M÷i sinh hoÕt vån minh cüa nhân loÕi vÕn tßþng xum la, bao g°m giáo døc, chính tr¸, vån hóa, kinh tª, y h÷c v.v... ð«u nh¡m chung møc ðích là mong c¥u hÕnh phúc cho con ng߶i:

Cho ðªn nay, khoa h÷c kÛ thu§t ðã ðóng vai trò dçn ð¥u trong vi®c thñc hi®n mßu c¥u này. Nhßng chßa thành công. Vì cån bän m÷i ngành, m÷i môn khoa h÷c, chï lþi døng ðßþc nhæng nång lßþng phát ra t× v§t ch¤t nên vînh vi­n b¸ th¶i gian không gian hÕn chª.

Nay, chï còn mµt nåm næa là chúng ta bß¾c vào thª kÖ 21, nªu mu¯n t× hæu hÕn tiªn t¾i vô hÕn thì chúng ta nên chú tâm ðªn mµt ngu°n nång lßþng khác, là ngu°n nång lßþng phát ra t× phi v§t ch¤t.

Trong bài này, các v¤n ð« lñc h÷c Newton, lñc h÷c Einstein, và lñc h÷c cüa Thích ca Mâu ni s¨ l¥n lßþt ðßþc ð« c§p ð¬ chúng ta cùng nhau tham khäo.

R¤t mong ðßþc nh§n ý kiªn ðóng góp cüa quí v¸ ðµc giä, ð°ng bß¾c tiªn vào thª kÖ 21.
 

Dù dùng l¯i nhìn t±ng quát ð¬ quan sát các hành tinh l¾n trong vû trø, hay dùng cái nhìn vi tª ð¬ quan sát các nguyên tØ, phân tØ, ði®n tØ, quang tØ v.v... th§m chí cho ðªn nhæng v§t ch¤t vi tª ðªn ðµ mà nhøc nhãn chÆng th¬ ghi nh§n, chúng ta th¤y t¤t cä m²i m²i ð«u có công nång m§t mã (tÑc là v« c½ nhân bän th¬) phát ra làn sóng tin tÑc chÆng ng×ng. Làn sóng này g÷i là t× tr߶ng, t× lñc, hay lñc tr߶ng cüa h¤p dçn lñc vÕn hæu mà ng߶i phát hi®n là Newton. „y là lñc tr߶ng cüa ho¢ng quan.

Sau này, einstein tiªn thêm mµt bß¾c, chÑng minh ð¸nh lý cho th¤y t¯c ðµ v§t ch¤t càng tiªn g¥n ðªn t¯c ðµ ánh sáng thì v§t ch¤t càng biªn nhö ði v« m£t kh¯i lßþng, trong khi lñc tr߶ng thì lÕi càng biªn mÕnh h½n. tuy v§y, dù là vi quan ho£c ho¢ng quan thì công nång cüa hai thÑ này vçn b¸ hÕn chª v« m£t s¯ lßþng b·i không gian và th¶i gian.

Nªu y theo ð¸nh lu§t cüa einstein mà suy lu§n thì nªu v§t th¬ biªn nhö cho ðªn mÑc "nhö mà chÆng có b« trong", thì nó biªn thành phi v§t ch¤t, hß th¬. theo ðó suy lu§n nên chúng ta dùng t¯c ðµ ánh sáng làm l¢n ranh phân bi®t công nång hai thÑ v§t ch¤t và phi v§t ch¤t.

V« nång lßþng do v§t ch¤t phát ra phäi b¡t ð¥u t× Newton: иnh lu§t lñc h÷c cüa Newton, thích hþp phÕm vi t¯c ðµ ch§m cüa v§t ch¤t. Яi v¾i sñ quan h® v¾i không gian th¶i gian, chï gi¾i hÕn n½i dß¾i t¯c ðµ ngña và gió, thuµc tánh c¯ ð¸nh.

Còn ð¸nh lu§t lñc h÷c cüa einstein thì tiªn thêm ðªn tánh khä biªn, tÑc là khi t¯c ðµ v§t ch¤t g¥n b¢ng t¯c ðµ ánh sáng, thì sñ quan h® v¾i không gian th¶i gian, ¡t phäi theo t¯c ðµ chuy¬n biªn. аng th¶i cûng thuyªt minh nguyên lý chuy¬n biªn v¾i nhau cüa v§t ch¤t và nång lßþng. Nghîa là v§t ch¤t v¯n là cái th¬ hæu hình, lÕi có th¬ chuy¬n biªn thành nång lßþng (ENERGY) mà thành cái th¬ vô hình. Nhßng ðây vçn là quan ni®m lý lu§n thuµc tánh tß½ng ð¯i, cái kªt quä này cûng là do hoÕt ðµng th¥n kinh cüa não bµ sanh ra.

