Ph§t Giáo TÕi Vi®t Nam 

Thích Nguyên TÕng

Dçn Nh§p: Vi®t Nam, là mµt qu¯c gia n¢m trong vùng Ðông nam Châu Á, B¡c giáp v¾i trung Hoa, Ðông và nam giáp v¾i Bi¬n nam Häi, phía Tây giáp v¾i Lào và Campuchia; di®n tích: 329.556 km2, dân s¯ 70 tri®u ng߶i; m§t ðµ dân cß: 224 ng߶i/km2; dân s¯ dß¾i 15 tu±i: 39, 2%; tu±i th÷ trung bình: 62,7 tu±i; tØ su¤t trë em: 59%; h÷c sinh c¤p trung h÷c : 46,9%; tôn giáo chính: Ph§t giáo ( nhæng tôn giáo nhö khác là Kh±ng, Lão, cao Ðài, Hòa Häo, ky Tô, tin Lành...); th¬ chª chính tr¸: Cµng Sän; lao ðµng (nông & ngß nghi®p): 73% dân s¯; truy«n thông ðÕi chúng: 7 tri®u máy radio, 3 tri®u máy truy«n hình, Nh§t báo Nhân Dân phát hành 200.000 t¶ m²i ngày; thu nh§p bình quân ð¥u ng߶i 113 ðô la. 

Vi®t nam là mµt qu¯c gia n¢m · ngã tß cüa lßu lµ qu¯c tª thuµc Ðông nam Châu Á, và là n½i d×ng chân cüa các thß½ng buôn cüa vùng иa trung Häi. T× mµt v¸ trí ð¸a lý thu§n lþi nhß thª, do ðó các qu¯c gia trong vùng này ðã thiªt l§p các m¯i quan h® kinh tª, thß½ng mÕi, vån hóa , tôn giáo... qua hai con ð߶ng H° Tiêu, tÑc là ð߶ng bi¬n qua ngã sri lanka, Indonesia, trung Hoa, Vi®t và ð߶ng аng Cö, là ð߶ng bµ, xu¤t phát t× vùng Ðông B¡c Aán r°i bång qua mi«n trung Á, Mông C±, Tây TÕng, Vi®t Nam, trung Hoa. Vì v§y các tôn giáo l¾n, trong ðó có Ph§t giáo g£p nhi«u thu§n lþi du nh§p vào nß¾c ta.

Ngay khi ðßþc truy«n vào, t× thª kÖ ð¥u, ÐÕo Ph§t ðã nhanh chóng thích nghi v¾i l¯i sông cüa ng߶i dân Vi®t và trong quá trình hình thành và phát tri¬n trên ð¤t nß¾c này, ÐÕo Ph§t ðã không g£p mµt tr· ngÕi nào trong vi®c hòa nh§p vào m÷i giai t¥ng cüa xã hµi Vi®t Nam. ÐÕo Ph§t ðã th¤m vào n«n vån minh Vi®t nam tñ nhiên và d­ dàng nhß nß¾c th¤m vào ð¤t. ÐÕo Ph§t ðã lan töa kh¡p hang cùng ngö hëm trên lãnh th± Vi®t nam và ðã có mµt ch² ðÑng nh¤t ð¸nh t× cung ðình cho ðªn làng xã Vi®t Nam. ÐÕo lý cüa Ph§t giáo Vi®t nam cûng ðã ån sâu vào nªp s¯ng, nªp nghî cüa ng߶i dân Vi®t và ðã tr· thành nhæng giá tr¸ tinh th¥n vô giá cho ng߶i dân trên xÑ s· này. trong su¯t chi«u dài l¸ch sØ m߶i tám thª kÖ qua, ÐÕo Ph§t ðã chÑng minh sñ hi®n hæu cüa mình trong h¥u hªt các lãnh vñc chính tr¸, kinh tª, vån hóa, xã hµi... và có nhæng ðóng góp, nhæng änh hß·ng tích cñc vào các m£t nói trên. 

Bài viªt này s¨ ðßþc trình bày qua hai ph¥n: 

* Ph¥n A: T±ng quan v« Ph§t Giáo Vi®t Nam: quá trình du nh§p và phát tri¬n cüa Ph§t giáo Vi®t Nam. 

* Ph¥n B: Sñ änh hß·ng cüa Ph§t giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i Vi®t, qua g¯c ðµ tß tß·ng, triªt lý, phong tøc, t§p quán, nhân vån xã hµi...

Hy v÷ng r¢ng qua bài viªt này s¨ giúp cho ðµc giä n¡m b¡t ðßþc nhæng nét ðÕi cß½ng v« Ph§t giáo Vi®t nam và t¥m änh hß·ng cüa nó trong ð¶i s¯ng cüa ng߶i Vi®t. Dù hªt sÑc c¯ g¡ng ,nhßng ch¡c ch¡n s¨ không sao tránh khöi nhæng s½ sót, cúi xin các b§c cao minh t× bi chï giáo cho. Nhân ðây, cûng xin trân tr÷ng ghi ân các tác giä mà ng߶i viªt ðã tham khäo tài li®u ð¬ hoàn thành bài nghiên cÑu này.

Sàigòn, mùa ðông nåm Bính Tý, 1996

Tác giä c¦n chí 

Møc Løc 

Dçn Nh§p

Ph¥n a : T±ng quan V« Ph§t Giáo Vi®t Nam 
I. Ph§t Giáo du Nh§p Vào Vi®t Nam 
1. Ph§t giáo du nh§p qua con ð߶ng H° Tiêu. 
2. Ph§t giáo du nh§p qua con ð߶ng аng cö. 

II. Ph§t Giáo Vi®t nam Phát Tri¬n qua các Th¶i ÐÕi
1. Ph§t giáo Vi®t nam t× thª kÖ thÑ ii ðªn thª kÖ thÑ V, th¶i kÏ du nh§p và hình thành Ph§t giáo Vi®t Nam.
2. Ph§t giáo Vi®t nam t× thª kÖ thÑ vi ðªn hªt thª kÖ thÑ IX, th¶i kÏ phát tri¬n.
3. Ph§t giáo Vi®t nam trong thª kÖ x ðªn hªt thª kÖ thÑ XIII, th¶i kÏ cñc th¸nh.
4. Ph§t giáo Vi®t nam trong thª kÖ XX, th¶i kÏ phøc hßng. 

III. Nhæng Thành Quä Cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam 
Các con s¯ th¯ng kê m¾i nh¤t v« tñ vi®n, tång ni Vi®t Nam. 

Ph¥n b : anh Hß·ng Ph§t Giáo trong жi s¯ng Ng߶i Vi®t 
1. Änh hß·ng Ph§t giáo v« m£t tß tß·ng. 
2. Änh hß·ng Ph§t giáo v« m£t ðÕo lý. 

II. Änh Hß·ng Ph§t Giáo trong Quá Trình Hµi Nh§p Vån Hóa Vi®t 

1. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các tín ngßÞng truy«n th¯ng.
2. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các tôn giáo khác. 
3. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các tông phái 
4. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các quan h® chính tr¸ xã hµi.
5. Änh hß·ng Ph§t giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i bình dân và gi¾i trí thÑc.

III. Änh Hß·ng Ph§t Giáo qua G¯c е Nhân Vån Và Xã Hµi 

1. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngôn ngæ. 
2. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ca dao và th½ ca 
3. Änh hß·ng Ph§t giáo qua các tác ph¦m vån h÷c. 
4. Änh hß·ng Ph§t giáo qua phong tøc t§p quán. 

IV. Änh Hß·ng Ph§t Giáo qua Các loai Hình Ngh® Thu§t 

1. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngh® thu§t sân kh¤u. 
2. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngh® thu§t tÕo hình. 

Ph¥n c : Nh§n иnh Và Kªt Lu§n 
 

Ph¥n A
T±ng quan V« Ph§t Giáo Vi®t Nam 

I. Ph§t Giáo du Nh§p Vào Vi®t Nam:
Ngày nay, cån cÑ các tài li®u (1) và các l§p lu§n khoa h÷c cüa nhi«u h÷c giä, gi¾i nghiên cÑu h¥u hªt ð«u ð°ng ý r¢ng ÐÕo Ph§t ðã ðßþc truy«n vào Vi®t nam r¤t s¾m, nh¤t là t× cu¯i thª kÖ thÑ ii ðªn ð¥u thª kÖ thÑ iii Tây L¸ch qua hai con ð߶ng H° Tiêu và аng Cö.

1. Ph§t Giáo du nh§p qua con ð߶ng H° Tiêu:

Con ð߶ng H° Tiêu (Chemi des epices) tÑc là ð߶ng bi¬n, xu¤t phát t× các häi cäng vùng nam „n r°i qua ngã Srilanka, Indonesia, Vi®t Nam...lþi døng ðßþc lu°ng gió th±i ð¸nh kÏ vào hai l¥n mµt nåm phù hþp v¾i hai mùa mßa n¡ng · khu vñc Ðông nam Á, nhæng thß½ng nhân „n ðã t¾i các vùng này ð¬ buôn bán b¢ng nhæng con thuy«n bu°m. trong các chuyªn ði vi­n dß½ng này, các thß½ng nhân th߶ng cung thïnh mµt hay hai v¸ tång ð¬ c¥u nguy®n cho thüy thü ðoàn và các v¸ tång này nh¶ ðó mà ðªn truy«n bá ÐÕo Ph§t vào các dân tµc · Ðông nam Á. giao Châu tiêu bi¬u b¤y gi¶ là trung tâm luy Lâu, là n½i tø ði¬m nghï chân giao lßu cüa các thß½ng thuy«n. L¸ch sØ chính thÑc xác nh§n nåm 240 trß¾c Tây l¸ch, mahoda-con vua a døc (Asoka) ðã ðßa ÐÕo Ph§t vào Vi®t nam (2). Tß li®u trong Lînh nam Chính Quái cho biªt mµt dæ ki®n chÑng tö sñ có m£t cüa ÐÕo Ph§t vào ð¶i Hùng Vß½ng thÑ 3 (tri«u ðÕi thÑ 18 vua Hùng k¬ t× trß¾c công nguyên 2879-258). Ðó là câu chuy®n công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng Vß½ng thÑ 3 l¤y аng TØ. Chuy®n k¬ r¢ng аng TØ và Tiên dung l§p ph¯ xá buôn bán giao thi®p v¾i ng߶i nß¾c ngoài. Mµt hôm аng TØ theo mµt khách buôn ngoÕi qu¯c ðªn QuÏnh Viên và tÕi ðây аng TØ ðã g£p mµt nhà sß „n е · trong mµt túp l«u. Nh¶ ðó mà аng TØ và Tiên dung ðã biªt ðªn ÐÕo Ph§t (3). qua dæ ki®n này ta th¤y sñ hi®n di®n cüa Ph§t Giáo do các tång sî „n е truy«n vào Vi®t nam khá lâu trß¾c Tây l¸ch.

