo døc hay ý thÑc h® änh hß·ng, mà t× trong ti«m thÑc cüa con ng߶i, chúng ta chï ð½n giän khao khát ðßþc sñ thöa mãn. Tôi không biªt vû trø bao la v¾i vô s¯ dãy thiên hà, trång, sao và các hành tinh kia có mµt ý nghîa sâu xa nào không, nhßng có mµt ði«u ch¡c ch¡n r¢ng, ít nh¤t con ng߶i ðang hi®n hæu trên quä ð¸a c¥u phäi ðß½ng ð¥u v¾i bao thØ thách trong vi®c tÕo ra mµt cuµc s¯ng hÕnh phúc cho chính mình. Vì thª, ði«u ðó r¤t quan tr÷ng ð¬ khai phá nhæng gì có th¬ ðem lÕi hÕnh phúc dài lâu cho bän thân mình và m÷i ng߶i.

* Làm Thª nào Ь ÐÕt Ðßþc HÕnh Phúc 

Trß¾c hªt, chúng ta có th¬ chia hÕnh phúc và kh± ðau thành hai loÕi : tinh th¥n và th¬ ch¤t. trong hai phÕm trù này tinh th¥n (tâm) tÕo sñ änh hß·ng nhi«u nh¤t ð¯i v¾i m÷i sinh hoÕt trong ð¶i s¯ng cüa chúng ta. trong khi ði«u ki®n th¬ ch¤t chï ðóng vai trò thÑ yªu tr× khi chúng ta b®nh n£ng ho£c b¸ tß¾c ði nhæng nhu c¥u c½ bän nh¤t. khi ta thöa mãn các nhu c¥u v« th¬ ch¤t, thì ta th߶ng lãng quên nhæng nhu c¥u v« tinh th¥n. Tâm thÑc ta s¨ ghi nh§n t¤t cä m÷i sñ ki®n trong ð¶i s¯ng, dù vi®c ðó nhö ðªn bao nhiêu. Cûng vì thª mà chúng ta c¥n phäi n² lñc hªt sÑc mình ð¬ có th¬ ðem lÕi sñ bình yên cho tâm h°n.

T× kinh nghi®m cüa bän thân, tôi nh§n th¤y r¢ng càng quan tâm ðªn hÕnh phúc cüa ng߶i khác thì bän thân mình càng cäm th¤y hÕnh phúc nhi«u h½n, b·i chính nó ðã nuôi dßÞng lòng nhi®t thành, thân thi®n ð¯i v¾i ng߶i khác, ði«u ðó giúp tâm h°n tr· nên nh© nhàng, thanh thän. Thñc hành tâm t× bi nhß v§y, chúng ta s¨ chuy¬n hóa hªt m÷i n²i b¤t an hay sþ hãi nào xäy ðªn cho ð¶i s¯ng và chúng ta s¨ ðÕt ðßþc mµt sÑc mÕnh tâm linh ð¬ có th¬ ð¯i m£t v¾i m÷i chß¾ng ngÕi nào. Ðó là yªu t¯ c½ bän ð¬ thành công trong cuµc s¯ng.

S¯ng trong cõi ð¶i này, nh¤t ð¸nh m²i chúng ta ð«u phäi g£p nhæng khó khån riêng. trong nhæng tr߶ng hþp nhß v§y, nªu ta m¤t hªt hy v÷ng và chán nän thì ta s¨ m¤t ði khä nång v¯n có cüa mình ð¬ ch¯ng ch÷i lÕi v¾i nhæng khó khån ¤y. Ngßþc lÕi, ta nên biªt r¢ng không phäi riêng chúng ta mà t¤t cä m÷i ng߶i ð«u phäi ch¸u kh± ðau nhß thª. Ðó là mµt tri¬n v÷ng trß¾c m¡t ð¬ giúp ta có thêm quyªt tâm ð¬ vßþt qua ngh¸ch cänh. Quä th§t v§y, v¾i thái ðµ này, m²i chß¾ng duyên m¾i xäy ra là mµt c½ hµi quý giá ð¬ giúp ta phát tri¬n tâm linh.

T× ðó, chúng ta c¯ g¡ng d¥n d¥n phát tri¬n lòng t× nhi«u h½n. Chúng ta không nhæng cäm thông mµt cách chân thành v¾i nhæng n²i ðau cüa h÷ mà còn giúp h÷ loÕi bö nhæng kh± ðau ¤yî. Kªt quä, chúng ta s¨ ðÕt ðßþc nh© nhàng, thanh thän và tång thêm sÑc mÕnh cüa nµi tâm.