Nhæng công nång cüa h® th¯ng th¥n kinh bi¬u hi®n qua hoÕt ðµng não bµ. Mµt cách t±ng quát, sñ cäm nh§n cüa nó có th¬ chia làm ba bµ ph§n: Tìm hi¬u biªt, suy nghî biªt và ghi nh¾ biªt. V« bµ ph§n ghi nh¾ biªt, khoa h÷c kÛ thu§t hi®n tÕi ðã b¡t chß¾c chª tÕo thành computer và cäi tiªn r¤t nhanh. Còn hai bµ ph§n kia cûng có nhà khoa h÷c dñ ðoán m¤y nåm g¥n t¾i s¨ ðßþc ra ð¶i.

V« m£t sinh lý, tâm thÑc cüa bµ não làm vi®c ð¬ Ñng phó cuµc s¯ng h¢ng ngày, g÷i là "tâm vß½ng", g°m tám thÑ thÑc (ti«n ngû thÑc và sáu bäy tám). Hi®n tßþng cüa vÕn sñ vÕn v§t trong vû trø, ð«u do tâm thÑc biªn hi®n: Li­u cänh (chiªu rõ cänh tr¥n) nång biªn thuµc ti«n ngû thÑc, tß duy nång biªn thuµc thÑc thÑ sáu, d¸ thøc (nhân quä khác th¶i và m²i m²i khác nhau) nång biªn thuµc thÑc thÑ tám, nên nói vÕn pháp duy thÑc. T¤t cä pháp hæu hình và vô hình m²i m²i ð«u có cái tß¾ng th§t th¬ hæu hình ho£c khái ni®m vô hình (có th¬ dùng máy thåm dò) nên Ph§t giáo g÷i là duy ThÑc Pháp Tß¾ng Tông. Tông này ð£t ra nhi«u danh tß¾ng cüa vÕn hæu ð¬ giäi thích r¤t tï mï ðü thÑ hi®n tßþng lång xång phÑc tÕp cüa vû trø. Sñ giäi thích cüa h÷c thuyªt này, so v¾i các giäi thích cüa sinh lý giäi phçu h÷c, tâm lý h÷c, triªt h÷c, khoa h÷c tñ nhiên v.v... còn tr÷n v©n h½n.

Tám thÑ thÑc trong bát thÑc m²i m²i ð«u có nhi®m vø riêng bi®t cüa m²i thÑc, phát huy ðü thÑ tác døng g÷i là "tâm s·". Tài li®u t¯i tân cüa khoa h÷c kÛ thu§t cho biªt não bµ chï dùng h® th¯ng th¥n kinh (løc cån), và nh¶ nång lßþng cüa løc cån dùng làm công cø, ð¬ nh§n biªt hi®n tßþng cüa vû trø, nghîa là dùng cái nång tri cüa não bµ làm chü th¬. do v§y, t¤t cä pháp ð«u ðßþc coi là thuµc v« ð¯i tßþng s· tri cüa não bµ. Còn nhæng gì mà não bµ không nh§n biªt ðßþc, ð«u b¸ phü ð¸nh.

Sñ nh§n biªt cüa ý thÑc chÆng th¬ lìa v§t ch¤t mà t°n tÕi. Nhßng sau khi bát thÑc chuy¬n thành tÑ trí r°i, thì công nång cüa nó ðã toàn bµ phát ra t× phi v§t th¬ (lìa v§t ch¤t). Dù vô hình vô lßþng mà ð¥y ðü tác døng siêu vi®t không gian th¶i gian. Vì v§y, nên khoa h÷c kÛ thu§t ðã chÆng th¬ b¡t chß¾c ð¬ chª tÕo thành máy vi tính næa.

