- L¿C KHÄO V S¹ TÍCH VÀ Ý NGHÎA LÊ vu LAN
- Nguyn Phúc BØu T§p
- M²i nåm, sau l Ph§t ðän, ng߶i Vi®t nam thiªt l R¢m Tháng Bäy r¤t l¾n, còn g÷i là l Xá tµi vong nhân theo câu ca dao "Tháng bäy ngày r¢m xá tµi vong nhân." Ph§t giáo B¡c Tông (ÐÕi Th×a) thiªt l vu Lan; l này không th¤y trong t§p tøc nam Tông. Bài này tìm hi¬u sñ tích l vu Lan, kh·i thüy tÕi n е. L vu lan theo ðÕo Ph§t vào trung Hoa, ðã tr· thành mµt ngày hµi l¾n t× thành th¸ ðªn thôn quê. TÕi ÐÕi Hàn, Ðài loan và Vi®t Nam, cho ðªn bây gi¶ hàng nåm dân chúng không quên ngày R¢m Tháng Bäy. Riêng tÕi Nh§t Bän là n½i các t§p tøc Ph§t giáo, cho t¾i cß¾i thª kÖ hai mß½i vçn còn giæ nguyên v©n truy«n th¯ng, l vu lan ðßþc t± chÑc r¤t tr÷ng th¬. Kéo dài b¯n ngày, b¡t ð¥u ngày m߶i ba, mãn ngày m߶i sáu tháng Bäy. Chúng ta s¨ khäo sát các chi tiªt cüa ngày l Ph§t ð©p ð¨ này. Chúng ta cûng s¨ tìm cách giäi thích nguyên do cüa bu±i l tôn giáo ðÕi chúng này trong ph¥n sau bài.
L bon vu lan tÕi n е. Vì sao có l bon vu Lan?L vu lan tÕi trung Hoa- Ph§t giáo ÐÕi th×a · trung hoa b¡t ð¥u thiªt l vu lan dß¾i th¶i nam B¡c tri«u vào thª kÖ thÑ Sáu. Tài li®u cû nh¤t tìm th¤y trong Ph§t T± th¯ng chí ghi là l ðßþc thiªt vào ngày R¢m Tháng Bäy nåm 538 TL. vua Vû ðª nhà Lß½ng ðªn l Ph§t tÕi Ðông Ðài Tñ và dâng l vu Lan. Nhßng l vu lan ngày ðó chï dành cho vua chúa và qúy tµc thiªt l trong các ngôi chùa l¾n, chßa phäi là mµt d¸p hµi hè cüa dân gian. Phäi ch¶ ðªn hai tråm nåm sau, dß¾i tri«u Ð߶ng Thái Tôn m¾i th¤y trong Thích Th¸ ký c± lßþc ghi rõ ngày l vu Lan, tháng Bäy nåm 766 TL, ðßþc thiªt trong tri«u có l rß¾c Ki®u Ph§t vào cung ðình, và sau ðó ðem trßng bày Xá lþi tÕi Quäng an Môn cho dân chúng chiêm ngßÞng. T× ngày ðó l vu lan m¾i thành ra mµt ngày l cho ðÕi chúng tham gia. аng th¶i, ý nghiã cüa ngày vu lan cûng thay ð±i nhß ta s¨ th¤y · sau.
- Khoäng giæa thª kÖ thÑ Tám, vào ð¶i Ð߶ng, có mµt v¸ pháp sß n е tên là Amoghavajra, tinh thông giáo lý nhà Ph§t, mu¯n ðÕo Ph§t t§p quán nhi«u h½n vào truy«n th¯ng xã hµi trung hoa tôn tr÷ng vi®c th¶ cúng t± tiên, nên thay ð±i ý nghîa cüa ngày vu Lan, làm thành ngày l hß¾ng v« t¤t cä vong h°n nhæng ng߶i ðã chªt vì loÕn lÕc, chiªn tranh, chªt không có con cái th¶ tñ, chªt vì nghèo ðói; danh t× Ph§t g÷i chung là ngÕ quÖ. Cûng vào th¶i kÏ này g÷i là Th¸nh Ð߶ng, ðÕo Ph§t tr· nên cñc kÏ hßng th¸nh, cho nên cách thiªt l vu lan cûng ð±i thay. Ъn r¢m tháng Bäy, trong m÷i gia cß và tÕi chùa, dân gian xây ðàn, làm chay ð¬ cúng vong h°n; ð°ng th¶i ngoài cµng ð°ng, n½i các chùa l¾n lÕi có tøc l® t± chÑc chßng bày các bäo v§t th¶ tñ ðÑc Ph§t, nhß là di tích cüa ðÑc Ph§t (ví dø, Xá lþi là di v§t nhøc thân cüa ðÑc Ph§t ðñng trong bình ðá, bình ng÷c) ðem t× n е sang, ho£c là các b±n kinh chép b¢ng chæ sanskrist hay Pali, kh¡c trên ðá, ð¨o trên g², chép trên lá cót, lá g°i...) cho dân chúng ðßþc phép chiêm ngßÞng. аng th¶i nhà chùa lÕi khuyªn khích các gia ðình giàu có tham gia cuµc tri¬n lãm b¢ng cách chßng bày các cüa riêng trân châu d¸ bäo cho khách th§p phß½ng t× xa ðªn thß·ng ngoÕn. Khách ði xem trong tïnh, ngoài tïnh ðªn dñng l«u · trên ð¤t chùa, và t± chÑc các bu±i ca vû, hát tu°ng, thi ðua tranh tài võ ngh®, thi ðua khoe tài n¤u nß¾ng các món chay làm l cúng Ph§t và thªt ðãi ng߶i ð°ng ðÕo. T× ðó mà có ý nghîa thiêng liêng "ÐÕi hµi vu Lan," xá tµi cho nhæng linh h°n chªt b¸ nghi®p ðày ð÷a và c·i m· cho nhæng linh h°n s¯ng vui tß½i, hành thi®n.