* nhu C¥u Cüa Chúng ta Là Lòng T× Bi

Nói mµt cách r¯t ráo, lý do nào lòng t× bi lÕi ðem ðªn hÕnh phúc và an lÕc cho con ng߶i, ð½n giän chï vì lòng t× bi cüa chúng ta vßþt th¡ng hªt t¤t cä m÷i thÑ khác. Trên tinh th¥n ðó, nhu c¥u lòng thß½ng chính yªu luôn ðßþc s¯ng còn trong sñ hi®n hæu cüa loài ng߶i. nhu c¥u ¤y phát ngu°n t× sñ phø thuµc h² tß½ng hæu c½ v¾i nhau giæa con ng߶i và con ng߶i. Dù khä nång và kiªn thÑc cüa mµt cá nhân có hoàn mÛ ðªn ðâu, nhßng nªu h÷ s¯ng tách bi®t, ðµc l§p thì cá nhân ¤y s¨ không t°n tÕi. Cûng v§y, mµt con ng߶i khöe mÕnh và giàu có thì có cäm giác r¢ng mình s¯ng không có c¥n ðªn ai, tuy nhiên ðªn khi ngã b®nh, dù h÷ là ai, già hay trë, cûng ð«u c¥n ðªn sñ giúp ðÞ sån sóc cüa ng߶i khác.

C¯ nhiên, sñ l® thuµc lçn nhau là quy lu§t c½ bän cüa tñ nhiên, không chï ð¯i v¾i sinh v§t cao c¤p nhß con ng߶i mà cä nhæng loài côn trùng th¤p kém nh¤t cûng ðang mang tính xã hµi. Dù không có giáo døc lu§t pháp hay tôn giáo, chúng sanh vçn t°n tÕi trong sñ h² tß½ng trên n«n täng nh§n thÑc b¦m sinh liên h® lçn nhau cüa chúng. ngay cä hi®n tßþng v§t ch¤t cûng b¸ sñ phø thuµc lçn nhau này änh hß·ng. Môi tr߶ng s¯ng xung quanh ta nhß ðÕi dß½ng, mây, r×ng núi và cö hoa, t¤t cä ð«u phát tri¬n l® thuµc vào nhau trong mµt dÕng nång lßþng vi tª hþp nh¤t. Nªu không có sñ tß½ng tác thích hþp này, chúng s¨ tñ tan rã và tiêu di®t.

Cûng vì loài ng߶i t°n tÕi l® thuµc vào sñ giúp ðÞ cüa nhau, cho nên nhu c¥u lòng t× bi tr· thành mµt n«n täng b¤t khä phân ly cüa chúng ta. Vì v§y, chúng ta c¥n phäi có trách nhi®m quan tâm th§t sñ ðªn lòng t× và sñ an lành cüa ng߶i khác.

Chúng ta c¥n phäi xem xét v« mµt nghi v¤n: Loài ng߶i th§t sñ là gì ?, chúng ta không gi¯ng nhß các loÕi máy móc nhân tÕo. Nhßng nªu chúng ta chï là thñc th¬ máy móc li®u chúng có th¬ làm giäm b¾t n²i kh± ðau cüa ta và ðáp Ñng nhæng nhu c¥u cho ta không ? tuy nhiên, chúng ta không phäi là máy móc và th§t là l¥m lçn ð¬ ði tìm kiªm nhæng nhu c¥u và hÕnh phúc · bên ngoài. thay vào ðó, chúng ta phäi quay v« ngu°n cµi và bän tâm cüa mình ð¬ khám phá nhæng nhu c¥u thñc sñ mà chúng ta c¥n ðªn.

Gác lÕi nhæng v¤n ð« phÑc tÕp v« sñ tÕo hóa và tiªn hóa cüa vû trø, ít nh¤t chúng ta có th¬ ð°ng ý v¾i nhau r¢ng m²i chúng ta ð«u là sän ph¦m các b§c cha m©. Nói chung, sñ hi®n di®n chúng ta không phäi · trong b¯i cänh ham mu¯n nhøc døc mà b¡t ð¥u t× sñ ao ß¾c và quyªt ð¸nh có mµt ðÑa trë cüa cha m©. Sñ quyªt ð¸nh ðó ðßþc dña trên tình thß½ng và b±n ph§n trách nhi®m. Tình thß½ng bao la ¤y cüa cha m© ðã th¬ hi®n qua vi®c nuôi n¤ng ðÑa con t× lúc chào ð½i cho ðªn khi nó biªt tñ lo cho bän thân mình. Vì thª, ngay t× lúc th÷ thai, tình thß½ng cüa cha m© ðã g¡n ch£t ðªn tiªn trình tÕo ra ðÑa con.

H½n thª næa, chúng ta hoàn toàn tùy thuµc vào sñ chåm sóc cüa cha m© t× nhæng giai ðoÕn ð¥u cüa sñ trß·ng thành. theo mµt s¯ nhà khoa h÷c, trÕng thái tinh th¥n cüa phø næ có mang, vui hay bu°n ð«u änh hß·ng trñc tiªp ðªn thai nhi cüa h÷.

Bày tö tình thß½ng là mµt ði«u vô cùng quan tr÷ng trong th¶i gian sanh con, vì vi®c ð¥u tiên cüa chúng ta là bú sæa m©, tñ nhiên chúng ta cäm th¤y g¥n gûi v¾i m© và ng߶i m© cûng có cäm nh§n gi¯ng nhß ta qua vi®c ng߶i ð£t ta n¢m bú ch² thích hþp. Nªu ng߶i m© gi§n dæ và bu°n phi«n, thì dòng sæa thiêng liêng ¤y s¨ không còn tß½i mát và ng÷t ngào næa.