Nay chiªu theo ð¸nh lu§t cüa einstein mà suy lu§n, thì vçn có th¬ biªt ðßþc cái nång lßþng phi v§t th¬. Nªu dùng trí óc mà so sánh cái sÑc này v¾i nång lßþng phát t× v§t ch¤t, thì sÑc này quá b¤t khä tß nghì, không hþp logic. Nhßng thñc tª, sÑc này lÕi có sñ tß¾ng chính xác, có th¬ th¤y ðßþc. Chï có ði«u trí hu® theo ki¬u l® th߶ng xßa nay không có cách ð¬ giäi thích mà thôi.

Công nång phát ra t× phi v§t th¬ chÆng b¸ hÕn chª n½i s¯ lßþng cüa không gian và th¶i gian. Bän th¬ nó tÑc là "nhß hß không vô s· hæu" cüa chân tâm. Bi®t danh cüa nó r¤t nhi«u, nay vì phß½ng ti®n trình bày, tÕm g÷i là "Di®u Giác". Bän th¬ "Di®u Giác" này là thÑc thÑ tám, thÑc này dung nÕp t¤t cä pháp cüa vû trø, th¬ "không" chÆng th¬ th¤y lÕi có công nång th߶ng dùng có th¬ th¤y. Ðây tÑc là ðÕi vû trø thª kÖ 21 cüa chúng ta mu¯n sáng tö, cûng là cái hi®n tßþng t× tß½ng ð¯i tiªn vào tuy®t ð¯i.

Cái bän th¬ ðã chÆng th¬ th¤y mà không hþp logic kia c¥n phäi nh¶ tâm lñc cá nhân cüa chúng ta sÇn có m¾i có th¬ chÑng minh:

Khi chúng ta y theo pháp thi«n trñc tiªp "T± Sß Thi«n" do Ph§t Thích ca truy«n dÕy, thñc hành ðªn trình ðµ N, tÑc là ðÕt ðªn giai ðoÕn "tñ ðµng hóa" ðßþc mµt khoäng th¶i gian, khiªn 3 thÑ biªt: tìm hi¬u, tß duy, ghi nh¾ ðßþc tÕm ngßng, nghîa là khi bµ não ngßng hoÕt ðµng thì phát huy ðßþc cái công nång sÇn có, chÆng dùng bµ não mà hoàn thành công tác bµ não chÆng th¬ làm. khi ngßng hoÕt ðµng cüa bµ não càng lâu, thì ðµ thi«n càng sâu, cái công nång tñ phát ra lÕi càng l¾n.

Vì mu¯n sáng tö vÕn tßþng tr÷n v©n cüa ðÕi vû trø tï mï h½n (g°m v§t ch¤t và siêu v§t ch¤t), chúng ta c¥n phäi cån cÑ theo lñc h÷c quán cüa ÐÑc Ph§t, ðem Ngû Pháp, tam Tñ Tánh, Bát ThÑc, Nh¸ Vô Ngã ð¬ giäi thích sau ðây:

Ngû Pháp g°m tß¾ng, danh, phân bi®t, chánh trí, nhß nhß. nay lßþc giäi nhß sau:

1. Tß¾ng: Phàm là v§t th¬ hæu hình m²i m²i ð«u có sñ cao th¤p, dài ng¡n, l¾n nhö, màu s¡c, ch¤t lßþng. Luôn cä nhæng khái ni®m vô hình nhß äo tßþng cüa sñ tß·ng tßþng dña theo v§t th¬ hæu hình cûng v§y. Cä hai thÑ hæu hình và vô hình ð«u g÷i là "tß¾ng".
2. Danh: y theo tß¾ng hæu hình và vô hình mà l§p ra tên g÷i, g÷i là "danh".
3. Phân bi®t: Яi v¾i danh-tß¾ng k¬ trên, träi qua sñ tß duy phân tích ð¬ nh§n thÑc sñ th§t giä, t¯t x¤u, giá tr¸, ch¤t lßþng, th¸ phi, tà chánh, v.v..., g÷i là "phân bi®t".
4. Chánh trí: Trí thÑc chÆng nh¶ tác døng cüa bµ não mà do công nång tñ ðµng cüa trí Bát Nhã tñ hi®n, là v¯n sÇn có cüa Di®u Giác (bµ não chÆng th¬ biªt ðßþc), là có sñ th§t t°n tÕi khách quan. Cái trí hu® chÆng c¥n tác ý cüa bµ não mà tñ hi®n này là trí hu® chÆng b¸ không gian và th¶i gian hÕn chª, g÷i là "chánh trí".
5. Nhß nhß: do n½i chánh trí tñ ðµng phát huy, chÆng k¬ ngày ðêm, c± kim, luôn luôn nhß b±n lai thñc tª t× vô thï ðã sÇn có, chÆng có tß½ng ð¯i, siêu vi®t bi®n chÑng cüa logic, g÷i là "nhß nhß".