- ÐÕi sß amoghavajra hi¬u rõ là ðÕo Ph§t t× n е vào trung hoa phäi vßþt qua cái ði«u chß¾ng ngÕi cån bän là truy«n th¯ng luân lý trung hoa t× lúc m¾i khai sáng, dña trên n«n täng hiªu ðÕo: Nguyên thüy, ðÕo Ph§t dÕy xu¤t thª, t× ch¯i gia ðình ð¬ hß¾ng t¾i giäi thoát nghi®p. T× ch¯i vþ con tÑc là ch¯i bö cái sÑ m®nh n¯i dõi giòng h÷ ð¬ cúng gi²; t× ch¯i gia ðình tÑc là bö cha m© không nuôi dßÞng. Ng߶i trung hoa khó lòng mà ch¤p nh§n giáo lý nhà Ph§t chü trß½ng nhß v§y.
- Ь giäi quyªt chß¾ng ngÕi ðó, ðÕo Ph§t phäi t§p quán vào xã hµi vî ðÕi cüa trung hoa b¢ng ba phß½ng cách. ThÑ nh¤t là d¸ch thu§t và din giäi các bµ kinh Ph§t liên h® ðªn chæ hiªu, ðã có sÇn r¤t nhi«u trong kinh ði¬n sanskrist và pali v×a m¾i du nh§p vào nß¾c Tàu, ð¬ chÑng minh là giáo lý Ph§t cûng n£ng chæ hiªu không kém truy«n th¯ng trung Hoa. Phß½ng cách thÑ hai là thiªt l§p mµt s¯ kinh ði¬n m¾i do các ðÕi sß n е và trung hoa rút ý trong kinh ði¬n nhà Ph§t viªt ra, chú tr÷ng vào hiªu ð¬. Phß½ng cách thÑ ba còn siêu vi®t h½n næa. Chæ hiªu c± truy«n cüa ng߶i trung hoa chï gi¾i hÕn trong phÕm vi gia ðình: cha m© ông bà. Chæ hiªu cüa nhà Ph§t bao g°m ng߶i s¯ng và ng߶i chªt: nhæng ng߶i ðã chªt trong bao nhiêu ð¶i trß¾c (t± tiên), rµng h½n næa là nhæng ng߶i ðã chªt cô quä không ng߶i cúng tª, và chính ngay nhæng ng߶i ðang s¯ng vì trä nþ kiªp trß¾c. Chæ hiªu theo quan ni®m nhà Ph§t bö cái quan ni®m cá nhân và gia ðình ð¬ bao trùm hoàn vû, lÕi còn ði vào chi«u sâu th¶i gian. Ý ni®m hiªu ð¬ cüa ðÕo Ph§t vßþt lên b§c siêu ðÆng, ðáp Ñng v¾i nhu c¥u hß¾ng thi®n và hß¾ng linh cüa con ng߶i.
- Ta thØ lßþc qua kinh ði¬n ð¬ dçn chÑng cø th¬ nhæng ði«u nói trên. жi H§u Hán, an Thª cao (An Shih-Kao) d¸ch trß¾c tiên hai bµ kinh liên h® ðªn chæ hiªu: kinh Thi-Ca-Vi®t Løc Phß½ng L, và kinh Phø Mçu Ân nan Báo. Tiªp theo ð¶i Ngû ðÕi, ðÕi sß Tân Pháp Tß d¸ch bµ kinh Ph§t Thuyªt Thi®n sinh TØ. hai bµ kinh cån bän cüa tr߶ng Ph§t giáo Nguyên thüy là Tr߶ng a Hàm và trung a Hàm, ðßþc d¸ch ra Hán vån t× thª kÖ B¯n và Nåm cûng nh¡c lÕi l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t v« chæ hiªu.