Kª ðªn là giai ðoÕn quan tr÷ng trong vi®c phát tri¬n trí não cüa ðÑa trë, t× lúc m¾i sanh ra cho ðªn ít nh¤t là ba ho£c b¯n tu±i. trong mµt th¶i gian dài nhß v§y, cØ chï yêu thß½ng, chåm sóc và vu¯t ve thân th¬ con cüa ng߶i m© là yªu t¯ quan tr÷ng cho sñ phát tri¬n t¯t cho ðÑa trë. Nªu ðÑa trë không ðßþc chåm sóc, m½n tr¾n, ôm ¤p và yêu thß½ng, thì sñ phát tri¬n cüa nó s¨ b¸ t±n thß½ng và não bµ cüa nó s¨ không l¾n mÕnh hoàn häo ðßþc.

Mµt ðÑa trë không th¬ l¾n ðßþc nªu thiªu sñ chåm sóc cüa ng߶i khác. cho nên tình thß½ng là ch¤t dinh dßÞng quan tr÷ng nh¤t cho ðÑa trë. Ni«m hÕnh phúc th¶i th½ ¤u, giäm thi¬u t¯i ða sñ khiªp sþ và sñ phát tri¬n mÕnh m¨ v« lòng tñ tin cüa ðÑa trë, ð«u tùy thuµc trñc tiªp vào tình yêu thß½ng.

Ngày nay có nhi«u trë em l¾n lên trong nhæng gia ðình không ðßþc hÕnh phúc. Nªu ðÑa trë không tiªp nh§n ðßþc tình thß½ng thñc sñ và nuôi dßÞng phù hþp, khi trß·ng thành chúng khó mà thß½ng kính cha m© cüa chúng và c¯ nhiên, chúng s¨ khó mà thß½ng yêu b¤t cÑ ng߶i nào khác. Ðó là mµt sñ th§t ðáng bu°n.

Khi ðÑa trë ðªn tu±i ði h÷c, nhu c¥u cüa chúng là sñ quan tâm giúp ðÞ cüa th¥y cô giáo. B·i vì, th¥y cô giáo không chï dÕy h÷c · tr߶ng, mà còn có trách nhi®m chu¦n b¸ hành trang cho ðÑa trë bß¾c vào ð¶i. Nh¶ v§y, mà ng߶i h÷c trò m¾i cäm th¤y tin tß·ng và kính tr÷ng . Nnhæng gì ðßþc th¥y cô giáo dÕy d² s¨ ð¬ lÕi trong ðÑa trë nhæng ¤n tßþng khó phai nhòa. Ngßþc lÕi, nhæng bài giäng cüa th¥y cô giáo không cho th¤y sñ quan tâm ðúng mÑc ðªn tß½ng lai hÕnh phúc cüa h÷c trò thì nhæng l¶i dÕy cüa h÷ chï ðßþc xem là tÕm th¶i và s¨ b¸ lãng quên theo nåm tháng.

Tß½ng tñ, mµt ng߶i b®nh và ðang ðßþc ði«u tr¸ trong b®nh vi®n b·i mµt bác sî có t¤m lòng nhân h§u. V¸ bác sî này luôn bày tö tình cäm, sån sóc t§n tøy và mong mu¯n cho b®nh nhân mau chóng bình phøc, thì ng߶i b®nh ¤y s¨ cäm th¤y ðßþc an üi và d­ ch¸u. Ðó chính là phß½ng pháp chæa b®nh hi®u quä nh¤t mà không c¥n ðªn khä nång hay kÛ thu§t cao cüa ng߶i bác sî. Ngßþc lÕi, nªu mµt bác sî thiªu tình cäm, tö ra không thân thi®n, nóng tánh và thiªu sñ quan tâm, b®nh nhân ¤y s¨ cäm th¤y khó ch¸u và s¥u lo, m£c dù ðó là mµt bác sî giöi, b®nh ðã ðßþc ch¦n ðoán và thu¯c ðã ðßþc kê toa hþp lý. Ch¡c ch¡n cäm giác yên bình và sñ h°i phøc hoàn toàn cüa b®nh nhân này phäi khác hÆn so v¾i ng߶i kia.

Ngay cä trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày, chúng ta tham gia vào các cuµc nói chuy®n, nªu ng߶i nói có thái ðµ hòa nhã, chân thành, tình cäm, chúng ta s¨ thích nghe và ð¯i ðáp mµt cách vui vë. Câu chuy®n s¨ tr· nên sôi n±i, cho dù ð« tài nói chuy®n không m¤y gì h¤p dçn. Trái lÕi, nªu ng߶i nói có thái ðµ lÕnh lùng và thô l² thì tÑc kh¡c ta cäm th¤y khó ch¸u và mu¯n nhanh chóng ch¤m dÑt câu chuy®n. T× vi®c nhö nhß thª cho ðªn vi®c quan tr÷ng khác, tình thß½ng và sñ tôn tr÷ng ng߶i khác r¤t c¥n thiªt cho ð¶i s¯ng hÕnh phúc cüa con ng߶i.