Tam Tñ Tánh có hai loÕi, loÕi a g°m thi®n, ác, vô ký. LoÕi b g°m biªn kª s· ch¤p, y tha kh·i, và viên thành th§t.

LoÕi A:

1. Tánh thi®n: Là tánh cüa nhæng vi®c làm có lþi ích cho bän thân ho£c ng߶i khác n½i hi®n tÕi và v¸ lai. Tánh thi®n tin tß·ng tâm thi®n này là do chüng tØ thi®n cån s· tÕo, t¤t cä vi®c thi®n cûng g÷i là thi®n nghi®p.
2. Tánh ác: Là tánh cüa m÷i ác nghi®p, do các tâm tham døc sanh kh·i, vi phÕm t±n hÕi ðªn mình ho£c ng߶i khác n½i hi®n tÕi và v¸ lai. Nhæng vi®c mang tánh ác này cûng g÷i là ác nghi®p.
3. Tánh vô ký: Là pháp phi thi®n, phi ác, chÆng có chút ni®m nào dính m¡c sñ lþi ích hay t±n hÕi, chÆng th¬ tính toán hay phân bi®t. theo duy thÑc, có hai thÑ vô ký: Vô ký có che l¤p, vô ký chÆng che l¤p.

1. Vô ký có che l¤p: Tñ th¬ nó có tánh ch¤p trß¾c r¤t yªu ð¬ che l¤p Thánh ðÕo. Nhß tr߶ng hþp thÑc thÑ bäy luôn luôn ch¤p thÑc thÑ tám là ta. Dù chÆng có sÑc ð¬ trñc tiªp lþi ích ho£c t±n hÕi mình và ng߶i, nhßng có cái tñ th¬ ch¤p trß¾c. Sñ v§t nào ð°ng nhß tánh này ð«u thuµc v« vô ký có che l¤p.
2. Vô ký chÆng che l¤p: Tñ th¬ nó chÆng có tánh ch¤p trß¾c, nhßng tñ tánh r¤t yªu, chÆng có chút sÑc nào ð¬ lþi ích ho£c t±n hÕi mình và ng߶i, nhß thÑc thÑ tám. Phàm có tánh ð°ng v¾i loÕi này ð«u thuµc v« vô ký chÆng che l¤p.

LoÕi B:

1. Tánh biªn kª s· ch¤p: do t§p khí v÷ng tß·ng cüa phàm phu có tánh ch¤p th§t ð¯i v¾i sñ v§t, ch¤p trß¾c so ðo t¤t cä pháp, g÷i là biªn kª. Vì v÷ng tß·ng biªn kª cüa mê ch¤p, ch¤p t¤t cä sñ v§t có tánh th§t hæu ho£c th§t vô. Nhß th¤y sþi dây cho là con r¡n. Nhßng th§t ra thì chÆng có bän th¬ cüa r¡n. Chï do v÷ng tình mê ch¤p nh§n l¥m là r¡n mà thôi. Nên g÷i là "biªn kª s· ch¤p".
2. Tánh y tha kh·i: Là y theo nhân duyên mà sanh kh·i t¤t cä vÕn pháp. Chæ "tha" · ðây ðßþc dùng ð¬ chï nhân duyên, do chüng tØ cüa thÑc thÑ tám làm nhân ð¥u tiên. аng th¶i nh¶ ðü thÑ trþ duyên cüa nhæng cái khác mà sanh kh·i các tß¾ng, lìa v÷ng tß·ng mà tñ t°n tÕi. Bän th¬ cüa sþi dây là do chï b¯, công cø, nhân công làm duyên mà sanh kh·i. Nên g÷i là tánh "y tha kh·i".
3. Tánh viên thành th§t: Nghîa là có cái tánh thành tñu viên mãn chân th§t, cûng g÷i là pháp tánh. TÑc là th¬ tánh cüa t¤t cä pháp vô vi. Pháp tánh này có hai nghîa: V« pháp tánh tùy duyên là tánh "y tha kh·i", thuµc th§t nghîa cüa ðÕi th×a. Ho£c nói pháp tánh là "s· y", do tánh y tha kh·i mà kiªn l§p, thuµc phß½ng ti®n tùy nghi cüa nghîa ðÕi th×a.