- Thª nhßng mu¯n ð« c§p ðªn v¤n ð« hiªu ð¬ trong ðÕo Ph§t, ta phäi ð÷c ðªn hai bµ kinh cån bän là bµ kinh "B° Tát Thi®n TØ" nói ðªn mµt ng߶i con có hiªu tên là Thi®n TØ và bµ kinh "Vu lan B°n" do ðÕi sß Pháp phong d¸ch dß¾i ð¶i Tây T¤n, nói ðªn sñ tích Møc Ki®n Liên, mµt v¸ ðÕi ð® tØ cüa ðÑc Ph§t.
- Kinh B° Tát Thi®n TØ do mµt nhà sß vô danh d¸ch ra Hán vån dß¾i ð¶i Tây T¤n, ðßþc chùa trung hoa xem là b±n kinh, nhßng th§t sñ là trích ra trong Truy®n Ti«n Thân cüa ðÑc Ph§t (Jataka). Thi®n TØ (Sanskrit là Syama; Pali, Sama) là mµt v¸ b° tát ðã tình nguy®n ð¥u thai làm con mµt c£p vþ ch°ng ðui mù ðã phát nguy®n t× bö ð¶i s¯ng phù du n½i thành th¸, ðªn · mµt hang núi ð¬ tu t§p. ÐÑa con l¾n lên r¤t có hiªu v¾i cha m© và ðem cha m© vào · trong mµt hang núi ð¬ thñc hi®n ði«u nguy®n ß¾c. Mµt hôm Thi®n TØ ðµi chiªc áo da nai xu¯ng su¯i l¤y nß¾c. Nhà vua ði sån qua ðó, tß·ng l¥m là thú, b¡n mûi tên ðµc vào chàng trai. Thi®n TØ n¢m ch¶ chªt, không oán h§n nhà vua, cho là mình chªt vì nghi®p, nhßng tiªc thß½ng vì còn cha m© già không ai nuôi dßÞng. Ông và bà cø già mò ðªn xác Thi®n TØ. Ng߶i cha ôm ð¥u con truy«n h½i th·, ng߶i m© ð£t mi®ng vào vªt thß½ng c¯ hút ch¤t ðµc ra. trong c½n ðau ð¾n h÷ nguy®n c¥u ðÑc Ph§t cÑu ðµ. TÑc thì Ph§t Quán Thª Âm hi®n ra, chæa lành vªt thß½ng cho Thi®n TØ, và ð°ng th¶i cÑu cha m© Thi®n TØ khöi mù loà. Cu¯n kinh kªt lu§n b¢ng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t là hiªu ð¬ s¨ th¡ng m÷i ði«u kh± äi. Câu chuy®n này r¤t ph± thông trong dân gian trung Hoa. Chuy®n Thi®n TØ còn ðßþc nh¡c lÕi trong hai b±n kinh là "Løc е Th§p Kinh" và "Pháp Uy¬n Châu Lâm." Th¥y Huy«n trang (Ð߶ng tam TÕng) cûng có thu§t lÕi chuy®n Thi®n TØ trong sách "ÐÕi Ð߶ng Tây Vñc Ký".
- Sang ð¶i T¯ng, chuy®n Thi®n TØ ðßþc hoàn toàn trung hoa hóa, tr· thành mµt trong hai mß½i b¯n mô hình cüa Nh¸ Th§p TÑ Hiªu và Thi®n TØ ðßþc ð±i tên là Yªn TØ, chi tiªt câu chuy®n ðßþc ð£t vào mµt cänh vñc trung hoa h½n.
- Chuy®n hiªu cüa Møc Liên tä trong kinh vu lan B°n lÕi càng ph± thông h½n trong các nß¾c Á Ðông theo Ph§t giáo ÐÕi Th×a. kinh Vu-lan-b°n do ðÕi sß n ðµ Pháp phong (Dharmaraksha, Ðàm-ma-la-sát, phiên âm chæ Nho) d¸ch vào cu¯i ð¶i Tây T¤n. B±n kinh này liên h® trñc tiªp v¾i l vu Lan, nµi dung cüa b±n kinh lÕi còn trình bày rõ ràng h½n quan ni®m cüa ðÕo Ph§t v« chæ hiªu, ta ðã nói · ðoÕn trên.