Mµt bài nghiên cÑu cüa Ngô Ðång Lþi, vi®n nghiên cÑu khoa h÷c Häi Phòng viªt: "Vùng а S½n mà có nhà nghiên cÑu khÆng ð¸nh chính là thành Nê Lê n½i có bäo tháp cüa vua Asoka. Nªu quä v§y thì t× thª kÖ thÑ ba trß¾c Tây l¸ch, ÐÕo Ph§t ðã ðßþc trñc tiªp truy«n vào nß¾c ta" (4). Và Thi«n Uy¬n T§p anh cûng ghi nh§n cuµc ðàm lu§n giæa thi«n sß Thông Bi®n và Thái H§u Phù Thánh linh Nhân ( Lan) (khi bà höi v« ngu°n g¯c ÐÕo Ph§t Vi®t nam vào d¸p các cao tång trong nß¾c t§p hþp tÕi chùa khai Qu¯c (nay là chùa Tr¤n Qu¯c - Hà Nµi) vào ngày r¢m tháng 2 nåm 1096) Thông Bi®n dçn chÑng l¶i pháp sß Ðàm Thiên (542-607 TL) ð¯i thoÕi v¾i Tùy cao Ъ (?-604 TL): "Mµt phß½ng giao Châu, ð߶ng sang Thiên Trúc, Ph§t pháp lúc m¾i t¾i, thì giang Ðông (Trung Hoa) chßa có, mà luy Lâu lÕi dñng chùa h½n 20 ngôi, ðµ tång h½n 40 ng߶i, d¸ch kinh ðßþc 15 quy¬n, vì nó có trß¾c v§y, vào lúc ¤y thì ðã có Khâu Ðà La, ma ha KÏ Vñc, Khß½ng Tång Hµi, chi Cß½ng Lß½ng, Mâu Bác tÕi ðó" (5). ma ha KÏ vñc, Khâu Ðà la (188 TL) ng߶i „n е hay trung Á; Mâu Bác (165-170 TL) ng߶i trung Hoa; Khß½ng Tång Hµi (200-247 TL) ng߶i „n е; chi Cß½ng Lß½ng (?-264 TL) ng߶i xÑ Nhøc Chi, theo sØ chép ðó là các v¸ sß có m£t s¾m nh¤t · giao Châu vào khoäng thª kÖ thÑ hai ðªn thª kÖ thÑ ba. Có l¨ ðây chï là nhæng v¸ ðßþc sØ ghi lÕi tên tu±i, kÏ thñc ðây không phäi là phái ðoàn truy«n bá ð¥u tiên ðªn Vi®t Nam, vì t× thª kÖ thÑ ba trß¾c Tây l¸ch ðªn thª kÖ thÑ hai sau Tây L¸ch ch¡n ch¡c ðã có nhi«u tång sî ð£t chân ðªn ho¢ng Pháp tÕi Vi®t Nam, cho nên Pháp sß Ðàm Thiên chï dçn ph¥n gi¾i hÕn và cån cÑ vào sñ có m£t cüa tác ph¦m Lý ho£c Lu§n cüa Mâu Bác.

Qua nhi«u tài li®u l¸ch sØ và dña vào ð¸a lý, thiên nhiên, cß dân, l¸ch sØ có th¬ cho chúng ta mµt kªt lu§n ch¡n ch¡c r¢ng ÐÕo Ph§t ðã ðßþc truy«n trñc tiªp vào Vi®t nam chÑ không thông qua trung hoa b¢ng con ð߶ng H° Tiêu. tuy nhiên, cûng có nhi«u cÑ li®u l¸ch sØ chÑng minh r¢ng ÐÕo Ph§t ð°ng th¶i ðßþc truy«n vào Vi®t nam qua con ð߶ng аng Cö.

2. Ph§t Giáo du nh§p qua con ð߶ng аng Cö

Con ð߶ng аng Cö (Chemin des Steppes) tÑc là ð߶ng bµ còn g÷i là con ð߶ng t½ løa (6) con ð߶ng này n¯i li«n Ðông Tây, phát xu¤t t× vùng Ðông B¡c „n е, assam ho£c phía trung Á, mµt nhánh cüa ð߶ng t½ løa ði t× Châu Âu qua các vùng thäo nguyên và vùng sa mÕc · trung Á t¾i LÕc Dß½ng b¢ng phß½ng ti®n lÕc ðà. Cûng có th¬ các thß½ng nhân và tång sî qua vùng Tây TÕng và các tri«n sông Mekong, sông H°ng, sông Ðà mà vào Vi®t Nam. Cu¯n L¸ch sØ Ph§t Giáo Vi®t nam (Hà Nµi, 1988) có nói rõ: "Các thß½ng nhân xu¤t phát t× trung „n có th¬ dùng tuyªn ð߶ng bµ ngang qua ðèo ba Chùa và theo sông kanburi mà xu¯ng Châu Th± Mênam, b¢ng tuyªn ð߶ng hi®n nay vçn n¯i li«n cäng moulmein v¾i thành ph¯ Raheng, n¢m trên mµt nhánh cüa con sông Mênam (...) chính tuyªn ð߶ng này dçn t¾i vùng bassak · trung lßu sông Mekong, ð¸a bàn cüa vß½ng qu¯c Kambijan. Vß½ng qu¯c này có th¬ là do nhæng di dân „n е thành l§p trß¾c công nguyên. R¤t có th¬ các tång sî „n е vào ð¥u công nguyên ðã theo con ð߶ng này mà ðªn ð¤t Lào, r°i t× ðây vßþt Tr߶ng S½n sang thanh Hóa hay Ngh® An".

Nhæng dæ ki®n v« con ð߶ng H° Tiêu và con ð߶ng аng Cö có liên quan ðªn sñ giao lßu cüa Vi®t nam tuy chßa nhi«u chÑng minh có nhæng chÑng tích mà l¸ch sØ còn ð¬ lÕi, dù l¸ch sØ truy«n mi®ng hay thành vån, theo l¸ch sØ Ph§t Giáo Vi®t nam thì vào thª kÖ thÑ ii trß¾c Tây l¸ch, vua „n е asoka sau cuµc ðÕi hµi kªt t§p kinh ði¬n l¥n thÑ ba, vua và trß·ng lão tissa moggaliputta ðã g·i nhi«u phái ðoàn Nhß lai sÑ giä lên ð߶ng truy«n bá chánh pháp cho các nß¾c thuµc vùng vi­n ðông, trong ðó có ðoàn cüa hai v¸ cao tång là uttara và sona ðßþc phái ðªn suvana -Bhumi, xÑ kim иa. tuy có nhi«u ý kiªn khác nhau v« vùng kim иa nhßng ý kiªn trong quy¬n l¸ch sØ Ph§t Giáo Thª Gi¾i (7) thì cho r¢ng vùng kim иa này là bán ðäo Ðông Dß½ng t× Miªn Ði®n kéo dài ðªn Vi®t Nam. V¤n ð« này ðßþc sách L¸ch SØ Ph§t Giáo Vi®t nam (sðð) viªt: "sØ li®u Ph§t Giáo Miªn Ði®n chép r¢ng hai v¸ cao tång ðó (Uttara và Sona) ðã ðªn Miªn Ði®n truy«n giáo nhßng sØ li®u Ph§t Giáo tÕi Thái lan cûng ghi là hai cao tång uttara và sona có ðªn Thái lan truy«n giáo. Có h÷c giä dña vào mµt tài li®u trung hoa nói r¢ng · giao Châu tÕi thành Nê Lê, có bäo tháp cüa vua Asoka, và h÷c giä ðó xác ð¸nh thành Nê Lê chính là а S½n hi®n nay (cách Häi Phòng khoäng 12km)".

Nói chung cån cÑ theo các tß li®u trên thì chúng ta có th¬ khÆng ð¸ng r¢ng Ph§t Giáo truy«n vào Vi®t nam khoäng ð¥u kÖ nguyên Tây l¸ch b¢ng nhæng phß½ng ti®n hòa bình và vì thª không mµt gi÷t máu nào ðã chäy, không mµt gi÷t l® nào r½i vì sñ truy«n bá ÐÕo Ph§t vào Vi®t Nam.

I. Ph§t Giáo Vi®t nam Phát Tri¬n qua Các Th¶i ÐÕi 

1. Ph§t Giáo Vi®t nam t× thª kÖ thÑ ii ðªn hªt thª kÖ thÑ V, th¶i kÏ du nh§p và hình thành Ph§t Giáo Vi®t Nam:

Không bao lâu khi Ph§t Giáo ðßþc truy«n vào ð¤t Vi®t, nh¶ sñ n± lñc hoÕt ðµng truy«n giáo cüa các tång sî „n е, tÕi luy Lâu, thü phü cüa giao Chï lúc b¤y gi¶ ðã tr· thành mµt trung tâm Ph§t Giáo l¾n nh¤t trong vùng. TÕi ðây, v¾i nhæng sinh hoÕt ho¢ng pháp cüa ngài Khâu Ðà la (ng߶i „n е ðªn luy Lâu khoäng nåm 168-169) ðã xu¤t hi®n mµt mô hình Ph§t Giáo Vi®t nam hóa ð¥u tiên qua hình tßþng ThÕch quang Ph§t và man Nß½ng Ph§t Mçu (hình tßþng Ph§t Næ). Mµt chÑng li®u l¸ch sØ quan tr÷ng khÆng ð¸nh Ph§t Giáo Vi®t nam ðã b¡t r­ s¾m · giao Châu là sñ vi®c ngài Mâu Bác (sinh cu¯i thª kÖ thÑ II) theo m© t× trung Qu¯c sang giao Châu khi ngài còn r¤t trë, r°i l¾n lên, tÕi ðây ngài ðã viªt bài "Lý ho£c Lu§n" và d¸ch mµt s¯ kinh sách, chÑng tö ngài ðã h÷c Ph§t giáo tÕi giao Châu và nhß thª Ph§t Giáo giao Châu ðã phát tri¬n khá mÕnh, ít nh¤t là vào næa ð¥u thª kÖ thÑ iii Tây L¸ch.

Sang thª kÖ thÑ III, có ba nhà truy«n giáo nß¾c ngoài ðªn ho¢ng Pháp tÕi giao Châu là các ngài Khß½ng Tång Hµi (g¯c ng߶i Sogdiane, Khß½ng Cß); ngài chi Cß½ng Lß½ng Tiªp (ng߶i xÑ Nhøc Chi) và ngài ma ha KÏ Vñc (ng߶i „n е).

Ъn thª kÖ thÑ V, có hai thi«n sß xu¤t hi®n, là ÐÕt ma Ы Bà (Oharmadeva,) và Hu® Th¡ng (ng߶i Vi®t). Thi«n sß ÐÕt ma Ы Bà là ng߶i „n е ðªn giao Châu vào giæa thª kÖ thÑ v ð¬ giäng dÕy v« phß½ng pháp thi«n h÷c. Thi«n sß Hu® Th¡ng là ng߶i ð¸a phß½ng là mµt trong nhæng h÷c trò cüa ông.

Cûng do ðßþc truy«n bá trñc tiªp t× „n е vào Vi®t nam ngay t× ð¥u kÖ nguyên Tây l¸ch, nên danh xßng buddha (B§c Giác Ngµ) tiªng PhÕn ðã ðßþc phiên âm trñc tiªp sang tiªng Vi®t là Bøt (Trung hoa d¸ch là Ph§t). Ði«u này trùng hþp v¾i danh t× Bøt ðßþc xu¤t hi®n trong nhi«u truy®n c± tích Vi®t Nam. theo t× ði¬n Ph§t h÷c Vi®t Nam, (Minh Châu và minh Chi, Hà Nµi 2026) có ghi: "Tiªng Bøt ph± biªn h½n trong vån h÷c dân gian và là d¤u hi®u chÑng tö ÐÕo Ph§t truy«n vào nß¾c ta s¾m l¡m". Ph§t Giáo · giao Châu lúc ¤y mang màu s¡c nam phß½ng, nhßng trong con m¡t cüa n«n vån minh nông nghi®p, ng߶i Vi®t nam lÕi hình dung ÐÑc Ph§t nhß là mµt v¸ th¥n toàn nång có m£t · kh¡p n½i, sÇn sàng xu¤t hi®n ð¬ cÑu ðµ m÷i ng߶i.