Bát thÑc g°m ti«n ngû thÑc (nhãn nhî tï thi®t thân), thÑc thÑ sáu là ý thÑc, thÑc thÑ bäy là mÕt na thÑc, thÑc thÑ tám là a lÕi da thÑc. Cµng chung là tám thÑ thÑc. nay giäi thích nhß sau:

Bµ não nh§n biªt cänh v§t thông th߶ng g°m có tam lßþng (hi®n lßþng, tï lßþng, phi lßþng) là nång lßþng v§t ch¤t. Ti«n ngû thÑc dù thông tam tánh mà chÆng th¬ phân bi®t tam tánh, nên thuµc v« hi®n lßþng tánh vô ký là tánh c¯ ð¸nh. ThÑc thÑ sáu thì có tánh khä biªn thuµc tï lßþng, phi lßþng.

Hi®n lßþng nhß trß¾c m¡t th¤y mßa, tï lßþng nhß sáng thÑc d§y th¤y sân trß¾c sân sau ð«u th¤m ß¾t thì suy biªt ðêm qua có mßa; phi lßþng nhß th¤y m£t ð¤t b¸ nß¾c ß¾t, tß·ng là ðêm qua có mßa, sñ th§t thì chÆng có mßa.

Ti«n ngû thÑc chÆng th¬ hþp tác v¾i nhau. M²i thÑc chï có th¬ kªt hþp v¾i cänh tr¥n riêng bi®t cüa m²i thÑc. Còn thÑc thÑ sáu thì có th¬ hþp tác v¾i b¤t cÑ thÑc nào và sñ nh§n thÑc cüa nó thuµc tánh khä biªn.

Ngû cån chï có th¬ nh§n thÑc v« cäm giác. Còn ngû thÑc thì, qua sñ cäm giác cüa ngû cån, sanh kh·i phân bi®t. Riêng thÑc thÑ sáu thì có tác døng v« tß duy và li­u ngµ. Cûng nhß nhãn cån có nång lñc v« th¸ giác, nhßng chï có th¬ chiªu soi cänh tr¥n mà chÆng th¬ phân bi®t. Còn nhãn thÑc qua th¸ giác thì có tác døng nh§n thÑc phân bi®t (thuµc tánh c¯ ð¸nh). Ý cån chï có nång lñc tß duy, còn ý thÑc thì qua sñ tß duy, r°i sanh tác døng nh§n thÑc phân bi®t (thuµc tánh khä biªn). Nói tóm lÕi, løc cån có th¬ giúp cho løc thÑc sanh kh·i sñ phân bi®t cao ðµ v§y.

Kinh Pháp Bäo Ðàn, phân bi®t løc cån v¾i løc thÑc, có nói: "S¡c thân (thân th¬) cüa ng߶i thª gian là thành. Løc cån là cØa. Ngoài có nåm cØa (tÑc ngû cån nhãn, nhî, tï, thi®t, thân). trong có cØa ý (tÑc ý cån). Lúc sáu thÑc ra sáu cØa (tÑc løc cån), nªu · n½i løc tr¥n mà chÆng tÕp, chÆng nhi­m thì t¾i lui tñ do, Ñng døng chÆng ngÕi, tÑc là Bát Nhã tam muµi, tñ tÕi giäi thoát, g÷i là vô ni®m hÕnh.

Mu¯n thuyªt minh tình trÕng luân h°i cüa nhân loÕi, nên nh¶ câu tøng cüa Huy«n trang ÐÕi Sß ð¬ chÑng minh:

Bát thÑc qui cü tøng có câu "KhÑ h§u lai tiên tác chü công". H¤p lñc töa ra do cµng nghi®p cüa mình và cha m© khi cha m© giao hþp, khiªn thÑc thÑ tám ðªn trß¾c nh¤t (lai tiên). khi chªt, thÑc này r¶i nhøc thân sau cùng (khÑ h§u). do tánh ch¤p ngã cüa thÑc thÑ bäy kªt hþp v¾i sinh lý cüa c½ th¬, mà làm chü nhân n½i thân này. аng th¶i do tinh cha trÑng m© kªt hþp hình thành thai nhi, nh¶ bát thÑc làm c½ nhân (DNA) mà d¥n d¥n hình thành h® th¯ng th¥n kinh cüa bµ não, ð°ng th¶i cùng kh¡p các tª bào và løc phü ngû tÕng cüa toàn thân, do bµ não làm thü tß¾ng. do sñ lôi kéo cüa ngã ch¤p, khiªn løc thÑc v¾i løc cån hþp tác mà nghe theo l®nh cüa bµ não. Nhßng mà, løc cån thuµc v« s¡c pháp (th¬ v§t ch¤t), løc thÑc thuµc v« tâm pháp (th¬ tinh th¥n), cån có th¬ hoÕi di®t, thÑc thì chÆng th¬ hoÕi di®t. Nªu tu hành ðªn kiªn tánh thì chuy¬n ðßþc bát thÑc thành tÑ trí mà ra khöi luân h°i, ch¤m dÑt sñ sanh tØ, dÑt hÆn sñ ð¥u thai chuy¬n thª, tñ do tñ tÕi vînh vi­n, chÆng còn tÕo nghi®p và b¸ nghi®p lñc trói buµc.

V« chuy¬n thÑc thành trí trong kinh Pháp Bäo Ðàn có tám câu k®:

ÐÕi viên cänh trí tánh thanh t¸nh,
Bình ðÆng tánh trí tâm chÆng b®nh,
Di®u quan sát trí chÆng tác ý.
(Sñ th¤y cüa di®u quan sát trí chÆng c¥n tác ý)
Thành s· tác trí ð°ng viên cänh.
Ngû, bát, løc, th¤t quä nhân chuy¬n,
Chï dùng tên g÷i chÆng th§t tánh.
Nªu ngay n½i chuy¬n chÆng dính m¡c,
— ch² náo ðµng cûng ðÕi ð¸nh.

1. "ÐÕi viên cänh trí tánh thanh t¸nh"
ThÑc thÑ tám chuy¬n thành trí nhß gß½ng tròn chiªu soi, ph± chiªu vÕn pháp là trí v¯n thanh t¸nh cüa bän tánh.
2. "Bình ðÆng tánh trí tâm chÆng b®nh"
ThÑc thÑ bäy ch¤p thÑc thÑ tám là ta (thÑc thÑ tám là bän th¬ cüa t¤t cä pháp) thành b®nh ô nhi­m, nay chuy¬n thành "bình ðÆng tánh trí", änh hß·ng thÑc thÑ sáu chÆng kh·i phân bi®t tß·ng thì tâm chÆng b®nh.
3. "Di®u quan sát trí chÆng tác ý"
Do sñ ch¤p ngã cüa thÑc thÑ bäy khiªn thÑc thÑ sáu sanh kh·i v÷ng tß·ng phân bi®t, khi chuy¬n thành Di®u quan Sát trí r°i, dù th¤y mà chÆng có tác ý phân bi®t, nên g÷i là chÆng tác ý.
4. "Thành s· tác trí ð°ng viên cänh"
Ti«n ngû thÑc duyên theo sñ lãnh ðÕo cüa thÑc thÑ sáu mà kh·i v÷ng tß·ng phân bi®t, khi chuy¬n thành "thành s· tác trí" r°i, tÑc ð°ng nhß "ðÕi viên cänh trí", dù dùng mà chÆng tác ý phân bi®t.
5. "Ngû, bát, løc, th¤t quä nhân chuy¬n"
Løc và th¤t là trong nhân chuy¬n (thÑc thÑ sáu là nhân ti®m tu, thuµc giáo môn; thÑc thÑ bäy là nhân ð¯n ngµ, thuµc thi«n môn), ngû và bát là trên quä chuy¬n, vì h­ v÷ng ch¤p cüa thÑc thÑ bäy chuy¬n, thì ngû và bát cûng chuy¬n theo.
6. "Chï dùng tên g÷i chÆng th§t tánh"
Tám thÑ thÑc k¬ trên chuy¬n thành tÑ trí chï là tên g÷i, chÆng có tánh thñc, nghîa là chï chuy¬n cái tên mà chÆng phäi chuy¬n cái th¬ v§y.
7. "Nªu ngay n½i chuy¬n chÆng dính m¡c"
Nªu · n½i chuy¬n mà chÆng ch¤p trß¾c (chÆng ch¤p th§t).
8. "— ch² náo ðµng cûng ðÕi ð¸nh"
B¤t cÑ · ch² hoàn cänh náo ðµng cách m¤y cûng ð«u là ðÕi ð¸nh (chÆng có nh§p ð¸nh xu¤t ð¸nh, vînh vi­n · trong ð¸nh).