- Ý ni®m xu¤t thª cüa ðÕo Ph§t, bö nhà ði tu, không tr÷n hiªu ðÕo v¾i cha m©, ðßþc kinh vu lan giäi töa và ng߶i trung hoa cùng v¾i các dân tµc khác · Á Ðông ðã n°ng nhi®t ch¤p nh§n phß½ng cách giäi thích nhß v§y. trung hoa ngày ðó, sñ tích Møc Ki®n Liên ðßþc ph± c§p quanh nåm trong nhân gian, không nhæng trong chùa vào ngày l lÕc, mà · kh¡p m÷i n½i, trong nhà thành câu hát ru em, ngoài chþ thành bài vè cho ng߶i hát x¦m, tÕo nên mµt loÕi vån chß½ng g÷i là bi«n vån. Ð¥u thª kÖ hai mß½i, khi khám phá ra các ðµng th¶ Ph§t tÕi Ðôn Hoàng (Tân Cß½ng) ng×½i ta tìm ðßþc nhi«u b±n bi«n vån này, nhß là "Møc Ki®n Liên bi«n vån," "Møc Ki®n Liên Løc Kh·i" và bµ "ÐÕi Møc Ki®n Liên minh CÑu Mçu Kiªn Vån t¸nh ðµ." Các tài li®u này ð«u ðßþc trß¾c bÕ trong sách "Ðôn hoàng trích yªu løc" cüa chánh phü trung hoa Dân Qu¯c ¤n hành tÕi B¡c kinh nåm 2026. Các b±n chánh ðã b¸ ng߶i Âu châu chiªm ðoÕt, ðem giæ tÕi Bibliothèque nationale de paris và british Museum.
- Sñ tích Møc Liên ðßþc k¬ rõ v¾i ð¥y ðü chi tiªt trong ba tài li®u nói trên, và t× ngày ðó làm ð« tài cho nhi«u tác ph¦m vån h÷c ngh® thu§t tÕi trung Hoa. quan tr÷ng h½n hªt là mµt tác ph¦m ngh¸ lu§n (ðßþc kinh ði¬n nhà Ph§t xªp vào bµ Lu§n) cüa ðÕi sß Tông M§t. N½i ðây ta c¥n nói rõ h½n là ông xu¤t thân t× quý gia v÷ng tµc, t× nhö h÷c ðÕo Kh±ng r¤t uyên thâm, và tr· thành mµt b§c chân tu theo ðÕo Ph§t. Ông dña trên kinh vu lan ð¬ l§p lu§n, so sánh chæ hiªu giæa ðÕo Kh±ng và ðÕo Ph§t. theo ông, ðÕo Ph§t không khác ðÕo Kh±ng, ð£t v¤n ð« hiªu ðÕo lên hàng ð¥u. kinh Ph§t t× n е sang "g°m có kinh (là l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t) và Lu§t là gi¾i hÕnh cüa ng߶i tu Ph§t. kinh ð« ra nguyên t¡c và trí hu®; Lu§t ð« ra phép t¡c ð¬ hành trì. Lu§t có cä hàng vÕn ði«u, nhßng ði«u cån bän là hiªu ðÕo." Ông dçn chÑng b±n kinh PhÕm Võng (ðßþc xem là kinh Lu§t cån bän cüa Ph§t giáo ÐÕi th×a): "Khi ðÑc Ph§t giác ngµ dß¾i cây B° ð«, Ngài công b¯ lu§t pratimoskha (tùy thu§n giäi thoát) cho ng߶i tu ðÕo b°-tát, và lu§t này dña trên n«n täng hiªu ðÕo."
- Tông M§t cho r¢ng nho giáo dÕy chúng ta s¯ng xÑng ðáng ð¬ thanh danh lÕi cho con cháu ð¶i sau, nhßng chính Ph§t giáo lÕi dÕy ta ði«u nh§p thª là truy«n bá lòng t× bi nhân ái cho thª h® hi®n tÕi ðang s¯ng chung quanh ta. nho giáo dÕy l nghi, chÆng hÕn ngày gi² ngày Tªt phäi sát sanh ð¬ làm gi² t± tiên; ðÕo Ph§t hiªu sinh h½n, dÕy ta c¥u nguy®n nhßng không sinh sát. Tông M§t còn ði xa h½n, ð« quyªt là ðÑc Ph§t ngày xßa bö ngôi ði tu chính là vì "mu¯n báo hiªu cho cha m©, không mu¯n cha m© kiªp kiªp b¸ tr¥m luân."
- L§p lu§n dña trên kinh vu lan ð¬ trình bày quan ði¬m cüa ðÕo Ph§t ð¯i v¾i chæ hiªu, nhß Tông M§t và các nhà h÷c Ph§t th¶i b¤y gi¶ ch¡c ch¡n ðã tháo gÞ ðßþc r¤t nhi«u các m¯i dè d£t cüa gi¾i nho sî ð¯i v¾i ðÕo cüa Thích Ca. do ðó mà vào ð¶i Th¸nh Ð߶ng, lúc ðÕo Ph§t thâu hút toàn bµ nhân dân Á Ðông và trung Hoa, ng߶i ta ðã thiªt l vu lan nhß là mµt ngày hµi chánh, ð¥y ý nghiã tôn giáo và xã hµi.