2. Ph§t giáo Vi®t nam t× thª kÖ thÑ vi ðªn hªt thª kÖ thÑ IX, th¶i kÏ phát tri¬n:

Bß¾c sang th¶i kÏ này, Ph§t tØ Vi®t nam lÕi tiªp nh§n thêm nhæng ðoàn truy«n giáo cüa trung Qu¯c. Không bao lâu sau ðó, Ph§t Giáo B¡c phß½ng (Trung Qu¯c) ðã chiªm ßu thª và ðã thay ð±i ch± ðÑng cüa Ph§t Giáo nam Truy«n v¯n có t× trß¾c. T× buddha ðßþc d¸ch thành chæ Ph§t, và t× ðây Ph§t d¥n d¥n thay thª cho chæ Bøt và chæ Bøt chï còn gi¾i hÕn trong ca dao, tøc ngæ, truy®n c± tích mà thôi.

Trong th¶i gian này, t× trung hoa có ba tông phái ðßþc truy«n vào Vi®t Nam, ðó là Thi«n Tông, T¸nh е Tông và M§t Tông.

a.Thi«n Tông : 

Là tông phái hay ðúng h½n là mµt pháp môn tu t§p có t× th¶i ÐÑc Ph§t Thích ca tÕi „n е (trong hµi linh S½n) r°i truy«n xu¯ng cho Tôn giä ca Diªp, l¥n lßþt cho ðªn T± thÑ 28 „n е là B° Ы ÐÕt ma (Bodhidharma). Ъn nåm 520 T± B° Ы ÐÕt Ma, v¯n là thái tØ thÑ ba cüa vua Kancipura, nam „n, vâng theo l¶i th¥y là Bát Nhã Ða la (Prajnatara), B° Ы ÐÕt ma ðªn trung hoa ð¬ ho¢ng dß½ng Ph§t pháp. TÕi n½i ây, Thi«n Tông ðã ðßþc hình thành và nhanh chóng hßng th¸nh.

Thi«n hay còn g÷i là tînh lñ, chü trß½ng t§p trung trí tu® ð¬ tìm ra chân lý. tu theo pháp môn này ðòi höi hành giä phäi có nhi«u công phu và khä nång trí tu®, do v§y chï ph± biªn · t¥ng l¾p trí thÑc và giai c¤p thßþng lßu, và cûng chính nh¶ h÷ ghi chép lÕi mà chúng ta ngày nay m¾i biªt ðßþc l¸ch sØ Thi«n Tông · Vi®t Nam.

* Dòng thi«n thÑ nh¤t: ðßþc T± TÏ ni Ða Lßu Chi (Vinitaruci) sáng l§p. Ngài là ng߶i nam Thiên Trúc, sang trung hoa h÷c ðÕo và ðßþc t± thÑ ba thi«n tông trung hoa là T± Tång Xán khuyên nên "mau ði v« phß½ng nam mà tiªp xúc v¾i thiên hÕ, không nên · lâu tÕi ðây". Ngài t× bi®t và ðªn Vi®t nam vào nåm 580, · tÕi chùa Pháp Vân (nay là Thu§n Thành Hà B¡c) ð¬ ho¢ng pháp và truy«n cho t± thÑ hai là ngài Pháp Hi«n (ng߶i Vi®t Nam). Ðây là dòng thi«n có tích cách dân tµc Vi®t Nam, v×a bi¬u lµ ðßþc sinh hoÕt tâm linh siêu vi®t cüa Ph§t Giáo v×a bi¬u lµ ðßþc ð¶i s¯ng thñc tª và ð½n giän cüa qu¥n chúng nghèo kh± Vi®t Nam. Dòng thi«n này truy«n ðßþc 19 thª h®.

* Dòng thi«n thÑ hai: là thi«n phái Vô Ngôn Thông, do thi«n sß Vô Ngôn Thông ng߶i trung hoa sáng l§p tÕi chùa Kiªn S½ (Phù бng, Hà B¡c) vào nåm 280. Ng߶i kª nghi®p ngài là thi«n sß Cäm Thành. Ðây là thi«n phái ch¸u änh hß·ng Ph§t Giáo trung hoa sâu ð§m, tuy nhiên vçn r¤t g¥n gûi v¾i ð¶i s¯ng xã hµi, hòa nh§p vào ð¶i s¯ng ng߶i dân trong khi vçn duy trì ðßþc sinh hoÕt tâm linh ðµc l§p cüa mình. Thi«n phái này truy«n ðßþc 17 thª h®.

* Dòng thi«n thÑ ba: là thi«n phái Thäo Ð߶ng, do thi«n sß Thäo Ð߶ng (ng߶i trung Hoa) sáng l§p, ngài v¯n là tù binh b¸ b¡t tÕi Chiêm Thành, ðßþc vua Lý Thánh Tông (1054-1072) giäi phóng khöi kiªp s¯ng tù ðày và vua cho l§p ðÕo tràng tÕi chùa khai Qu¯c · ngay kinh thành Thång long (1069) ð® tØ theo h÷c r¤t ðông, trong ðó có cä chính vua Lý Thánh Tông. Thi«n phái này có khuynh hß¾ng thi«n tông trí thÑc và vån chß½ng, do ðó không c¡m r­ ðßþc trong qu¥n chúng mà chï änh hß·ng ðßþc t¾i mµt s¯ trí thÑc và vua quan có khuynh hß¾ng vån h÷c. Dòng thi«n này truy«n ðßþc 6 ð¶i.

* Dòng thi«n thÑ tß: ðó là thi«n phái Trúc Lâm do vua Tr¥n Nhân Tông (1258-1368) khai sáng. vua Tr¥n Nhân Tông h÷c Ph§t qua sñ hß¾ng dçn cüa Tu® trung Thßþng Sî, mµt thi«n sß cß sî n±i tiªng ð¶i Tr¥n, sau khi xu¤t gia vào nåm 1299 v¾i ðÕo hi®u là Trúc Lâm Ð¥u Ðà, ngài ðã lên tu · núi Yên TØ (tïnh Quãng Ninh) và tÕi ðây, ngài ðã l§p ra thi«n phái Trúc Lâm, mµt dòng thi«n Vi®t nam ð¥u tiên, mang tính ch¤t ðµc l§p Vi®t nam v¾i sñ kªt hþp hài hòa cüa Ph§t Giáo Aán-Hoa. L§p ra thi«n phái Trúc Lâm này, vua Tr¥n Nhân Tông ðã th¯ng nh¤t ðßþc các thi«n phái t°n tÕi trß¾c ðó và toàn bµ Giáo Hµi Ph§t Giáo ð¶i Tr¥n v« mµt m¯i.

Nhìn chung thi«n phái Trúc Lâm là mµt dòng thi«n t±ng hþp ðßþc ba y«u t¯ ð£c thù cüa xã hµi. Trúc Lâm ðÕi di®n cho quý tµc, Pháp loa ðÕi di®n cho nông dân và Huy«n quang ðÕi di®n cho nho sî, tính cách quý tµc, nông dân và nho sî là th¬ hi®n toàn di®n trong con ng߶i Trúc Lâm. Sñ t±ng hþp ðó, ðã tÕo nên nét ð£c thù cüa thi«n phái Trúc Lâm mà các thi«n phái trß¾c ðó không có ðßþc, k¬ t× ðó ðßa ÐÕo Ph§t ði vào xã hµi v¾i tinh th¥n nh§p thª cø th¬, giáo hµi ðßþc t± chÑc ch£t ch¨, cûng c¯ tinh th¥n ðÕo pháp và dân tµc xây dñng ph°n vinh cho ð¤t nu¾c. sau th¶i ðÕi Lý Tr¥n các dòng thi«n Vi®t nam d߶ng nhß lu m¶ và tàn løi hÆn, ðªn cu¯i thª kÖ thÑ XX, tiªp n¯i ðÕo mÕch Vi®t Nam, thi«n sß Thích thanh T× ðã phøc hßng n«n thi«n tông Vi®t nam ðó là th¶i ði¬m ð¥u nhæng nåm 70 tÕi tu vi®n Ch½n Không (1970-1986) r°i ðªn Th߶ng Vi®n Th߶ng Chiªu (1974-1994) và hi®n nay là thi«n vi®n Trúc Lâm · Ðà LÕt. Ðây có th¬ nói là mµt dòng thi«n khác mang tính cách ðµc l§p cüa ng߶i Vi®t Nam. Thi«n sß thanh T× ðã không theo các dòng thi«n nào truy«n th¯ng mà chï t±ng hþp ch² th¤y, ch² ngµ và sñ Ñng døng cüa ba thi«n sß n±i tiªng là thi«n sß Hu® Khä (t± thÑ 2, trung Hoa) thi«n sß Hu® Nång (t± thÑ 6, trung Hoa) và thi«n sß Tr¥n Nhân Tông (s½ t± Trúc Lâm, Vi®t Nam) mà l§p thành phß½ng pháp tu t§p cho thi«n sinh Vi®t nam trong th¶i hi®n ðÕi.

b.T¸nh е Tông:

Khác v¾i Thi«n Tông, T¸nh е Tông chü trß½ng phäi dña vào tha lñc tÑc sñ giúp ðÞ t× bên ngoài. Th§t ra, Thi«n hay T¸nh е cûng chï là nhæng pháp môn tu t§p thích hþp cho nhi«u ð¯i tßþng khác nhau do ÐÑc Ph§t truy«n giáo ra. Chính ÐÑc Ph§t Thích ca ðã nh¶ vào tñ lñc cüa mình ð¬ ðªn giác ngµ thì c¥n phäi giúp ðÞ h÷, sñ trþ lñc hay tha lñc này r¤t quan tr÷ng. Ði«u này gþi cho tín ð° liên tß·ng ðªn mµt cõi Niªt Bàn cø th¬ ðó là cõi T¸nh е hay thª gi¾i Cñc LÕc do ÐÑc Ph§t a di Ðà làm giáo chü. Sñ giúp ðÞ ðó còn cho th¤y bän thân cüa ng߶i tín ð° c¥n th߶ng xuyên ði chùa dâng hß½ng, cúng d߶ng, b¯ thí, làm nhæng ði«u thi®n, tránh các ði«u ác và th߶ng xuyên ni®m danh hi®u ÐÑc Ph§t a di Ðà ð¬ ðÕt ðªn nh¤t tâm b¤t loÕn và mu¯n ðÕt ðªn ch² nh¤t tâm b¤t loÕn này, hành giä trong lúc ni®m Ph§t phäi hình dung, quán tß·ng v« thª gi¾i cñc lÕc ð¬ tâm mình hß¾ng t¾i. 