G¥n ðây, tôi có dñ mµt cuµc hµi thäo v¾i mµt nhóm khoa h÷c gia tÕi hoa KÏ. H÷ cho biªt r¢ng tÖ s¯ ng߶i b®nh tâm th¥n tÕi xÑ s· này ðang gia tång r¤t cao - khoäng m߶i hai ph¥n tråm dân s¯. Rõ ràng trong su¯t bu±i hµi thäo ¤y, nhi«u ý kiªn cho r¢ng nguyên nhân chính cüa b®nh tâm th¥n không phäi do thiªu th¯n ði«u ki®n v§t ch¤t mà chính là do m¤t mát tình thß½ng yêu t× ng߶i khác.

Vì thª, nhß tôi ðã nói t× lúc ð¥u, dù chúng ta có ý thÑc v« nó hay không, t× khi m¾i sinh ra, nhu c¥u tình thß½ng ðã có sÇn trong huyªt quän cüa m²i chúng ta. ngay cä con thú hay kë thù ði chång næa ð«u b¸ tình yêu thß½ng chi ph¯i và cu¯n hút mµt cách tñ nhiên.

Tôi tin r¢ng, không có ai sinh ra mà không c¥n ðªn tình thß½ng. Và ði«u ðó ðã minh chÑng r¢ng, con ng߶i không th¬ gi¾i hÕn trong khuôn kh± thu¥n v§t ch¤t, dù các tr߶ng phái triªt h÷c, tß tß·ng hi®n ðÕi ðã c¯ g¡ng chÑng minh tính ð½n thu¥n v§t ch¤t cüa con ng߶i. Không có mµt ð¯i tßþng v§t ch¤t nào, dù ð©p ð¨ bao nhiêu và có giá tr¸ ðªn mÑc nào cûng giúp ta cäm nh§n ðßþc ni«m yêu thß½ng. B·i vì cµi ngu°n yêu thß½ng sâu xa và bän ch¤t chân th§t cüa chúng ta ðã n¢m sÇn trong tñ tánh chü th¬ cüa tâm.

* Phát Tri¬n Lòng T× Bi

Mµt vài ng߶i bÕn cüa tôi ðã nói r¢ng tình thß½ng và t× bi là t¯t ð©p và tuy®t v¶i, nhßng chúng không th§t sñ liên quan ðªn ð¶i s¯ng cüa chúng ta. H÷ bäo r¢ng thª gi¾i chúng ta không phäi là mµt n½i mà lòng tin v« sÑc mÕnh cüa t× bi có änh hß·ng hay nó có mµt sÑc mÕnh th§t sñ. H÷ tuyên b¯ r¢ng bän ch¤t cüa gi§n dæ và thù h¢n có quá nhi«u trong tâm cüa con ng߶i ðªn n²i thi®n tâm cüa h÷ b¸ nó kh¯ng chª. Tôi không ð°ng ý v« ði«u ðó. 

Chúng ta biªt r¢ng loài ng߶i ðã hi®n hæu khoäng mµt tråm ngàn nåm nay. Tôi tin r¢ng, trong su¯t th¶i gian ¤y, nªu lòng ng߶i b¸ h§n thù chª ngñ thì l¨ ra dân s¯ thª gi¾i không gia tång. tuy nhiên hi®n nay, dù có chiªn tranh, chúng ta vçn th¤y dân s¯ thª gi¾i tång v÷t h½n bao gi¶ hªt. Ði«u này ðã cho th¤y rõ ràng lòng t× bi luôn trµi h½n nhæng thÑ khác trên thª gi¾i. Và lý do tÕi sao sñ vi®c không v×a ý lÕi là "nhæng ði«u lý thú", các sinh hoÕt mang tính t× bi là mµt ph¥n quan tr÷ng trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày, ðªn n²i chúng ðã tr· thành tñ nhiên và bình th߶ng mà chúng ta hoàn toàn lãng quên chúng.

Trên ðây tôi chính yªu chï nói ðªn sñ lþi ích tinh th¥n cüa lòng t×, tuy nhiên, có nó cûng góp ph¥n ðáng k¬ cho th¬ ch¤t cüa chúng ta. theo kinh nghi®m cüa bän thân tôi, sñ ±n ð¸nh tinh th¥n và sñ khöe mÕnh th¬ ch¤t ð«u có liên h® m§t thiªt v¾i nhau. Không c¥n phäi th¡c m¡c, chính sñ kích ðµng cüa gi§n dæ và s¥u muµn s¨ làm cho ta thêm b®nh hoÕn. Ngßþc lÕi, nªu tâm ta thanh thän và an lÕc, thân th¬ cüa ta không d­ r½i vào trÕng thái b®nh ðau.

Tuy nhiên, cûng có mµt sñ th§t r¢ng t¤t cä chúng ta ð«u có bän tánh b¦m sinh tñ cho mình là trung tâm, chính nó ðã ngån cän lòng t× cüa ta ð¯i v¾i ng߶i khác. do v§y, nªu ta mu¯n có hÕnh phúc thñc sñ thì phäi ðÕt ðßþc tâm t¸ch tînh và tâm t¸ch tînh này chï näy sinh t× thái ðµ cüa yêu thß½ng mà thôi. Nhßng làm thª nào ð¬ phát tri¬n ðßþc lòng t× ? Rõ ràng th§t không ðü khi chúng ta chï nghî v« sñ t¯t ð©p cüa lòng t×, mà chính chúng ta c¥n phäi n² lñc quan tâm h½n næa ð¬ phát tri¬n nó, chúng ta phäi lþi døng nhæng sinh hoÕt trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày ð¬ chuy¬n hóa nó vào trong suy nghî và hành ðµng cüa chúng ta.