1. Nhân vô ngã:

Ng߶i thª gian, do khuynh hß¾ng ch¤p th§t cái nhøc thân do cha m© sanh, th߶ng cho r¢ng có mµt chúa t¬ là "nhân ngã". Vì mu¯n thöa mãn døc v÷ng cüa thân này nên ng߶i ð¶i bày ra muôn ngàn mßu toan ð¬ t±n ng߶i lþi mình, ích kÖ hÕi tha, th§m chí giªt hÕi ng߶i thân, nhi­u loÕn tr§t tñ xã hµi, do ðó t¤t cä phi«n não li«n t× ngã ch¤p này mà sanh. Nªu quan sát tï mï, chúng ta biªt thân này chï do s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc ngû u¦n hòa hþp, m¾i có cái tác døng kiªn vån giác tri. Nhßng tác døng này còn phäi ch¸u sñ hÕn chª cüa không gian và th¶i gian, sát na chÆng trø, r¯t cuµc s¨ biªn m¤t, chÑ làm gì có cái tñ ngã chân th§t ð¬ làm chúa t¬ cái tñ ngã cüa thân này. Vì nªu th§t ðßþc làm chúa t¬ thì phäi ch¡c ch¡n vînh vi­n không b¸ biªn di®t. song sñ th§t thì trong cuµc ð¶i này, có chúa t¬ nào thoát ðßþc già b®nh chªt .v... do ðó chÑng minh ðßþc r¢ng chÆng th¬ thành l§p tñ ngã. Nên g÷i là "nhân vô ngã".

Theo ðoÕn trên ðã chÑng minh thân ng߶i vô ngã, thì t¤t cä các pháp trong vû trø do thân này nh§n biªt ðßþc, ðß½ng nhiên cûng chÆng th¬ thành l§p. B·i vì phäi có "ng߶i" trß¾c, r°i m¾i có t¤t cä pháp do "ng߶i" này nh§n biªt. nay ðã biªt "nhân ngã" chÆng th¬ thành l§p, thì cái "pháp ngã" do "nhân ngã" biªt ðßþc ¡t cûng chÆng th¬ thành l§p, do ðó ðßþc ngµ "nhân vô thì pháp vô". „y nên g÷i là "pháp vô ngã".

Cä hai thÑ nhân vô ngã, pháp vô ngã này, g÷i chung là "nh¸ vô ngã".

Mu¯n kiªn l§p lý lu§n t× tß½ng ð¯i ðªn tuy®t ð¯i, trß¾c tiên phäi b¡t ð¥u t× lñc h÷c cüa newton ðªn lñc h÷c cüa Einstein. Nªu giä thuyªt t¯c ðµ v§n ðµng cüa v§t ch¤t t× s¯ 0 ðªn 100, thì newton t× 0 ðªn 50, thuµc thu§n hành tánh b¤t biªn; còn einstein thì t× 0 ðªn 50, r°i lÕi tiªn thêm t× 50 ðªn 100, thuµc tánh khä biªn và chuy¬n ð±i lçn nhau; còn lñc h÷c cüa Thích ca Mâu ni chÆng nhæng t× 0 ðªn 100, lÕi t× 100 ðªn 200, ðªn 300 v.v... cho ðªn vô cùng t§n.

Tóm lÕi, quan ði¬m cüa nhà khoa h÷c chï có khä nång quan sát nhæng sñ v§t tß½ng ð¯i trong vû trø. Vì vÕn sñ vÕn v§t ð«u chÆng th¬ m²i m²i tñ ðµc l§p, c¥n phäi nh¶ nhân duyên tß½ng ð¯i mà thành: Nhß gà sanh trÑng, trÑng sanh gà. Nhß âm dß½ng tß½ng ð¯i, hút ð¦y tß½ng ð¯i, ð°ng tánh thì ch¯ng nhau, khác tánh thì hút nhau, khi h¤p lñc l¾n ðªn mÑc ðµ "N" thì t¯c ðµ ánh sáng có th¬ b¸ h¤p lñc nu¯t m¤t.