Nh¶ cách thÑc tu t§p ð½n giän nhß v§y nên T¸nh е Tông là tông phái ph± biªn kh¡p ð¤t nß¾c Vi®t Nam. Ðâu ðâu ta cûng g£p ng߶i dân tøng kinh a di Ðà và ni®m danh hi®u cüa ÐÑc Ph§t a di Ðà. Tßþng Ph§t a di Ðà cûng thuµc loÕi tßþng Ph§t lâu ð¶i và ph± biªn · Vi®t Nam. Ði¬n hình là pho tßþng Ph§t a di Ðà b¢ng ðá, cao g¥n 2m,th¶ tÕi chùa Ph§t Tích, huy®n Tiên Du, Tïnh B¡c Ninh, ðßþc tÕo tác dß¾i tri«u Lý Thánh Tông nåm 1057. Ðây là mµt b¢ng chÑng ðánh d¤u sñ änh hß·ng T¸nh е Tông ð¥u tiên · Vi®t Nam.

c.M§t tông: 

Là mµt tông phái chü trß½ng sØ døng hình änh cø th¬ và nhæng m§t ngæ, m§t chú ð¬ khai m· trí tu® giác ngµ. Tß½ng truy«n M§t Tông do Ph§t ÐÕi Nh§t chü xß¾ng và có hai bµ kinh chính là kinh ÐÕi Nh§t và kinh kim Cß½ng. M§t tông truy«n vào Vi®t nam không còn ðµc l§p nhß mµt tông phái riêng mà nhanh chóng hòa vào tín ngßÞng dân gian, pha trµn v¾i các truy«n th¯ng nhß ch¦n tª, c¥u ð°ng, dùng pháp thu§t, yªm bùa tr¸ tà ma và tr¸ b®nh. M§t tông không có d¤u hi®u phát tri¬n rõ ràng · Vi®t Nam, chï tuÏ thuµc vào sñ th÷ trì cüa t×ng chùa và cüa m²i cá nhân có c½ duyên ðªn v¾i tông phái này. 

3.Ph§t Giáo Vi®t nam t× thª kÖ thÑ x ðªn hªt thª kÖ thÑ XIII, th¶i kÏ cñc th¸nh

Ъn thª kÖ thÑ x thì Vi®t nam ðã träi qua 1000 nåm B¡c thuµc. Nhß ta ðã th¤y, Ph§t Giáo Vi®t nam cüa thª kÖ thÑ v chï còn ghi lÕi hai thi«n sß là ÐÕt ma Ы Bà và Hu® Th¡ng. Thª kÖ thÑ vi ghi lÕi hai thi«n sß Vi®t Nam: Quán Duyên và Pháp Thi«n. Chính trong thª kÖ này mà thi«n sß TÏ ni Ða Lßu chi ðªn Vi®t Nam. ba thª kÖ tiªp theo, thª kÖ VII, viii và ix là ba thª kÖ thuµc nhà Ð߶ng cai tr¸, ðªn thª kÖ thÑ x thì Vi®t nam m¾i b¡t ð¥u giành ðßþc quy«n tñ chü. Chính trong thª kÖ này ÐÕo Ph§t m¾i thñc sñ hßng th¸nh và có nhæng ðóng góp tích cñc cho ð¤t nß¾c. Nåm 971 vua Ðinh Tiên Hoàng ð¸nh giai c¤p cho tång sî và ban chÑc tång th¯ng cho Thi«n sß Ngô Chân Lßu thuµc thi«n phái Vô Ngôn Thông, và ngài Khuông Vi®t Thái Sß, chính thÑc tiªp nh§n Ph§t Giáo làm nguyên t¡c chï ðÕo tâm linh cho chính sñ. Cûng chính trong thª kÖ này vua Lê ÐÕi Hành ðã m¶i thi«n sß Pháp Thu§n và thi«n sß VÕn HÕnh cüa thi«n phái TÏ ni Ða Lßu chi làm c¯ v¤n chính sñ. Các thi«n sß Khuông Vi®t, Pháp Thu§n và VÕn HÕnh cûng ðã tiªp tøc trþ giúp vua Lý Thái T± trong thª kÖ kª tiªp.

Ph§t Giáo Vi®t nam trong th¶i kÏ này phát tri¬n t¾i mÑc toàn v©n và cñc th¸nh. do änh hß·ng tß tu·ng cüa vua Tr¥n Nhân Tông và Tu® trung Thßþng Sî ð¥u thª kÖ thÑ VIII, ba thi«n phái TÏ ni Ða Lßu Chi, Vô Ngôn Thông và Thäo Ð߶ng sát nh§p tÕo thành mµt và ðßa t¾i sñ phát tri¬n cüa thi«n phái Trúc Lâm là thi«n phái duy nh¤t dß¾i ð¶i Tr¥n. Vì v§y ð¶i Tr¥n có th¬ g÷i là th¶i ðÕi th¯ng nh¤t cüa Ph§t Giáo các h® phái trß¾c ðó. Tång sî ð¶i Tr¥n không trñc tiªp ðóng góp vào sñ nghi®p chính tr¸ nhß các thi«n sß ð¶i Lý, nhßng Ph§t Giáo là mµt yªu t¯ quan tr÷ng ð¬ liên kªt nhân tâm. tinh th¥n Ph§t Giáo ðã kiªn cho các nhà chính tr¸ ð¶i Tr¥n áp døng nhæng chính sách bình dân, thân dân và dân chü. Ph§t Giáo trong ð¶i Tr¥n là qu¯c giáo, m÷i ng߶i dân trong xã hµi ði«u hß¾ng v« Ph§t Giáo. Nhà nho Lê Quát, h÷c trò chu Vån An, ðã l¤y làm tÑc gi§n vì th¤y toàn dân theo Ph§t : "Ph§t chï l¤y ði«u h÷a phúc mà ðµng lòng ng߶i, sao mà sâu sa và b«n ch¡c ðªn nhß v§y? Trên t× Vß½ng Công, dß¾i ðªn thÑ dân, h­ làm vi®c gì thuµc v« vi®c Ph§t, thì hªt cä gia tài cûng không tiªc. Nªu hôm nay ðem ti«n ð¬ làm chùa xây tháp thì h¾n h·, vui vë, nhß trong tay ðã c¥m ðßþc biên lai ð¬ ngày sau ði nh§n s¯ ti«n trä báo lÕi. cho nên trong kinh thành ngoài ðªn Châu Phü, ð߶ng cùng ngõ hëm, chÆng khiªn ðã theo, chÆng th« mà tin, h­ ch± nào có nhà thì có chùa Ph§t; bö ði thì làm lÕi, hß ði thì sØa lÕi" (8). 

Có r¤t nhi«u chùa tháp qui mô to l¾n ho£c kiªn trúc ðµc ðáo ðã ðßþc xây dñng trong th¶i Lý Tr¥n nhß chùa Ph§t Tích, chùa ÐÕi Lãm, chùa linh XÑng, chùa Mµt Cµt, chùa Ph± Minh. Khâm phøc trß¾c nhæng thành tñu vån hóa cüa Ph§t Giáo Vi®t nam th¶i Lý Tr¥n mà sách vÞ trung hoa truy«n tøng nhi«u v« 4 công trình ngh® thu§t l¾n mà h÷ g÷i là an nam TÑ ÐÕi Khí (9). Ðó là:

* Tßþng Ph§t Chùa QuÏnh Lâm: chùa QuÏnh Lâm · Ðông Tri«u (Quäng Ninh) ðßþc xây dñng vào khoäng thª kÖ XI, có pho tßþng di L£c b¢ng ð°ng mà theo vån bia mà nay vçn còn giæ ðßþc trong chùa thì tßþng cao 6 trßþng (1 trßþng b¢ng khoäng 4m) ð£t trong mµt tòa Ph§t ði®n cao 7 trßþng. ÐÑng t× bªn ðò Ðông Tri«u, cách xa 10 d£m vçn còn trong th¤y nóc chánh ði®n.

* Tháp Bäo Thiên: g°m 12 t¥ng, cao 20 trßþng do vua Lý Thánh Tông cho xây dñng vào nåm 2026 trên khuôn viên chùa Sùng Khánh · phía Tây H° Løc Thüy (tÑc H° Gß½m Hà Nµi ngày nay) b¢ng ðá và gÕch, riêng t¥ng thÑ 12 ðúc b¢ng ð°ng. Ðây là ð® nh¤t danh th¡ng ðª ðô mµt th¶i. Ъn nåm 1414 tháp b¸ quân Vß½ng Thông tàn phá, n«n tháp còn lÕi to nhß quä ð°i, có th¶i dùng làm n½i h÷p chþ; ðªn nåm 1791 dÞ ra l¤y gÕch xây thành còn th¤y 4 pho tßþng kim Cß½ng tr¤n giæ 4 cØa và nhi«u tßþng chim thú khác. Th¶i Pháp b¸ phá huÖ hoàn toàn ð¬ xây dñng nhà th¶ l¾n trên mänh ð¤t ¤y.

* Chuông quy Ði«n: Nåm 1101, vua Lý Nhân Tông cho xu¤t hàng vÕn cân ð°ng ð¬ ðúc quä chuông này và dñ ð¸nh treo nó tÕi khuôn viên chùa Diên Hñu (10) trong l¥u chuông b¢ng ðá xanh cao 8 trßþng. Nhßng chuông ðúc xong to quá (ð߶ng kính 1,5 trßþng (khoäng 6m) cao 3 trßþng (khoäng 12 m), n£ng ðªn vài vÕn cân) không treo n±i lên ðành 𬠷 ngoài ruµng.

* VÕc Ph± Minh: ðúc b¢ng ð°ng vào th¶i vua Tr¥n Nhân Tông (1279-1293) ð£t tÕi chùa Ph± minh (làng TÑc M£c, nam Hà). VÕc sâu 6 thß¾c, rµng 10 thß¾c n£ng trên 7 t¤n (11). VÕc to t¾i mÑc có th¬ n¤u ðßþc cä mµt con bò mµng, trë con có th¬ chÕy nô ðùa trên thành mi®ng vÕc. Ъn nay vçn còn 3 trø ðá kê chân vÕc trß¾c sân chùa Ph± Minh.

4.Ph§t Giáo Vi®t nam trong thª kÖ XX, th¶i kÏ phøc hßng:

Ph§t Giáo Vi®t nam ðã träi qua th¶i cñc th¸nh nh¤t dß¾i hai tri«u ðÕi Lý Tr¥n, sang ðªn ð¶i H§u Lê r°i Nguy­n Tri«u thì Ph§t Giáo phäi nh߶ng bß¾c cho nho giáo, lúc ¤y ðang chiªm vai trò ðµc tôn.

Tri«u ðÕi nhà Nguy­n truy«n ðªn ð¶i vua Tñ ÐÑc thì m¤t chü quy«n, nß¾c ta r½i vào vòng ðô hµ cüa Pháp. Ph§t Giáo Vi®t nam v¯n ðã suy vi nay lÕi ðiêu tàn h½n. trong b¯i cänh ðó, ky Tô giáo ðã du nh§p vào Vi®t nam và dân tµc Vi®t nam lÕi tiªp nh§n thêm mµt tôn giáo m¾i cüa phß½ng Tây. tuy tinh th¥n khai phóng dung hþp cüa Ph§t Giáo su¯t m¤y thª kÖ qua không còn ðßþc th¬ hi®n trong chính sách qu¯c gia, vån hóa và xã hµi vào thª kÖ xx nhßng Ph§t Giáo vçn là tôn giáo chính cüa dân tµc, ðóng vai trò hòa giäi giæa các thª lñc tranh ch¤p, góp ph¥n xây dñng tinh th¥n dân tµc, bäo v® n«n ðµc l§p cüa qu¯c gia. 