Trß¾c hªt, chúng ta c¥n phäi tìm hi¬u ý nghîa cüa lòng t× bi là gì ? Có nhi«u hình thÑc v« lòng t× b¸ xen lçn v¾i ham mu¯n và luyªn ái. ChÆng hÕn nhß, tình thß½ng yêu cha m© dành cho con cái th߶ng liên kªt mÕnh m¨ v¾i nhu c¥u tình cäm riêng tß. Vì thª, nó không phäi là lòng t× bi hoàn toàn. LÕi næa, trong hôn nhân, tình yêu giæa vþ ch°ng, ð£c bi®t là thu· ban ð¥u, khi m¾i yêu nhau m²i ng߶i chßa rõ tánh tình sâu kín cüa nhau, nên càng l® thuµc vào luyªn ái h½n là tình yêu chân th§t. Lòng ham mu¯n cüa ta quá mÕnh ðªn n²i chúng ta xem nhæng ai mà ta yêu thß½ng là ð«u ng߶i t¯t cä, trong khi nhæng ng߶i ¤y có th¬ có nhi«u tánh x¤u. Thêm næa, chúng ta th߶ng có khuynh hß¾ng nghî t¯t v« ng߶i mình thß½ng yêu mµt cách thái quá. do v§y, mµt khi thái ðµ cüa ng߶i mình thß½ng thay ð±i thì ta cäm th¤y th¤t v÷ng, kh± ðau và cûng thay ð±i cách nhìn cüa mình. Ði«u này ðã chÑng minh r¢ng tình yêu ¤y do nhu c¥u cá nhân thúc døc nhi«u h½n là b¢ng thái ðµ quan tâm thñc sñ ðªn ng߶i khác.

Lòng t× bi thñc sñ không chï là sñ phän h°i tình cäm mà còn là sñ t§n tøy mÕnh m¨ dña trên lý trí. Vì thª, thái ðµ t× bi chân thành ð¯i v¾i ng߶i khác không h« b¸ ð±i thay th§m chí ng߶i kia cß xØ trái ngßþc.

C¯ nhiên, phát tri¬n lòng t× bi này không phäi là vi®c d­ dàng. Ь b¡t ð¥u, chúng ta hãy xem xét m¤y ði«u sau ðây :

Quán th¤y r¢ng ng߶i d­ thß½ng và thân thi®n hay ng߶i khó ßa và h§n thù, nói cho cùng h÷ cûng là con ng߶i gi¯ng nhß mình, h÷ cûng mu¯n hÕnh phúc và không mu¯n kh± ðau. H½n thª næa, h÷ còn có khä nång vßþt qua kh± ðau và ðÕt ðßþc hÕnh phúc nhß chúng ta. Ъn ðây bÕn nh§n ra r¢ng t¤t cä chúng sanh ð«u bình ðÆng v« ß¾c nguy®n hÕnh phúc và có quy«n ð¬ ðÕt ðßþc nó, tñ nhiên bÕn nh§n ra sñ ð°ng cäm và g¥n gûi v¾i m÷i ng߶i. B¢ng cách t§p làm quen tâm v¸ tha cüa bÕn ð¯i v¾i t¤t cä m÷i ng߶i, bÕn s¨ phát tri¬n tinh th¥n trách nhi®m ð¯i v¾i ng߶i khác : v¾i ß¾c nguy®n giúp h÷ mµt cách tích cñc ð¬ vßþt qua nhæng khó khån trong cuµc s¯ng. Ði«u này ðßþc áp døng bình ðÆng cho m÷i ng߶i, không có ý ch÷n lña b¤t kÏ ð¯i tßþng nào, mi­n sao h÷ cûng là nhæng ng߶i t×ng cäm nh§n ðßþc hÕnh phúc và kh± ðau nhß chúng ta. Không có mµt n«n täng lý lu§n nào ð¬ phân bi®t v¾i h÷, ho£c thay ð±i sñ quan tâm cüa mình ð¯i v¾i h÷ khi h÷ có thái ðµ tiêu cñc.

Tôi xin nh¤n mÕnh r¢ng vi®c phát tri¬n lòng t× hoàn toàn n¢m trong khä nång cüa chúng ta, mi­n sao ta có th¶i gian và ch¸u kiên nhçn. T¤t nhiên, thái ðµ tñ cho mình là trung tâm ði¬m, sñ tham ái phân bi®t v« cäm giác ðµc tôn, sñ hi®n hæu "tñ ngã", ðã ngån cän mÕnh m¨ sñ phát tri¬n cüa lòng t× bi. trong thñc tª, lòng t× bi chân chánh chï có th¬ hi®n bày khi các loÕi ái ch¤p trên b¸ loÕi bö. Nhßng ði«u này không có nghîa là chúng ta không th¬ b¡t ð¥u và phát kh·i lòng t× ngay bây gi¶ ðßþc.