L vu lan và l trung nguyên.- Mµt ði«u th߶ng gây th¡c m¡c cho ng߶i h÷c Ph§t là sñ trùng hþp giæa l vu lan và l trung Nguyên. Xã hµi nông nghi®p trung hoa buµc ng߶i nông dân lam lû su¯t nåm tr× ra ba d¸p nghï ng½i giäi trí: ð¥u nåm có l Thßþng Nguyên, giæa nåm có l trung Nguyên, và cu¯i nåm l HÕ Nguyên. Mµt s¯ nhà nghiên cÑu v« vån minh trung Qu¯c khÆng ð¸nh ngu°n g¯c cüa ba bu±i l trên xu¤t t× ðÕo Lão, hß¾ng m÷i hoÕt ðµng nhân sinh v« thiên nhiên. Vào d¸p ð¥u nåm, ng߶i nông dân vui s¯ng hµi hè ðình ðám su¯t tháng giêng; vào cu¯i nåm lÕi nô nÑc nghênh tiªp nåm m¾i. Ng߶i Tàu thiªt l HÕ Nguyên vào r¢m tháng M߶i. Giæa tháng Bäy là th¶i kÏ n¡ng bÑc nh¤t trong nåm, cûng là lúc nông dân g£t hái mùa màng v×a xong, nên có c½ hµi t± chÑc hµi hè ðình ðám làm l trung Nguyên. Khí tr¶i n¡ng ¤m, ng߶i Tàu ði t× làng này sang thôn khác thåm viªng h÷ hàng và bÕn bè, biªu xén qùa cáp. L trung Nguyên thành ra mµt c½ hµi th¡t ch£c ð¶i s¯ng gia tµc và cµng ð°ng.
- Lúc ðÕo Ph§t vào trung Hoa, sÇn có tính cách linh ðµng t§p quán, lÕi g£p môi tr߶ng thu§n ti®n là ng߶i trung hoa r¤t chuµng thñc tª, ghép ba bu±i l trên thành ra ba ngày l Ph§t: Thßþng Nguyên, trung Nguyên và HÕ Nguyên. L vu lan thành ra trùng hþp v¾i l trung Nguyên. Nhà chùa ngày ðó r¤t giàu có, cung c¤p cänh trí cho sinh hoÕt cµng ð°ng trong d¸p trung Nguyên, và vào ngày r¢m thiªt l Ph§t n½i chánh ði®n. T§p tøc này t× trung hoa theo ðÕo Ph§t sang Nh§t B±n, ngày trung Nguyên g÷i là Chugen, l cúng cô h°n, ta s¨ nói · sau.
L vu lan có t× n е hay xu¤t kh·i tÕi trung hoa ?- Ð÷c kÛ nhæng tài li®u · trên v« g¯c tích l vu lan · n е và trung hoa do các h÷c giä m¾i cüa tr߶ng n е và tr߶ng Nh§t B±n trình bày, ng߶i h÷c Ph§t nhß chúng ta không th¬ tñ ki«m chª ð¬ ð£t câu höi là l vu lan ðã th§t có tÕi n е t× ngày xa xßa trß¾c Thích ca chång, hay là l vu lan chï là mµt sän ph¦m do nhu c¥u ho¢ng dß½ng ðÕo Ph§t lúc ðÕo Ph§t vào trung Hoa. Vª thÑ nh¤t cüa câu höi "trß¾c Thích-ca có l vu-lan không" có l¨ r¤t hþp lý, vì tÕi các qu¯c gia s¯ng trong vån minh n е và cùng th¶ ðÕo Ph§t nhß Miªn Ðy®n, Thái Lan, cam B¯t, Lào, nam Dß½ng... không th¤y thiªt l vu Lan. tuy nhiên ði«u th¡c m¡c này d giäi ðáp. T§p tøc th¶ cúng ng߶i khu¤t vãn ðã có trong kinh V® Ðà, trß¾c ðÑc Ph§t cä nghìn nåm, t¤t nhiên phäi ðßþc tiªp tøc trong th¶i Ph§t giáo · n е, và vçn t°n tÕi cho ðªn ngày nay tÕi n е.
- Vª thÑ hai cüa câu höi, ta thØ ð£t lÕi cho g÷n và d hi¬u: kinh ullambana sutra do ðÑc Ph§t thuyªt, ðßþc d¸ch qua tiªng Hán, hay chï là sän ph¦m cüa tín ð° ðÑc Ph§t khi ði truy«n giáo sang trung hoa ?