Vào khoäng nhæng nåm 1920-1930, trong không khí tßng b×ng cüa phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo trên thª gi¾i, ð£t bi®t · Nh§t Bän, trung Hoa, „n е và Miªn Ði®n, mµt s¯ tång sî và cß sî ðã phát ðµng phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo tÕi Vi®t Nam, t× ðó ðßa ðªn sñ thành l§p T±ng Hµi Ph§t Giáo Vi®t nam tÕi mi«n B¡c vào nåm 1934 ð£t trø s· tÕi chùa Quán SÑ, và xu¤t bän tÕp chí Ðu¯c Tu®. — mi«n Trung, Hµi an nam Ph§t H÷c cûng ra m¡t tÕi chùa T× Ðàm và cho xu¤t bän tÕp chí Viên Âm vào 1934, ð£t bi®t hµi ðã m· các Ph§t H÷c Vi®n cho tång chúng tu h÷c nhß ph§t h÷c ð߶ng Báo Qu¯c và kim S½n, Trúc Lâm và Tây Thiên. — Bình иnh có hµi Ph§t H÷c Bình иnh, · Ðà NÇng có hµi Ph§t H÷c Ðà Thanh, ra tÕp chí tam Bäo. TÕi mi«n Nam, nåm 1920, Hµi Løc Hòa ðßþc thành l§p ð¬ ðoàn kªt và v§n ðµng phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo. Hµi nghiên cÑu Ph§t H÷c nam KÏ ra ð¶i, ð£t trø s· tÕi chùa linh S½n; xu¤t bän tÕp chí T× bi Âm (1932). Nåm 1933 Liên Ðoàn H÷c Xã ra ð¶i. Nåm 1034, hµi Ph§t H÷c LßÞng Xuyên ra ð¶i, xu¤t bän tÕp chí du Tân Ph§t h÷c và m· Ph§t H÷c ð߶ng LßÞng Xuyên.

Nh¶ phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo này mà ðµi ngû tång ni ðßþc ðào tÕo qua nhi«u tr߶ng l¾p và phát tri¬n nhi«u · các tïnh. Chùa chi«n ðßþc xây dñng kh¡p n½i, nh¤t là h® th¯ng chùa ph§t h÷c · các thành th¸. Nhi«u ngôi chùa · làng xã ðßþc trùng tu và có chß tång ni trø trì. Bên cÕnh ðó, trong th¶i kÏ này, có nhi«u h® phái, tôn phái ph§t giáo ra ð¶i, nhß giáo phái Kh¤t Sî Vi®t Nam, Thiên thai Giáo Quán Tông, Ph§t Giáo hoa Tông ..Mµt yêu c¥u th¯ng nh¤t Ph§t Giáo ðßþc ð£t ta tÕi Huª, ðßa ðªn vi®c thành l§p T±ng Hµi Ph§t Giáo Vi®t nam ð£t trø s· tÕi chùa T× Ðàm Huª, hµi chü là Hòa thßþng Thích T¸nh Khiªt, ðây là mµt t± chÑc th¯ng nh¤t Ph§t Giáo ba mi«n Nam, Trung, B¡c, ð°ng th¶i vÕch ra mµt con ð߶ng dân tµc nhân bän, hß¾ng dçn bß¾c ði Ph§t Giáo vào môi tr߶ng tß tß·ng và vån hóa, tiªp tøc xây dñng con ng߶i và xã hµi Vi®t Nam. Ði¬m ð£c s¡c cüa Ph§t Giáo Vi®t nam trong thª kÖ xx là sñ kªt hþp cüa hai giáo phái nam Tông và B¡c Tông vào nåm 1964 ð¬ thành l§p Giáo Hµi Ph§t Giáo Vi®t nam Th¯ng Nh¤t. Giáo Hµi này hoÕt ðµng cho ðªn nåm 1981 thì ngßng hoÕt ðµng trong nß¾c, nhßng có vån phòng hai Vi®n Hóa ÐÕo ð£t tÕi ti¬u bang California, hoa KÏ, hoÕt ðµng r¤t mÕnh.

Ъn tháng m߶i mµt nåm mµt nghìn chín tråm tám m¯t, sau sáu nåm ð¤t nß¾c thay ð±i th¬ chª, mµt hµi ngh¸ v¾i 165 ðÕi bi¬u cüa chín t± chÑc giáo hµi h® phái cä nß¾c ðã h÷p tÕi chùa Quán SÑ Hà Nµi ðßa ðªn vi®c thành l§p Giáo Hµi Ph§t giáo Vi®t Nam. Hòa thßþng Thích ÐÑc Nhu§n làm pháp Chü Hµi аng ChÑng minh trung ¿½ng, Hòa Thßþng Thích Trí Thü làm chü t¸ch Hµi аng Tr¸ Sñ trung ¿½ng. Giáo hµi ð£t vån phòng i tÕi chùa Quán SÑ Hà Nµi, vån phöng ii tÕi chùa Xá Lþi (12) thành ph¯ H° Chí Minh.

II. Th¯ng Kê Mµt S¯ Thành Quä Cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam 

T× khi du nh§p cho ðªn nay, Ph§t Giáo Vi®t nam ðã träi qua bao thång tr¥m, lúc th¸nh lúc suy, có lúc th¯ng nh¤t, có lúc phân tán, do nhi«u nguyên nhân khác nhau, t× ðây Ph§t Giáo Vi®t nam ðã ðßþc th¯ng nh¤t t× B¡c chí Nam. Các h® phái ph§t giáo vçn ðßþc bäo lßu, nét ð£c trßng trong pháp môn tu hành vçn ðßþc tôn tr÷ng, h® th¯ng chùa chi«n, tång ni ðã ðßþc th¯ng kê, quän lý th¯ng nh¤t. theo s¯ th¯ng kê ðßþc công b¯ trong hµi ngh¸ th߶ng niên cüa Giáo Hµi Ph§t giáo Vi®t nam (13) thì s¯ tñ vi®n Ph§t Giáo và s¯ tång ni mà giáo hµi ðã th¯ng kê ðßþc (14) là 14.303 ngôi tñ vi®n, trong ðó g°m 13.312 tñ vi®n B¡c tông, 469 tñ vi®n nam tông nguyên thüy và Khmer, 142 t¸nh xá kh¤t sî, 95 t¸nh th¤t và 185 ni®m Ph§t ð߶ng. V« tång ni thì có 26.268 v¸, có ba H÷c Vi®n Ph§t Giáo, mµt Tr߶ng cao ðÆng chuyên khoa ph§t h÷c, 30 tr߶ng c½ bän ph§t h÷c, mµt Tr߶ng ðào tÕo ðµi ngû giäng viên ho¢ng pháp. Ngoài ra giáo hµi Ph§t giáo Vi®t nam ðã thành l§p ðßþc Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c tÕi thành ph¯ H° Chí minh và phân vi®n nghiên cÑu tÕi thü ðô Hà Nµi. Và ð£c bi®t là hµi ð°ng phiên d¸ch và ¤n hành ÐÕi TÕng kinh Vi®t nam cûng ðã ðßþc thành l§p, tính ðªn nay hµi ð°ng ðã phiên d¸ch ¤n hành 30 t§p kinh ðßþc d¸ch t× chæ Hán và chæ Pali, ðây là mµt thành quä ðáng k¬ cüa Ph§t giáo Vi®t Nam. Vì ðây là l¥n ð¥u trong l¸ch sØ Ph§t giáo Vi®t nam ng߶i Ph§t tØ trong xÑ s· này có ðßþc mµt bµ ðÕi tÕng kinh b¢ng tiªng Vi®t.

Ph¥n B
Anh Hß·ng Ph§t Giáo trong жi S¯ng Ng߶i Vi®t 

I.Änh hß·ng Ph§t giáo v« m£t tß tß·ng triªt h÷c và ðÕo lý:

Nhß ðã trình bày · ph¥n A, ta th¤y r¢ng ÐÕo Ph§t ðã du nh§p vào Vi®t nam t× nhæng kÖ nguyên Tây l¸ch, r°i t°n tÕi, phát tri¬n và chan hòa v¾i dân tµc này cho ðªn t§n hôm nay. Nªu th¶i gian là thß¾c ðo cüa chân lý thì v¾i b« dày l¸ch sØ ðó, ÐÕo Ph§t ðã khÆng ð¸nh chân giá tr¸ cüa nó trên mãnh ð¤t này. trong các lînh vñc xã hµi, vån hóa chính tr¸ ð£t bi®t là xét trên khía cÕnh h® th¯ng tß tß·ng, thì ÐÕo Ph§t ðã trñc tiªp ho£c gián tiªp góp ph¥n hình thành mµt quan ni®m s¯ng và sinh hoÕt cho con ng߶i Vi®t Nam. trong ph¥n này s¨ tìm hi¬u v« tß tß·ng, ðÕo lý cüa Ph§t Giáo ðã tác ðµng ðªn con ng߶i Vi®t nam nhß thª nào và ng߶i Vi®t nam ðã tiªp thu nhæng tß tß·ng, ðÕo lý cüa Ph§t Giáo ra sao.

1.V« tß tß·ng: 

Tß tß·ng hay ðÕo lý cån bän cüa Ph§t Giáo là ðÕo lý Duyên Kh·i, TÑ Di®u Ъ và Bát chánh ÐÕo. ba ðÕo lý này là n«n täng cho t¤t cä các tông phái ph§t giáo, nguyên thüy cûng nhß ÐÕi Th×a ðã ån sâu vào lòng cüa ng߶i dân Vi®t.

ÐÕo lý Duyên Kh·i là mµt cái nhìn khoa h÷c và khách quan v« thª gi¾i hi®n tÕi. Duyên kh·i nghîa là sñ nß½ng tña lçn nhau mà sinh t°n và t°n tÕi. Không nhæng các sñ ki®n thuµc thª gi¾i con ng߶i nhß thành, bÕi, th¸nh, suy mà t¤t cä nhæng hi®n tßþng v« thª gi¾i tñ nhiên nhß cö, cây, hoa, lá cûng ði«u vâng theo lu§t duyên kh·i mà sinh thành, t°n tÕi và tiêu hoÕi. Có 4 loÕi duyên c¥n ðßþc phân bi®t: thÑ nh¤t là Nhân Duyên. Có th¬ g÷i là ði«u ki®n g¥n gûi nh¤t, nhß hÕt lúa là nhân duyên cüa cây lúa. ThÑ hai là Tång Thßþng Duyên tÑc là nhæng ði«u ki®n có tß li®u cho nhân duyên ví nhß phân bón và nß¾c là tång thßþng duyên cho hÕt lúa. ThÑ ba là S· Duyên Duyên tÑc là nhæng ði«u ki®n làm ð¯i tßþng nh§n thÑc, thÑ tß là ÐÆng Vô Gián Duyên tÑc là sñ liên tøc không gián ðoÕn, c¥n thiªt cho sñ phát sinh trß·ng thành và t°n tÕi.