* Làm sao Ь Phát Tri¬n Lòng T× Bi

Chúng ta nên b¡t ð¥u b¢ng cách c·i bö nhæng chß¾ng ngÕi l¾n nh¤t cüa lòng t× là sân h§n và oán ghét. Nhß chúng ta ðã biªt, sân h§n và oán thù là nhæng cäm xúc vô cùng mãnh li®t và chúng ta l¤n át toàn tâm cüa ta. tuy nhiên, chúng ta có th¬ ði«u phøc chúng. Nªu không, nhæng cäm xúc tiêu cñc này s¨ gây phi«n nhi­u cho ta. Nªu không n² lñc loÕi bö chúng, chúng s¨ cän tr· sñ tìm kiªm hÕnh phúc cüa chúng ta.

Kh·i ð¥u, th§t có lþi cho ta khi ki¬m tra lÕi c½n gi§n dù có giá tr¸ hay không. trong mµt lúc nào ðó, chúng ta cäm th¤y nän lòng b·i mµt tình cänh khó xØ thì d߶ng nhß sân h§n r¤t có ích, mang lÕi cho ta nhi«u nång lñc, sñ tñ tin và tính quyªt ðoán h½n.

— ðây, chúng ta nên khäo sát trÕng thái tinh th¥n cüa mình mµt cách c¦n th§n. R¢ng chính sân h§n có cho ta thêm nång lñc, nhßng nªu ta ki¬m tra lÕi bän ch¤t cüa nång lñc này, chúng ta s¨ khám phá ra ðó là nång lñc mù quáng. Chúng ta không th¬ ch¡c ch¡n r¢ng h§u quä cüa nó t¯t hay x¤u. B·i vì chính c½n gi§n dæ ðã che khu¤t ði ph¥n quan tr÷ng nh¤t trong não bµ cüa ta, ðó là ph¥n lý trí. Vì v§y, nång lñc cüa sân h§n không ðáng tin c§y trong m÷i tr߶ng hþp. Nó có th¬ gây ra t±n thß½ng l¾n và thái ðµ cß xØ sai qu¤y. H½n næa, nªu c½n gi§n gia tång ðªn cñc ði¬m, con ng߶i ta s¨ tr· nên ðiên loÕn, hành ðµng theo hß¾ng làm t±n hÕi cho mình cûng nhß cho ng߶i khác.

Tuy nhiên, chúng ta có th¬ phát tri¬n mµt dÕng nång lñc mÕnh m¨ tß½ng ðß½ng, nhßng ðó là dÕng nång lñc chª ngñ ð¬ ð¯i phó nhæng tình hu¯ng khó khån.

Nång lñc chª ngñ này không chï xu¤t phát t× thái ðµ t× bi mà còn phát kh·i t× lý trí và lòng kiên nhçn. Ðây là loÕi thu¯c giäi ðµc mÕnh nh¤t ð¬ ð¯i tr¸ sân h§n. Rüi thay, nhi«u ng߶i ðã phán quyªt mµt cách sai l¥m r¢ng nhæng ph¦m ch¤t này cûng gi¯ng nhß nhæng d¤u hi®u cüa sñ yªu ðu¯i. Tôi tin r¢ng ði«u trái ngßþc này là sñ th§t : r¢ng chúng là nhæng d¤u hi®u th§t sñ cüa sÑc mÕnh nµi tÕi. B·i vì tính ch¤t cüa lòng t× v¯n nhu hòa, yên bình, cäm thông nhßng r¤t mÕnh m¨. Chính nhæng ng߶i thiªu lòng nhçn nÕi là nhæng ng߶i m¤t ni«m tin và b¤t an. Thª thì, theo tôi, d­ n±i gi§n là mµt d¤u hi®u rõ ràng cüa sñ yªu ðu¯i.

Vì thª, khi xäy ra v¤n ð« gì, chúng ta hãy c¯ g¡ng t× t¯n, giæ thái ðµ chân thành và nghî r¢ng kªt quä ðó là công b¢ng. C¯ nhiên, nhi«u ng߶i ðã có th¬ lþi døng bÕn và nªu thái ðµ th¶ ½ cüa bÕn vô tình khuyªn khích nhæng áp lñc b¤t công, thì bÕn phäi có l§p tr߶ng hay quan ði¬m cÑng r¡n. tuy nhiên, ði«u này nên ðßþc hành xØ v¾i t× tâm và nªu c¥n thiªt, bÕn nên bày tö quan ði¬m cüa bÕn cûng nhß dùng bi®n pháp ð¯i phó mÕnh m¨, nhßng không nên gi§n dæ và tö ra có ác ý.

BÕn nên biªt r¢ng, dù kë thù d߶ng nhß mu¯n hÕi bÕn, nhßng cu¯i cùng nhæng hành ðµng tiêu cñc ¤y chï làm hÕi cho chính h÷ mà thôi. Ь ki¬m soát tính ích kÖ, và trä thù cüa mình, bÕn nên nh¾ lÕi sñ khao khát mu¯n thñc hành lòng t× và tinh th¥n trách nhi®m cüa bÕn nh¢m giúp ng߶i khác tránh kh± ðau do hành nghi®p cüa h÷ ðã tÕo ra.