- Nªu ta cån cÑ trên b±n tài li®u v« thß møc quan tr÷ng nh¤t cüa kinh ði¬n Ph§t giáo do ðÕi sß bunyo nanjio soÕn thäo catalogue chinese translation of the buddhist Tripitaka, oxford 2026, kinh ullambana sutra ðßþc ghi là ðã chép qua vån tñ dß¾i th¶i Ph§t giáo Nguyên thüy và sau, ðßþc d¸ch qua Hán ngæ. Nhßng có ba ði¬m nghi v¤n mà các h÷c giä tr߶ng ÐÕi th×a Nh§t B±n nêu lên, ð« ngh¸ phäi nghiên cÑu lÕi. ThÑ nh¤t là v« niên l¸ch và xu¤t xÑ cüa cu¯n kinh và cá nhân cüa d¸ch giä. kinh ði¬n nhà Ph§t ðßþc t±ng kê vào nhi«u b±n t±ng thß møc (catalogue), và cu¯n kinh ullambana sutra ðßþc tìm th¤y trong b±n t±ng thß møc Xu¤t tam tÕng Ký t§p, Quy¬n IV, ¤n hành vào khoäng th¶i gian 445-518 TL. Không có tên d¸ch giä, chï ghi ð½n s½ mµt giòng: "Không th¤y danh tánh d¸ch giä." Cu¯n t±ng thß møc tiªp theo L¸ch ðÕi tam bØu ký ghi cu¯n kinh, lÕi có tên ng߶i d¸ch là ðÕi sß dharmaraksa (Ðàm-ma-la-sát, còn g÷i là Pháp Phong), s¯ng dß¾i ð¶i Tây T¤n. Chï mµt tín hi®u là hai b±n t±ng thß møc g¥n nhß ðß½ng th¶i mà mµt b±n có tên d¸ch giä, mµt b±n không, cûng ðü ð¬ cho ð¶i sau nghi ngÕi.
- Ði¬m nghi v¤n thÑ hai do chính cu¯n kinh tÕo nên. T× ullambana ðßþc d¸ch là vu-lan-b°n. ullam có nghiã là ðäo huy«n, treo ngßþc, phiên âm thành vu-lan, nhßng t× chæ bana qua chæ b°n (là chiªc thuy«n, chiªc khay ðñng thñc ph¦m) tuy có l¶i giäi thích cüa ðÕi sß Tông M§t và nhæng ði¬m dçn chÑng, ta vçn th¤y khó thöa mãn ðßþc ði«u ðòi höi suy lu§n duy lý.
- Ði¬m nghi v¤n quan tr÷ng h½n hªt là nµi dung b±n kinh. Ngoài b±n vu lan B°n kinh do dharmaraksa d¸ch, ta còn tìm th¤y trong ðÕi t§p Pháp Uy¬n Châu Lâm mµt bän d¸ch thÑ hai v¾i tña ð« Báo Ân Phø Mçu Kinh, không có tên d¸ch giä. Ph¥n ð¥u cüa hai b±n d¸ch không th¤y ði¬m nào khác nhau. duy ph¥n kªt cüa b±n d¸ch hai Báo Ân Phø Mçu kinh ch¤m dÑt · ch² ông Møc Ki®n Liên sau trai gi¾i vào hÕ ba tháng (t× r¢m tháng Tß cho ðªn r¢m tháng Bäy), dâng thñc ph¦m hß½ng hoa cho tång ðoàn xin giúp l¶i c¥u nguy®n, và nh¶ v§y bà m© ðßþc xóa tµi ð÷a ðày. B±n d¸ch thÑ nh¤t, kinh vu lan b±n Kinh, dài h½n b±n thÑ hai, có thêm ðoÕn ông Møc Ki®n Liên c¥u xin ðÑc Ph§t cho t¤t cä cha m© t± tiên cüa chúng sinh ðang b¸ ð÷a ðày, nªu có con cái hiªu thäo biªt dâng l vu lan c¥u xin chuµc tµi, cûng s¨ ðßþc xóa tµi. ÐÑc Ph§t ðã phán quyªt y theo l¶i xin.
- Nhß v§y, các dæ ki®n v×a trình bày trên dçn ðªn kªt lu§n là kinh vu lan B°n nh¤t ð¸nh ðã ðßþc ðÑc Ph§t thuyªt vào th¶i kÏ nguyên thüy. Vì nhu c¥u ho¢ng pháp phäi thích Ñng vào b±n tính chuµng thiªt thñc cüa ng߶i trung Hoa, ph¥n phø løc chi tiªt · ðoÕn sau ðã ðßþc thay ð±i khi phiên d¸ch tÕi trung Hoa.
L vu lan tÕi Nh§t B±n- Nß¾c Nh§t B±n ngày nay ðÑng vào hàng ð¥u trong kÖ nguyên vån minh h§u kÛ ngh®, ðßþc s¡p hÕng t¯i ßu trong các lãnh vñc ti«n phong nhß ði®n toán, tín hi®u... Và cûng không có mµt dân tµc nào nhß ng߶i Nh§t, ði mau và ði trß¾c nhßng vçn giæ t¯i ða nªp s¯ng c± truy«n ðã có t× m¤y nghìn nåm trß¾c.