VÕn v§t trong vû trø hoÕi nhau mà giúp nhau, và ån nu¯t lçn nhau, ðã th¯ng nh¤t, lÕi mâu thuçn, biªn hóa chÆng ð¸nh, lÕi chÆng th¬ tång giäm. Nhß nß¾c có th¬ di®t lØa, nhßng nªu ðem nß¾c phân tích thành hai thÑ khí th¬ H, O, thì lÕi tr· thành lØa, h có th¬ tñ cháy, o có th¬ giúp cho sñ cháy. Dù hoÕi nhau, thành nhau, mà cùng t°n tÕi b¤t di®t. Chúng ta · trong hoàn cänh vÕn tßþng xum la lång xång, phÑc tÕp, nhi­u loÕn chÆng ng×ng này, m²i m²i vì døc v÷ng cüa bän thân mà cÕnh tranh lçn nhau, t× ðao kiªm súng ¯ng, chiªn tranh kinh tª, t× chiªn tranh lÕnh ðªn chiªn tranh nóng, và t× chiªn tranh nóng qua chiªn tranh lÕnh; t× chiªn tranh cá nhân v¾i cá nhân, cho ðªn chiªn tranh qu¥n th¬ v¾i qu¥n th¬. Thiên tai nhân h÷a, tranh nhau mà ðªn. Xßa kia còn tß·ng thiên tai là vi®c không th¬ ð¯i phó ðßþc, nhßng hi®n nay m¾i phát hi®n thiên tai cûng là do nhân h÷a tÕo thành.

Chúng ta · trong hoàn cänh thiên tai nhân h÷a tranh nhau ùn ðªn chÆng ng×ng này, ðâu th¬ hß·ng thø cuµc s¯ng hÕnh phúc? TÕi sao con ng߶i mµt m£t tÕo ra tai nÕn, mµt m£t thì kêu g÷i ðóng góp ð¬ cÑu nÕn, thñc là mâu thuçn tÑc c߶i. cho nên ÐÑc Ph§t nói "T¤t cä do tâm tÕo" là v§y.

Nªu chúng ta ch¸u nß½ng theo sñ chï dÕy cüa ÐÑc Ph§t v« phß½ng cách cuµc s¯ng ð¬ s¯ng, thì hÕnh phúc · n½i trß¾c m¡t, ch¾ chÆng c¥n tìm c¥u. Nói mµt cách khác, tÑc là "vô vi mà vô s· b¤t vi". Nói vô vi, chï là giæ tâm này chÆng sanh kh·i hai chæ "cho là" (ch¤p th§t) mà thôi. Vi®c này dù xem r¤t ð½n giän, nhßng th§t tÕi thì khó làm ðßþc. Ðó là vì t§p khí cüa chúng ta, lúc ð¯i cänh ¡t phäi kh·i tâm ðµng ni®m, nh¤t ð¸nh phäi dùng "cho là" ð¬ lÕc vào tß½ng ð¯i, r°i t× ðó th¸ phi t¯t x¤u ùn lên, và phi«n não cûng theo ðó mà ðªn. Lñc h÷c cüa Thích ca Mâu ni chï là nhß thª nhß thª:

Ðã vì ðói khát mà ån u¯ng thì cÑ ån u¯ng, chÆng nghî cái khác; ðã vì che thân ch¯ng lÕnh mà m£c áo thì cÑ m£c áo, chÆng nghî cái khác, m²i m²i chÑc nghi®p ð«u giæ ðúng v¸ trí cüa nó, chÆng nghî cái khác. V§y thì, cha giæ ðúng vai trò cüa cha, m© giæ ðúng vai trò cüa m©; con cái giæ ðúng vai trò cüa con cái; ch°ng giæ ðúng vai trò cüa ch°ng, vþ giæ ðúng vai trò cüa vþ v.v... t¤t cä m²i m²i ð«u giæ ðúng vai trò cüa mình, làm tròn b±n ph§n, an cß lÕc nghi®p, thì tñ nhiên m÷i ng߶i ð«u ðßþc an lÕc hÕnh phúc, thiên hÕ thái bình.

Ghi chú:

Vai trò: Nghîa là tùy theo truy«n th¯ng xßa nay cüa m÷i dân tµc và nhà nß¾c, phong tøc, t§p quán pháp lu§t khác nhau thì vai trò cûng theo ðó khác nhau, nhß truy«n th¯ng Vi®t Nam, trung Qu¯c, truy«n th¯ng MÛ v.v... m²i m²i ð«u khác nhau là v§y v.v...