Nhß v§y, phß½ng pháp bÕn ðang sØ døng ðã ðßþc ch÷n l÷c mµt cách c¦n th§n, s¨ có hi®u quä h½n, chính xác h½n và mÕnh m¨ h½n. Sñ trä thù dña trên nång lñc gi§n dæ mù quáng hiªm khi ðánh trúng vào møc tiêu xóa bö thù h§n.

* BÕn Và Thù

Mµt l¥n næa, tôi mu¯n nh¤n mÕnh vi®c suy nghî v« lòng t×, lý trí và sñ kiên nhçn là ði«u r¤t t¯t nhßng chßa ðü ð¬ phát tri¬n chúng. Chúng ta phäi ch¶ ðþi nhæng khó khån näy sinh r°i n² lñc thñc hành chúng.

Ai là ng߶i tÕo ra c½ hµi ðó cho ta ?

T¤t nhiên, không phäi là bÕn bè cüa ta mà ðó chính là kë thù cüa ta. H÷ là nhæng ng߶i gây ra nhi«u tr· ngÕi nh¤t cho ta. Vì v§y, nªu chúng ta mu¯n h÷c höi, chúng ta nên xem kë thù kia là ng߶i th¥y t¯t nh¤t cüa mình.

Яi v¾i ng߶i mu¯n nuôi dßÞng lòng t× bi, thñc hành lòng khoan dung là c¥n thiªt và kë thù là ng߶i không th¬ thiªu ðßþc. Vì v§y, chúng ta nên biªt ½n kë thù cüa chúng ta, vì chính h÷ là ng߶i có th¬ giúp ðÞ phát tri¬n tâm t¸ch tînh an lÕc cüa mình. Cûng có nhæng tr߶ng hþp trong ð¶i s¯ng cá nhân hay cµng ð°ng, do hoàn cänh ð±i thay kë thù ðã tr· thành bè bÕn.

Vì sân h§n và oán thù là nhæng cäm xúc luôn luôn có hÕi, và nªu ta không luy®n t§p tâm mình và c¯ g¡ng làm giäm b¾t nhæng nång lñc x¤u ¤y thì chúng s¨ tiªp tøc gây tr· ngÕi và làm r¯i loÕn các n² lñc phát tri¬n tâm an lÕc cüa ta. do ðó, tâm sân h§n m¾i là kë thù ðích thñc cüa ta. Яi v¾i nhæng nång lñc này, chúng ta c¥n phäi ðß½ng ð¥u và ðánh bÕi chúng vì chúng không phäi là kë thù tÕm th¶i trong ð¶i s¯ng cüa chúng ta.

T¤t nhiên, theo bän ch¤t tñ nhiên, t¤t cä chúng ta ð«u thích có bÕn. Tôi th߶ng ðùa r¢ng nªu bÕn th§t sñ r¤t ích kÖ thì chính bÕn phäi r¤t v¸ tha. BÕn nên chåm sóc ng߶i khác, quan tâm ðªn sñ bình an cüa ho, î giúp ðÞ h÷, phøc vø h÷, kªt bÕn nhi«u h½n, c߶i nhi«u h½n. Kªt quä ra sao ? Ъn khi bÕn c¥n ðªn sñ giúp ðÞ, bÕn s¨ có nhi«u ng߶i khác ðªn v¾i bÕn. Ngßþc lÕi, nªu bÕn quên ði hÕnh phúc cüa ng߶i khác, theo th¶i gian ðó, chính bÕn s¨ là ng߶i m¤t mát. Và có th¬ nào tình bÕn lÕi phát sinh t× nhæng cuµc cãi vã và gi§n h¶n, ganh tÜ và tranh ðua cång thÆng không ? Tôi không nghî nhß thª. Chï v¾i lòng yêu thß½ng m¾i có th¬ ðem lÕi cho chúng ta nhæng ng߶i bÕn thân thi®n và chân th§t nh¤t.

Trong xã hµi v§t ch¤t ngày nay, nªu bÕn có ti«n bÕc và quy«n lñc, d߶ng nhß bÕn có nhi«u bÕn bè. Nhßng h÷ không phäi là bÕn bè th§t sñ cüa bÕn mà là bè bÕn cüa ti«n bÕc và quy«n lñc cüa bÕn mà thôi. Mµt khi ti«n bÕc và sñ änh hß·ng cüa bÕn không còn næa, bÕn s¨ th¤y r¤t khó khån ð¬ tìm ra d¤u vªt cüa nhæng ng߶i bÕn th¤p kém này.

Cái tr· ngÕi · ðây chính là m÷i vi®c trên ð¶i này ð«u di­n ra t¯t ð©p, nên ta quá tñ tin r¢ng mình có khä nång giäi quyªt ðßþc m÷i vi®c và cäm th¤y không c¥n bÕn bè, nhßng khi sÑc khöe và ð¸a v¸ suy tàn, chúng ta chþt tïnh,là ta ðã sai l¥m ðªn mÑc nào. Chính lúc ¤y, ta m¾i biªt ai là nguu¶i giúp ðÞ ta thñc sñ và ai là ng߶i vô døng hoàn toàn. Vì thª ð¬ chu¦n b¸ cho giây phút ðó, ð¬ có nhæng ng߶i bÕn chân thành, nhæng ng߶i th§t sñ giúp ðÞ ta khi ta c¥n, chúng ta phäi trao d°i lòng v¸ tha nhân ái ð¯i v¾i t¤t cä m÷i ng߶i ngay t× hôm nay.