Lu§t nhân quä c¥n ðßþc quán sát và áp døng theo nguyên t¡c duyên sinh m¾i có th¬ g÷i là lu§t nhân quä cüa ÐÕo Ph§t, theo ðÕo lý duyên sinh, mµt nhân ð½n ðµc không bao gi¶ có khä nång sinh ra quä, và mµt nhân bao gi¶ cûng ðóng vai trò quä, cho mµt nhân khác. V« giáo lý nghi®p báo hay nghi®p nhân quä báo cüa ÐÕo Ph§t ðã ðßþc truy«n vào nß¾c ta r¤t s¾m. Giáo lý này ðß½ng nhiên ðã tr· thành nªp s¯ng tín ngßÞng hªt sÑc sáng tö ð¯i v¾i ng߶i Vi®t nam có hi¬u biªt, có suy nghî. Ng߶i ta biªt lña ch÷n ån · hi«n lành, dù t¯i thi¬u thì ðó cûng là kªt quä tñ nhiên âm th¥m cüa lý nghi®p báo, nó chÆng nhæng thích hþp v¾i gi¾i bình dân mà còn änh hu·ng ðªn gi¾i trí thÑc. Có th¬ nói m÷i ng߶i dân Vi®t ði«u änh hß·ng ít nhi«u qua giáo lý này. Vì thª, lý nghi®p báo luân h°i ðã in d¤u ð§m nét trong vån chß½ng bình dân, trong vån h÷c chæ nôm, chæ hán, t× xßa cho ðªn nay ð¬ dçn d¡t t×ng thª h® con ng߶i biªt soi sáng tâm trí mình vào lý nhân quä nghi®p báo mà hành ðµng sao cho t¯t ð©p ðem lÕi hòa bình an vui cho con ng߶i. Th§m chí trë con m߶i tu±i cûng tñ nhiên biªt câu: "ác giä ác báo". Chúng phát bi¬u câu r¤t ðúng hoàn cänh sñ vi®c xäy ra cho ð¯i phß½ng, hay "chÕy tr¶i không khöi n¡ng". M£t khác h÷ hi¬u r¢ng nghi®p nhân không phäi là ð¸nh nghi®p mà có th¬ làm thay ð±i, do ðó h÷ tñ biªt sØa chæa, tu t§p cäi ác tùng thi®n. S¯ng · ð¶i, ðµt nhiên nhæng tai h÷a, biªn c¯ xäy ra cho h÷, thì h÷ nghî r¢ng kiªp trß¾c mình vøng ð߶ng tu nên m¾i g£p kh± nÕn này. Không than tr¶i trách ð¤t, cam ch¸u và tñ c¯ g¡ng tu tïnh ð¬ chuy¬n hóa d¥n ác nghi®p kia. Nguy­n du ðã th¬ hi®n ý này trong truy®n Ki«u r¢ng:

Cho hay muôn sñ tÕi tr¶i

Tr¶i kia ðã b¡t làm ng߶i có thân

B¡t phong tr¥n phäi phong tr¥n

Cho thanh cao m¾i ðßþc ph¥n thanh cao

Ho£c: 

Có tr¶i mà cûng có ta

Tu là cµi phúc, tình là dây oan

Nªu ta n¡m væng nguyên t¡c nhân quä nghi®p báo nhß trên, thì chúng ta có th¬ chuy¬n nghi®p ngay trong hi®n kiªp. Cái ðích cüa vi®c chuy¬n nghi®p, tái tÕo cá nhân là ðªn ðßþc trí tu® t¯i h§u. Kh·i ð¥u cüa vi®c chuy¬n nghi®p là b¡t ð¥u thay ð±i hành nghi®p thi®n và ác t× ba nghi®p Thân, Kh¦u và y cüa chính m²i cá nhân. ChÑ không ng°i mµt ch² tß·ng tßþng ðªn nhæng kªt quä t¯t ð©p s¨ ðªn v¾i mìn. T× nhæng hành nghi®p thi®n, giäm b¾t ði«u ác, d¥n d¥n ta s¨ chuy¬n hóa và tÕo cho ta có mµt cuµc s¯ng yên vui cho hi®n tÕi và mai sau.

2.V« ðÕo lý: 

ÐÕo lý änh hß·ng nh¤t là giáo lý t× bi, tinh th¥n hiªu hòa, hiªu sinh cüa ph§t giáo ðã änh hß·ng và th¤m nhu¥n sâu s¡c trong tâm h°n cüa ng߶i Vi®t. Ыu này ta th¤y rõ qua con ng߶i và tß tß·ng cüa Nguy­n Träi (1380-2026), mµt nhà vån, nhà chính tr¸, nhà tß tß·ng vi®t nam ki®t xu¤t, ông ðã khéo v§n døng ðÕo lý T× bi và biªn nó thành ð߶ng l¯i chính tr¸ nhân bän ðem lÕi thành công và r¤t n±i tiªng trong l¸ch sØ nß¾c Vi®t. Ông nói ði«u ðó trong Bình Ngô ÐÕi Cáo r¢ng:

Vi®c nhân nghîa c¯t · yên dân

Quân ðiªu phÕt trß¾c lo tr× bÕo

B¢ng cách: 

L¤y ðÕi nghîa ð¬ th¡ng hung tàn

Ðem chí nhân ð¬ thay c߶ng bÕo

Cho nên khi ðÕi th¡ng quân xâm lßþc, ð¯i v¾i tù binh nhà Minh, chúng ta không nhæng không giªt hÕi mà còn c¤p cho thuy«n bè, lß½ng thñc ð¬ h÷ v« nß¾c. 

Th¥n vû chÆng giªt hÕi

Thu§n lòng tr¶i ta m· ð¤t hi«u sinh

Tinh th¥n thß½ng ng߶i nhß th¬ thß½ng thân này ðã biªn thành ca dao tøc ngæ r¤t ph± biªn trong qu¥n chúng Vi®t nam nhß "lá lành ðùm lá rách", hay

Nhi­u ði«u phü l¤y giá gß½ng

Ng߶i trong mµt nß¾c phäi thß½ng nhau cùng

Ðó là nhæng câu ca dao, tøc ngæ mà b¤t cÑ ng߶i Vi®t nam nào cûng ði«u th¤m nhu¥n và thuµc n¢m lòng, nói lên lòng nhân ái v¸ tha cüa dân tµc Vi®t Nam.

Ngoài ðÕo lý T× Bi, ng߶i Vi®t còn ch¸u änh hß·ng sâu s¡c mµt ðÕo lý khác cüa ðÕo ph§t là ðÕo lý TÑ Ân, g°m ân cha m©, ân sß trß·ng, ân qu¯c gia và ân chúng sanh. ÐÕo lý này ðßþc xây dñng theo mµt trình tñ phù hþp v¾i bß¾c phát tri¬n cüa tâm lý v« tình cäm cüa dân tµc Vi®t. Tình thß½ng · m÷i ng߶i b¡t ð¥u t× thân ðªn xa, t× tình thß½ng cha m©, h÷ hàng lan d¥n ðªn tình thß½ng trong các m¯i quan h® xã hµi v¾i th¥y bÕn, ð°ng bào quê hß½ng ð¤t nß¾c và m· rµng ðªn quê hß½ng cao cä ð¯i v¾i cuµc s¯ng cüa nhân loÕi trên vû trø này. Уc bi®t trong ðÕo lý tÑ ân, ta th¤y ân cha m© là n±i b§t và änh hß·ng r¤t sâu ð§m trong tình cäm và ðÕo lý cüa ng߶i Vi®t. Vì ðÕo ph§t r¤t chú tr÷ng ðªn hiªu hÕnh, và ðßþc ÐÑc Ph§t ðã thuyªt giäng ð« tài này trong nhi«u kinh khác nhau nhß kinh Báo Phø Mçu Ân, kinh thai C¯t, kinh Hiªu TØ, kinh ÐÕi T§p, kinh Nhçn Nhøc, kinh vu Lan.. nh¡c ðªn công lao dßÞng døc cüa cha m©, Ph§t dÕy: "muôn vi®c · thª gian, không gì h½n công ½n nuôi dßÞng l¾n lao cüa cha m©" (Kinh thai C¯t), hay kinh Nhçn Nhøc dÕy: "cùng t¯t ði«u thi®n không gì h½n hiªu, cùng t¯t ði«u ác không gì h½n b¤t hiªu". B·i Ph§t Giáo ð£c bi®t chú tr÷ng chæ hiªu nhß thª nên thích hþp v¾i nªp s¯ng ðÕo lý truy«n th¯ng cüa dân tµc Vi®t.

Nhìn chung, ðÕo lý hiªu ân trong ý nghîa m· rµng có cùng mµt ð¯i tßþng thñc hi®n là nh¡m vào ng߶i thân, cha m©, ð¤t nß¾c, nhân dân , chúng sanh, vû trø, ðó là môi tr߶ng s¯ng cüa chúng sanh g°m cä m£t tâm linh næa. ÐÕo lý TÑ Ân còn có chung cái ðµng c½ thúc ð¦y là T× Bi, HÖ Xã khiªn cho ta s¯ng hài hòa v¾i xã hµi, v¾i thiên nhiên ð¬ tiªn ðªn hÕnh phúc chân thñc và miên tr߶ng. T× c½ s· tß tß·ng triªt h÷c và ðÕo lý trên ðã giúp cho Ph§t Giáo Vi®t nam hình thành ðßþc mµt bän s¡c ð£c thù r¤t riêng bi®t cüa nó tÕi Vi®t Nam, góp ph¥n làm phong phú và ða dÕng hóa n«n vån hóa tinh th¥n cüa dân tµc Vi®t.

II. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua quá trình hµi nh§p vån hóa Vi®t Nam

Ph§t Pháp là b¤t ð¸nh pháp, luôn luôn uy¬n chuy¬n theo hoàn cänh và cån c½ cüa chúng sanh ð¬ hoàn thành sÑ mÕng cÑu kh± cüa mình. V¾i tinh th¥n nh§p thª tùy duyên b¤t biªn mà ÐÕo Ph§t ðã tÕo cho mình mµt sÑc s¯ng vô biên, vßþt qua nhæng ngån cách cüa ð¸a lý, vån hóa, tôn giáo, ý thÑc h®, th¶i gian ,không gian.... tinh th¥n tuÏ duyên là tñ thay ð±i v¾i hoàn cänh ð¬ có th¬ tiªp ðµ chúng sanh, tính b¤t biªn là giäi thoát ra khöi m÷i ðau kh±, sinh tØ luân h°i. tuy nhiên Ph§t Giáo vçn luôn luôn hòa nh§p v¾i t¤t cä các truy«n th¯ng vån hóa tín ngßÞng cüa các nß¾c trên thª gi¾i. khi du nh§p vào mµt qu¯c gia có mµt s¡c thái s¯ng riêng bi®t, ð£c thù, nhß trung Hoa, mµt qu¯c gia có n«n tß tß·ng ðông phß½ng kh±ng l°, khi Ph§t Giáo truy«n vào thì n«n vån minh này ðã phát tri¬n t¾i ðïnh cao cüa nó, mà trong l¸ch sØ triªt h÷c g÷i là Bách gia chu TØ (15), hàng tråm nhà tß tß½ng ð« xß¾ng h÷c thuyªt cüa mình. Nªu lúc ðó trung hoa có 10 nhà tß tß·ng tiêu bi¬u nhß Âm Dß½ng gia, NhÕc gia, nho gia, Pháp gia, danh gia, ÐÕo ÐÑc gia, Nông gia, Ti¬u Thuyªt gia ..thì Ph§t Giáo không d×ng lÕi cái bình bát ði kh¤t thñc, mµt t¤m y vàng mà Ph§t Giáo ðã ði vào cuµc ð¶i b¢ng m߶i tông phái nhß Thi«n Tông, T¸nh е Tông, hoa Nghiêm Tông, thành Th§t Tông, Câu Xá Tông.. Ph§t Giáo v¾i m߶i tông phái này sánh vai v¾i m߶i dòng tß tß·ng cüa bän ð¸a ð¬ ði vào cuµc ð¶i, không chï ðªn v¾i nhæng gi¾i bình dân mà Ph§t Giáo còn ðã ði thÆng vào cung ðình, vào v¾i nhæng v¸ nguyên thü qu¯c gia (16). — Nh§t Bän thì sao? Nh§t Bän là mµt qu¯c gia ðßþc xem là có nh«u món ån tinh th¥n nh¤t trên thª gi¾i. Không phäi chï là khoái cäm cho v¸ giác, cho thính giác mà nh¤t là cho cäm giác cüa tâm linh. — trong b¯i cänh ðó, Ph§t Giáo ðã nhanh chóng ði vào hoa, vào trà ð¬ r¯i cu¯i cùng nâng nó lên thành mµt tôn giáo. trà ðÕo hay hoa ðÕo. Còn · Vi®t nam cüa chúng ta thì nhß thª nào? trong quá trình hµi nh§p vån hóa sñ änh hß·ng cüa Ph§t Giáo ðã tác ðµng và ðã tÕo cho Ph§t Giáo Vi®t nam có nhæng nét ð£c thù sau ðây:

1.Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa v¾i các tín ngßÞng truy«n th¯ng: 

Khi ðßþc truy«n vào Vi®t Nam, Ph§t Giáo ðã tiªp xúc ngay v¾i các tín ngßÞng bän ð¸a, do v§y ðã kªt hþp ch£t ch¨ v¾i các tín ngßÞng này. Bi¬u tßþng chùa TÑ Pháp (17) thñc ra vçn chï là nhæng ð«n miªu dân gian th¶ các v¸ th¥n tñ nhiên Mây, Mßa, S¤m, Ch¾p và th¶ Ðá. L¯i kiªn trúc cüa chùa chi«n Vi®t nam là ti«n Ph§t h§u Th¥n cùng v¾i vi®c th¶ trong chùa các v¸ th¥n, các v¸ thánh, các v¸ thành hoàng th± ð¸a và v¸ anh hùng dân tµc.. Chính vì tinh th¥n khai phóng này mà v« sau phát sinh nhæng h§u quä mê tín d¸ ðoan bên trong Ph§t Giáo nhß xin xåm, bói quë, c¥u ð°ng.. các nhà nghiên cÑu nß¾c ngoài r¤t ngÕc nhiên khi th¤y Ph§t Giáo Vi®t nam dung nÕp d­ dàng các tín ngßÞng ða th¥n cüa bän ð¸a trong khi các qu¯c gia trong vùng thì không có (19). Có nên gÕt bö loÕi hình tín ngßÞng truy«n th¯ng này ra khöi Ph§t Giáo không? Vçn là mµt v¤n ð« r¤t tª nh¸, tuy nhiên, ta phäi th×a nh§n r¢ng tinh th¥n dung hòa và khai phóng cüa Ph§t Giáo Vi®t nam là mµt trong nhæng nét ð£c trßng ðáng chú ý.

2. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa v¾i các tôn giáo khác: 

Ðó là kªt quä cüa sñ ph¯i hþp và kªt tinh cüa ÐÕo Ph§t v¾i ðÕo nho và ðÕo Lão, ðßþc các nhà vua th¶i Lý công khai hóa và hþp pháp hóa. Chính vì ð£c tính dung hòa và ði«u hþp này mà Ph§t Giáo Vi®t nam ðã tr· thành tín ngß·ng truy«n th¯ng cüa dân tµc Vi®t. Nó chÆng phäi Ph§t giáo „n е hay trung Hoa, Ti¬u Th×a hay ÐÕi Th×a, mà nó là t¤t cä nhæng khuynh hß¾ng tâm linh cüa ng߶i dân Vi®t. Nó thñc ra là cái "аng qui nhi Thù а", cùng v« mµt ðích mà ð߶ng l¯i khác nhau, chính tinh th¥n khai phóng cüa Ph§t Giáo Vi®t nam ðã kªt tinh l¤y Chân, Thi®n, MÛ làm cÑu cánh ð¬ thñc hi®n. nho giáo thñc hi®n cÑu cánh ¤y b¢ng con ð߶ng Thi®n, tÑc là hành vi ðÕo ðÑc ð¬ t¾i ch² nh¤t quán v¾i MÛ và Chân. ÐÕo giáo thñc hi®n cÑu cánh ¤y b¢ng con ð߶ng MÛ, tÑc là tâm lý ngh® thu§t ð¬ t¾i ch² nh¤t quán v¾i Thi®n và Chân. Ph§t giáo thñc hi®n cÑu cánh ¤y b¢ng con ð߶ng trí tu® giác ngµ ð¬ ðÕt t¾i ch² nh¤t quán Chân, Thi®n, MÛ. Ðó là thñc tÕi tam vi Nh¤t cüa tinh th¥n tam Giáo Vi®t Nam. trong nhi«u thª kÖ hình änh tam giáo t± sß v¾i Ph§t Thích ca · giæa, Lão TØ bên trái và Kh±ng TØ bên phái ðã in sâu vào tâm thÑc cüa ng߶i dân Vi®t.

3. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa giæa các tông phái Ph§t Giáo: 

Ðây là mµt nét ð£c trßng r¤t riêng bi®t cüa Ph§t Giáo Vi®t nam so v¾i các qu¯c gia Ph§t Giáo láng gi«ng. ChÆng hÕn nhß Thái Lan, Tích Lan, Lào, campuchia chï có Ph§t Giáo nam Tông, · Tây TÕng, trung Hoa, Nh§t Bän, Mông C± thu¥n tuý chï có Ph§t Giáo B¡c Tông. Nhßng · Vi®t nam thì lÕi dung hòa và ði«u hþp cä nam Tông và B¡c Tông. Chính vì tinh th¥n khª lý khª c½ cüa Ph§t Giáo cµng v¾i tinh th¥n khai phóng cüa Ph§t Giáo Vi®t nam m¾i có ðßþc kªt quä nhß v§y. tuy thi«n tông chü trß½ng b¤t l§p vån tñ, song · Vi®t nam chính các v¸ thi«n sß xßa lçn nay ðã ð¬ lÕi r¤t nhi«u trß¾c tác có giá tr¸, ð£c bi®t các thi«n vi®n · Vi®t nam ði«u tøng kinh gõ mõ nhß các tñ vi®n Tông T¸nh е. Dòng thi«n TÏ ni Ða Lßu chi thì kªt hþp v¾i M§t Giáo, có nhi«u thi«n sß phái này nhß ngài VÕn HÕnh, T× ÐÕo HÕnh, Nguy­n minh Không ði«u n±i tiªng là giöi phép thu§t trong vi®c tr× tà, chæa b®nh.

Ði«u ð£c s¡c · ðây là trong khi khai tri¬n Ph§t Giáo Vi®t Nam, các thi«n sß Vi®t nam ðã không theo thi«n ki¬u mçu cüa các thi«n sß „n е và trung hoa mà m· l¤y mµt con ð߶ng riêng, phù hþp v¾i dân tµc. Và trong khi tiªp nh§n v¾i hai lu°ng änh hß·ng ¤y, các thi«n sß Vi®t nam ðã khéo léo ði«u chïnh tính hai cñc, „n е-Trung Hoa: mµt bên thì quá ham chuµng sñ bay b±ng, th¥n bí, mµt bên quá thñc ti­n duy lý. khi Ph§t Giáo vào trung hoa ðã gây cho các nhà Ph§t h÷c nhæng cuµc tranh lu§n sôi n±i v« giáo pháp. R°i su¯t cä quá trình l¸ch sØ cüa nó là sñ phái sinh ra nhæng tôn giáo, là nhæng cuµc ð¤u tranh tß tß·ng dæ dµi, ði¬n hình là cuµc ð¤u tranh giæa phái Thi«n nam Phß½ng cüa Hu® Nång v¾i Thi«n Phái Mi«n B¡c cüa Th¥n Tú vào th¶i kÏ s½ ð߶ng. Còn · Vi®t nam thì khác, trên pháp ðàn tß tß·ng th¶i Lý cûng nhß th¶i Tr¥n, th¶i kÏ vàng son cüa Ph§t Giáo Vi®t nam và các th¶i kÏ sau này không có nhæng mâu thu¦n ð¯i l§p mà t¤t cä ði«u quy v« mµt møc ðích chính là tu hành giäi thoát. Phäi chång sñ th¯ng nh¤t v« ý thÑc tß tß·ng, dung hòa giæa các tông phái và ðoàn kªt dân tµc ðã u¯n n¡n Ph§t Giáo Vi®t nam theo con ð߶ng dung hòa th¯ng nh¤t ðó?

4. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa v¾i các thª h® chính tr¸ xã hµi: 

Ph§t giáo tuy là mµt tôn giáo xu¤t thª, nhßng Ph§t Giáo Vi®t nam có chü trß½ng nh§p thª, tinh th¥n nh§p thª sinh ðµng này n±i b§t nh¤t là các th¶i Ðinh, Lê, Lý, Tr¥n. trong các th¶i này các v¸ cao tång có h÷c thÑc, có gi¾i hÕnh ði«u ðßþc m¶i tham gia tri«u chính ho£c làm c¯ v¤n trong nhæng vi®c quan tr÷ng cüa qu¯c gia. ta th¤y có nhi«u lý do khiªn các thi«n sß Vi®t nam tham gia vào chính sñ, thÑ nh¤t: h÷ là nhæng ng߶i có h÷c, có ý thÑc v« qu¯c gia, s¯ng g¥n gûi nên th¤u hi¬u ðßþc n±i ðau kh± cüa mµt dân tµc b¸ nhi«u cuµc ðô hµ cüa ngoÕi bang. ThÑ hai: các thi«n sß không có ý tranh ngôi v¸ ngoài ð¶i nên ðßþc các vua tin tß·ng và thÑ ba: các thi«n sß không c¯ ch¤p vào thuyªt trung quân (chï biªt giúp vua mà thôi) nhß các nho gia nên h÷ có th¬ cµng tác v¾i b¤t cÑ v¸ vua mào ðem lÕi hÕnh phúc cho dân chúng. Th¶i vua Ðinh Tiên Hoàng ðã phong cho thi«n sß Ngô Chân Lßu làm Tång Th¯ng, th¶i Ti«n Lê có ngài VÕn HÕnh, ngài в Pháp Thu§n, ngài Khuông Vi®t cûng tham gia tri«u chính. trong ðó ð£c bi®t thi«n sß VÕn HÕnh ðã có công xây dñng tri«u ðÕi nhà Lý khi ðßa Lý Công U¦n lên làm vua, ch¤m dÑt chª ðµ tàn bÕo cüa Lê long Ðïnh, ông vua Ng÷a Tri«u còn có bi®t danh kë róc mía trên ð¥u sß. Th¶i nhà Tr¥n có các thi«n sß Ða Bäo, thi«n sß Viên Thông.. ði«u ðßþc các vua tin dùng trong bàn bÕc qu¯c sñ nhß nhæng c¯ v¤n tri«u ðình.

Ъn thª kÖ 20, ph§t tØ Vi®t nam r¤t hång hái tham gia các hoÕt ðµng xã hµi nhß cuµc v§n ðµng ðòi ân xá cho phan Bµi Châu. Ъn th¶i Di®m, Thi®u (1959-2026) cûng thª, các tång sî và cß sî mi«n nam tham gia tích cñc cho phong trào ð¤u tranh ðòi hòa bình và ðµc lâp cho dân tµc, n±i b§t là nhæng cuµc ð¯i thoÕi chính tr¸ giæa các tång sî Ph§t Giáo và chính quy«n. Ъn cu¯i thª kÖ 20, ta th¤y tinh th¥n nh§p thª này cûng không ng×ng phát huy, ðó là sñ có m£t cüa các thi«n sß Vi®t nam (20) trong qu¯c hµi cüa nß¾c nhà.