- L vu-lan tÕi Nh§t g÷i là l Bon, viªt t¡t chæ urabon, còn viªt là urambon. Trß¾c Thª-chiªn II, vu-lan bon là ngày l công l§p, công s· và tr߶ng h÷c ðóng cØa, nhân công ðßþc nghï vi®c ån lß½ng. hai ngày l quan tr÷ng nh¤t trong nåm là ngày Nguyên ðán và ngày vu lan Bon. Tß·ng c¥n nh¡c lÕi là nß¾c Nh§t ðang dùng dß½ng l¸ch nhßng vài ð¸a phß½ng và trong các chùa vçn giæ âm l¸ch. Tøc l® khuyªn khích nhæng ng߶i ði làm ån xa gia ðình trong d¸p Nguyên ðán và vu lan phäi tr· v« nhà sum h÷p và dâng l cúng t± tiên. Vì v§y mà vào hai d¸p l l¾n ðó các phß½ng ti®n chuyên ch· tß nhân hay công cµng ð«u t¤p n§p kèn k©t t× cu¯i tháng Sáu cho ðªn giæa tháng Bäy.
- Cho ðªn ngày nay, trong các cµng ð°ng truy«n thông ð£c bi®t · vùng quê, dân chúng chu¦n b¸ l vu lan bon t× ngày m°ng mµt tháng Bäy. trong m²i gia cß ng߶i Nh§t ð«u có mµt bàn th¶ Ph§t g÷i là Budsudan. Ð¥u tháng Bäy, ng߶i ta ð£t trß¾c bàn th¶ Ph§t mµt chiªc bàn vong Shoryodana, trên bàn vong ð£t bài v¸ ð¬ ðón tiªp hß½ng linh ng߶i qúa vãn. Ngày m°ng Bäy g÷i là ngày nanoka Bon, gia chü hay ng߶i trß·ng tµc ði m· cØa mä (tÑc là quét d÷n, làm cö) và làm l tÕi ngôi mµ gia tiên, và t× ngôi mµ v« ðªn nhà träi mµt giây väi tr¡ng g÷i là bommichi ð¬ chï l¯i cho ng߶i chªt tr· lÕi nhà. Trên l¯i ði nhi«u n½i còn treo ðèn l°ng · m²i khúc r¨ cho vong h°n khöi lÕc, và m²i gia cß tÑ b« th¡p ðèn l°ng treo quanh máng x¯i. Nhi«u gia ðình ý tÑ h½n, ðem cúng cä ngña, cä xe kªt b¢ng r½m, ho£c b¢ng gi¤y, b¢ng hoa quä ð¬ cho ng߶i chªt dùng làm phß½ng ti®n tr· lÕi nhà. Ngày 13 g÷i là ngày "ðón vong h°n" (Mukac Bon), ngoài mµ và trên bàn vong chßng ð¥y hoa ð©p g÷i là Bonbana. Lúc xª chi«u, ð¯t ðèn ngoài cØa tiªp ðón vong h°n. LØa này giæ cho ðªn ngày 16, g÷i là ngày "tin ðßa vong h°n" (Okuri Bon). TÕi mµt vài ð¸a phß½ng lÕi còn có tøc l® nhäy múa vu lan g÷i là bon odori, chào m×ng t± tiên tr· lÕi nhà sum h÷p v¾i con cháu m²i nåm mµt l¥n. sau Thª chiªn II, ð¬ phát tri¬n kÛ ngh® du l¸ch, l® nhäy múa bon odori ðßþc t± chÑc r¤t ð©p và tr÷ng th¬.
- Nhß trên ðã nói, ng߶i trung hoa theo t§p tøc n е thiªt l vu Lan, biªn ð±i thành ra bu±i l chuµc tµi cho t± tiên riêng m²i gia ðình. V« sau, ý ni®m t× bi cüa ðÕo Ph§t phát tri¬n mÕnh, l vu lan hß¾ng v« ng߶i chªt nói chung, không riêng trong gia ðình.
- Ng߶i Nh§t ðem l vu lan vào nß¾c Nh§t dß¾i th¶i næ hoàng suiko và phát huy rõ h½n cái ý ni®m t× bi hiªu sinh cüa ðÕo Ph§t. Ch°ng cüa næ hoàng suiko là Thánh ÐÑc Thái TØ tr¸ vì t× nåm 574 t¾i nåm 622 TL. Ông là ng߶i phát huy ðÕo Ph§t l¾n mÕnh tÕi Nh§t, ðßa Ph§t giáo lên làm qu¯c giáo. Nåm 606, næ hoàng chï dø cho t¤t cä chùa chi«n trong nß¾c thiªt l vu Lan, và tiªp tøc m²i nåm. Ng߶i Nh§t cûng theo ðÕo Ph§t trung hoa thiªt l trung Nguyên, g÷i là Chugen, nhßng biªn ð±i có quy t¡c h½n. TÕi Nh§t, l vu lan bon ðßþc phân bi®t hai ph¥n: l cúng t± tiên trong gia ðình, và l cúng cô h°n. L cúng cô h°n có tên là Segaki-e, có nghiã là dâng thñc ph¦m cho linh h°n b¸ phiêu bÕt ðói khát, là mµt ngày l Ph§t riêng bi®t, th߶ng không có ngày nh¤t ð¸nh, nhßng v« sau thiªt vào d¸p vu Lan, l¤y mµt ngày trong b¯n ngày urabon làm l.