M£c dù, có th¬ s¨ có ng߶i c߶i tôi khi tôi nói r¢ng chính bän thân tôi r¤t thích có th§t nhi«u bÕn. Tôi r¤t thích nhæng nø c߶i thân thß½ng. Vì ði«u này mà tôi phäi h÷c cách có ðßþc nhi«u bÕn và làm thª nào ð¬ có ðßþc nhi«u nø c߶i h½n và ð£c bi®t là nhæng nø c߶i chân thành th§t sñ. Th§t ra có nhi«u ki¬u c߶i, nhß c߶i mïa mai, c߶i giä tÕo hay c߶i xã giao. Có nhi«u nø c߶i không ðem lÕi cäm giác hài lòng và ðôi khi chúng còn tÕo ra sñ nghi ng¶ và sþ hãi næa. Nhæng nø c߶i ¤y có phäi là nø c߶i th§t sñ không ? Nø c߶i th§t sñ s¨ mang lÕi chúng ta cäm giác tß½i mát và d­ ch¸u. Tôi tin tß·ng ðó là nø c߶i duy nh¤t cüa loài ng߶i. Nªu ðó là nø c߶i cüa chúng ra mu¯n, chúng ta hãy tÕo ra nhæng lý do ð¬ cho chúng xu¤t hi®n.

* Lòng T× bi Và Cuµc S¯ng 

Ь kªt lu§n, tôi xin m· rµng vài ý ngoài ð« tài cüa bài viªt này ð¬ trình bày quan ði¬m rµng h½n : hÕnh phúc cüa cá nhân có th¬ góp ph¥n vào sñ cäi thi®n cüa toàn cµng ð°ng nhân loÕi mµt cách có hi®u quä và có chi«u sâu.

B·i vì t¤t cä chúng ta ð«u chia xë mµt nhu c¥u tình thß½ng yêu nhß nhau, nên có th¬ chúng ta cäm nh§n r¢ng m÷i ng߶i mà chúng ta g£p, trong b¤t cÑ hoàn cänh nào ð«u là anh ch¸ em cüa ta. Dù cho có sñ khác bi®t giæa nhæng khuôn m£t m¾i, qu¥n áo hay cØ chï, vçn không có sñ khác bi®t nào cä giæa chúng ta v¾i ng߶i ¤y. Th§t là kh¶ dÕi, ð¬ dña vào nhæng khác bi®t · b« ngoài, vì bän ch¤t c½ bän cüa chúng ta ð«u gi¯ng nhau.

Cu¯i cùng, nhân loÕi là mµt và hành tinh nhö bé này là ngôi nhà duy nh¤t cüa chúng ta. Nªu chúng ta mu¯n bäo v® ngôi nhà này thì m÷i ng߶i chúng ta c¥n phäi biªt ý nghîa s¯ng ðµng cüa tình thß½ng yêu bao la, lòng t× bi. Chï v¾i thái ðµ này, chúng ta m¾i có th¬ chuy¬n hóa ðßþc nhæng ðµng c½ ích kÖ làm cho con ng߶i d¯i gÕt và lÕm døng lçn nhau. Nªu bÕn có mµt t¤m lòng rµng m· và chân thành, tñ nhiên bÕn cäm th¤y tñ tin và có giá tr¸, và cûng không làm cho ng߶i khác sþ hãi.

Tôi tin r¢ng, · m²i t¥ng l¾p trong xã hµi, t× gia ðình, chüng tµc, qu¯c gia và thª gi¾i, chìa khóa cho mµt thª gi¾i hÕnh phúc h½n và thành công h½n là làm phát tri¬n lòng t× bi. Chúng ta không c¥n theo mµt tôn giáo, cûng không c¥n chÕy theo mµt ý thÑc h® nào. Ði«u c¥n thiªt là t¤t cä chúng ta phäi tñ phát tri¬n nhân cách t¯t ð©p cüa bän thân mình.

Tôi ðã c¯ g¡ng tiªp ðón b¤t cÑ ng߶i nào mà tôi có d¸p g£p nhß là mµt ng߶i bÕn cû. Ði«u này mang lÕi cho tôi mµt cäm giác hÕnh phúc th§t sñ. Ðó là mµt trong nhæng phß½ng pháp ð¬ thñc hành lòng t× ./.

D¸ch t× "Compassion and the Individual", tenzin gyatso the fourteen dalai Lama, wisdom publication, Boston, USA, 2026. ( Ðây là l¥n tái bän thÑ ba v¾i 15.000 cu¯n; l¥n thÑ hai nåm 1992 v¾i 46.000 cu¯n và l¥n thÑ nh¤t nåm 1991 v¾i 10.000 cu¯n ð¬ phát không cho ng߶i ð÷c. Nhân ðây , chúng tôi xin chân thành cäm ½n anh ch¸ H°ng Häi & Ng÷c dung ðã có thi®n tâm ðánh máy bài này).
.
Xem Nguyên Bän anh Ngæ:  Compassion and the Individual, dalai Lama