- Giæa thª kÖ M߶i chín, Thiên hoàng minh Tr¸ canh tân nß¾c Nh§t. Công cuµc duy tân và kÛ ngh® hóa buµc phäi giän d¸ hóa các hµi hè ðình ðám, nên l urabon và sagaki-e ngày nay biªn thành l chung.
- Nß¾c Nh§t phú c߶ng hi®n tÕi có khuynh hß¾ng tr· lÕi ð¶i s¯ng tinh th¥n và tôn giáo. ta hãy nghe giáo sß kenneth Chen, vi®n ÐÕi h÷c Princeton, nói v« l vu lan tÕi Nh§t ngày nay ("Buddhism, the light of Asia," Barron, new york 2026, ng߶i viªt phöng d¸ch trang 263). "Trong m²i gia ðình, dân chúng chßng d÷n bàn th¶, dâng cúng hoa quä và thÑc ån ð£c bi®t cho vong h°n. Chiªu träi ra giæa sân, ð£t các món ån nhß mì sþi, chè kê, canh bí ngô, canh dßa gang, cá h¤p. Ðúng ngày m߶i ba, lÕi cúng mµt món chè trôi nß¾c ð£c bi®t ð¬ tiªp ðón khách vong h°n m¾i v«. Ngày hôm sau m߶i b¯n, cúng chè khoai và cà h¤p trµn mè. Ngày m߶i låm hay m߶i sáu cúng tin, có c½m ðùm lá sen, và chè b÷c nhân ð§u. M²i ngày, hß½ng ðèn trên bàn th¶ không ð¬ løi, luôn luôn châm thêm hß½ng hoa trà nß¾c. Vào ngày m߶i ba, khi b¡t ð¥u l, ng߶i trong nhà ði viªng và th¡p ðèn trên mµ, ð°ng th¶i th¡p ðèn · c±ng nhà, hàm ý dçn ð߶ng cho vong h°n biªt l¯i tr· lÕi nhà hß·ng cúng ph¦m. Ngày m߶i låm cúng tin, cûng th¡p ðèn g÷i là ðèn tÕm bi®t tin ðßa vong h°n. TÕi các làng xóm g¥n sông lÕch và h° bi¬n, th߶ng có ng߶i chªt vì sông nß¾c, lÕi có l® s¡m các thuy«n bé tí hon, ð£t cúng ph¦m lên trên và th¡p ðèn ðem thä xu¯ng giòng nß¾c. Cái hình änh ðèn th¡p trên c±ng nhà, tiªp v¾i ánh sáng le lói trên con thuy«n tí hon dß¾i sông trôi xa theo ng÷n nß¾c, tiêu bi¬u cho cái ý ni®m g¡n li«n ng߶i s¯ng thñc tÕi v¾i ng߶i ðã ra ði vào cõi hß vô."
Bài sßu khäo nhö bé này chï hoàn t¤t khi b± túc ðßþc vi®c tìm hi¬u l vu lan tÕi Vi®t Nam. Nªu chúng ta thØ ð£t qua bên cái m£c cäm sô-vanh, chúng ta phäi nh§n thÑc là các tài li®u nghiên cÑu xã hµi và tôn giáo cüa quê hß½ng ta r¤t nghèo nàn. Su¯t mµt thª kÖ s¯ng dß¾i sñ ðô hµ cüa ng߶i Pháp, tiªp theo là mµt cuµc chiªn tranh huynh ð® tri«n miên, có m¤y ðü phß½ng ti®n và thì gi¶ ð¬ tìm h÷c c£n k¨ nhæng sinh hoÕt tôn giáo nhß v¤n ð« nhö nêu ra · ðây là l vu Lan. Hà Nµi hi®n nay có mµt vi®n Nghiên cÑu khoa h÷c Xã hµi (ch¡c phäi có ph¥n cho tôn giáo), · ngoài nß¾c các phß½ng ti®n ch¤t xám và v§t ch¤t càng ð¥y ðü h½n, ta hy v÷ng trong tß½ng lai s¨ ðßþc ð÷c và h÷c mµt tác ph¦m khäo cÑu t߶ng t§n v« l vu lan Vi®t Nam.