5. Änh hß·ng Ph§t Giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i bình dân và gi¾i trí thÑc Vi®t Nam: 

Cûng nhß t¤t cä dân tµc nào trên thª gi¾i t× Ðông sang Tây, t× nam ðªn B¡c, lúc s½ kh·i ng߶i Vi®t nam tín ngßÞng và tôn th¶ t¤t cä nhæng sÑc mÕnh hæu hình hay vô hình mà h÷ cho là có th¬ giúp ðÞ h÷ ho£c làm hÕi ðªn h÷ nhß mây, mßa, s¤m, sét, lØa, gió.. trong b¯i cänh tín ngßÞng ða th¥n này, Ph§t Giáo ðã xu¤t hi®n và nhanh chóng quá thân qua hình änh cüa bµ tßþng TÑ Pháp · chùa Dâu, ngôi chùa Ph§t Giáo ð¥u tiên cüa Vi®t nam · luy Lâu (Hà B¡c ngày nay), ðó là bµ tßþng Pháp Vân, Pháp Vû, Pháp Lôi và Pháp Ði­n, mµt hình änh s¯ng ðµng và g¥n gûi v¾i ng߶i dân nông thôn trong vi®c c¥u xin phß¾c lµc, c¥u ðäo, c¥u siêu, c¥u xin t¤t cäø nhæng gì mà cuµc s¯ng con ng߶i ðòi höi. Ng߶i Ph§t tØ trong th¶i kÏ s½ khai này quan ni®m r¢ng Ph§t là ð¤ng cÑu thª, có th¬ ban cho con ng߶i m÷i ði«u t¯t lành.

Trong bu±i ð¥u cüa Ph§t Giáo · Vi®t nam mang dáng d¤p cüa Ph§t Giáo Ti¬u Th×a và M§t Giáo, vì v§y ðã d­ dàng g¡n v¾i phù chú, c¥u xin phß¾c lµc h½n là tôi luy®n trí tu® và thi«n ð¸nh. Vä lÕi, tính ð¶i trµi h½n tính ðÕo, trong qu¥n chúng ða s¯ là phø næ ðªn v¾i Ph§t Giáo, ðó là hÕng ng߶i ðau kh± nh¤t trong xã hµi cû.

Ъn th¶i nhà Lý, có nhi«u thi«n sß t× trung Qu¯c sang và thiªt l§p nhi«u thi«n phái, phong trào h÷c và tu ph§t phát tri¬n mÕnh · trong gi¾i trí thÑc, cung ðình, ðô th¸, nhßng trong gi¾i bình dân vçn t°n tÕi nh¤t ð¸nh mµt Ph§t Giáo dân gian v¾i nhæng änh hß·ng cäm tính v¯n có t× trß¾c. Ðßþc vua tri«u Lý, Tr¥n üng hµ, hoÕt ðµng cüa Ph§t Giáo có m£t · kh¡p hang cùng ngõ hëm, làng nào cûng có chùa có tháp, ng߶i ta h÷c chæ, h÷c kinh, hµi hè, bi¬u di­n r¯i nß¾c, h÷p chþ ngay · trß¾c chùa

Chùa làng ðã t×ng mµt th¶i ðóng vai trò trung tâm vån hóa tinh th¥n cüa cµng ð°ng làng xã Vi®t Nam, chùa không nhæng là n½i giäng ðÕo c¥u kinh, th¶ cúng Ph§t mà còn là n½i hµi h÷p,. di dßÞng tinh th¥n, tham quan vãn cänh. B·i vì, kiªn trúc cüa chùa Vi®t nam th߶ng hòa hþp v¾i cänh trí thiên nhiên, tÕo thành mµt kiªn trúc hài hòa v¾i ngoÕi cänh. khung cänh ¤y phù hþp v¾i nhæng gi¶ phút nghï ng½i sau gi¶ lao ðµng nh÷c nh¢n và dinh dßÞng tinh th¥n cüa tu±i già. 

Ъn thª kÖ m߶i låm, nho Giáo thay chân Ph§t Giáo trong lãnh vñc thßþng t¥ng xã hµi, Ph§t Giáo t× giã cung ðình nhßng vçn væng vàng trong làng xã. Ngôi ðình xu¤t hi®n tiªp thu mµt s¯ kiªn trúc và ngh® thu§t Ph§t Giáo, ð°ng th¶i tr· thành trung tâm hành chính cüa làng xãâ. CØa chùa chï còn m· cØa cho ðàn bà, con gái kêu van,nguy®n c¥u khi ch°ng b¸ b¡t phu, con b¸ b¡t nþ, ¯m ðau b®nh t§t, m¤t mùa ðói rét.. xin Ph§t gia hµ. B° Tát quan Âm hay Ph§t Bà ðßþc ßa chuµng h½n xßa. Nh¶ v§y mà ngày nay chúng ta chiêm ngßÞng ðßþc pho tßþng quan Âm nghìn tay nghìn m¡t trong chùa Bút Tháp (tïnh Hà B¡c) tÕc vào nåm 1656. Tßþng r¤t ð©p nhßng ðßþc tÕo vào th¶i ði¬m Ph§t Giáo không còn tôn sùng nhß qu¯c giáo næa, chÑng tö Ph§t Giáo ðã ån sâu vào tâm tß và vån hóa nghê thu§t dân gian.

Nhìn chung không khó khån gì khi ta phång tìm d¤u ¤n Ph§t Giáo trong quan ni®m dân gian và ta có th¬ phát hi®n r¢ng nªu không có sñ hi®n di®n cüa Ph§t Giáo · Vi®t nam thì ta s¨ m¤t ði h½n mµt næa di tích và danh lam th¡ng cänh mà hi®n nay ta tñ hào, s¨ không có chùa Hß½ng rµn ràng, nhµn nh¸p s¥m u¤t trong ngày tr¦y hµi ð¥u xuân, không có chùa Tây Phß½ng v¶i vþi, không có chùa Yên TØ mây mù, không có chùa keo b« thª, không có chùa Thiên Mø soi mình trên dòng sông Hß½ng.Và cûng không có nhæng chuy®n dân gian ð¥y tính nhân bän nhß truy®n T× ThÑc, truy®n T¤m Cám, truy®n quan Âm Th¸ Kính.... S¨ không có nhæng l­ hµi tßng b×ng nhß hµi Lim, hµi Chùa Hß½ng.... và trong tâm tß truy«n th¯ng cûng v¡ng tß tß·ng b¯ thí v¸ tha, lòng hß·ng thi®n và ni«m tin væng ch¡c vào mµt tß½ng lai sáng süa, v¡ng tinh th¥n lÕc quan ngây th½ cüa ng߶i dân Vi®t.

Quä th§t v§y, ÐÕo Ph§t ðã có m£t änh hß·ng kh¡p m÷i giai t¥ng trong · xã hµi Vi®t Nam, không nhæng trong gi¾i bình dân mà còn · trong gi¾i trí thÑc næa.

Ph§t Giáo thi«n tông · Vi®t nam phát tri¬n mÕnh và änh hß·ng sâu rµng trong gi¾i trí thÑc, cung ðình t× ðinh (968-980), ti«n Lê (980-2026) ðªn th¶i Lý (1010-1225) ðã mang ðßþc trong mình mµt tinh th¥n Vi®t Nam, ðó là sñ ra ð¶i cüa mµt thi«n phái m¾i, phái Thäo Ð߶ng do Lý Thánh Tông mµt v¸ vua anh ki®t ðÑng ð¥u. Nhßng thi«n tông Vi®t nam phát tri¬n rñc sáng nh¤t là · giai ðoÕn nhà Tr¥n (1226-1400) v¾i nhæng tß tß·ng v×a thång tr¥m v×a phóng khoáng cüa các thi«n sß th¶i Tr¥n ðã ðßþc ðúc kªt trong các tác ph¦m Khóa Hß Løc cüa Tr¥n Nhân Tông, Pháp Loa, Huy«n quang ðã làm cho bình di®n h÷c thu§t Vi®t nam lúc b¤y gi¶ b±ng b×ng sáng hÆn lên. Уc bi®t sñ xu¤t hi®n thi«n phái Trúc Lâm Yên TØ, do ng߶i Vi®t nam sáng l§p ra, th¬ hi®n ðßþc ð¥y ðü m÷i ð£c trßng, ðµc ðáo cüa ng߶i Vi®t và nó ðã ð¬ lÕi d¤u ¤n ð£c s¡c trong l¸ch sØ vån hóa Vi®t nam cho t¾i ngày nay.

Ph§t Giáo không nhæng änh hß·ng trong ð¾i s¯ng cüa ng߶i bình dân và gi¾i trí thÑc mà còn änh hß·ng qua g¯c ðµ nhân vån và xã hµi

IV. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua g¯c ðµ nhân vån và xã hµi :

Trong ð¶i s¯ng th߶ng nh§t cûng nhß trong vån h÷c Vi®t nam ta th¤y có nhi«u t× ngæ ch¸u änh hß·ng ít nhi«u cüa Ph§t Giáo ðßþc nhi«u ng߶i dùng ðªn k¬ cä nhæng ng߶i ít h÷c. tuy nhiên không phäi ai cûng biªt nhæng t× ngæ này ðßþc phát xu¤t t× Ph§t Giáo, chÆng hÕn nhß khi ta th¤y ai b¸ hoÕn nÕn, ðau kh± tö lòng thß½ng xót, ng߶i ta bäo "tµi nghi®p quá". hai chæ tµi nghi®p là t× ngæ chuyên môn cüa Ph§t Giáo. theo ÐÕo Ph§t tµi nghi®p là tµi cüa nghi®p, do nghi®p tÕo ra t× trß¾c, dçn t¾i tai nÕn hay sñ c¯ hi®n nay, theo giáo lý nhà Ph§t thì không có mµt hi®n tßþng hay sñ c¯ tai nÕn nào xäy ra là ngçu nhiên hay tình c¶, mà chï là kªt quä t§p thành cüa nhi«u nguyên nhân tÕo ra t× trß¾c. Nhæng nguyên ðó (theo ðÕo Ph§t g÷i ðó là nhân duyên) khi chín mùi, thì ðem lÕi kªt quä. M÷i ng߶i ði«u nói tµi nghi®p nhßng không phäi nhi«u ng߶i biªt ðßþc ðó là mµt t× ngæ nói lên mµt chü thuyªt r¤t cån bän cüa Ph§t :"thuyªt nhân quä báo Ñng" thuyªt này cûng ði sâu vào nh§n thÑc dân gian v¾i nhæng cách nhß "· hi«n g£p lành, gieo gió g£p bão" hay là câu th½ bình dân:

Ng߶i tr°ng cây hÕnh ng߶i ch½i

Ta tr°ng cây ðÑc ð¬ ð¶i mai sau

Ho£c khi mu¯n di­n tä mµt v§t gì ðó quá nhi«u, ng߶i ta dùng danh t× "h¢ng hà sa s¯". Nªu höi h¢ng hà sa s¯ là cái gì ch¡n ch¡n ít ai hi¬u chính xác, h÷ chï biªt ðó là nói r¤t nhi«u, b·i khi xßa ÐÑc Ph§t th߶ng thuyªt pháp g¥n lßu vñc sông H¢ng (Gange) · „n е, cho nên khi c¥n mô tä mµt con s¯ r¤t nhi«u, ngài thí dø nhß s¯ cát sông H¢ng. Ho£c khi có nhæng tiªng °n náo, ng߶i ta bäo "om sòm bát nhã", do khi ðªn chùa vào nhæng ngày sám h¯i, chùa thß·ng chuy¬n nhæng h°i tr¯ng bát nhã, nhân ðó mà phát sanh ra cøm t× trên. LÕi có nhæng ng߶i rày ðây mai ðó, ít khi d×ng chân · mµt ch±, khi ng߶i ta höi anh ði dâu mãi, h÷ trä l¶i tôi ði "ta bà thª gi¾i". ta bà thª gi¾i là thª gi¾i cüa ÐÑc Ph§t Thích ca giáo hóa, theo thª gi¾i quan cüa ph§t giáo thì thª gi¾i ta bà to g¤p m¤y l¥n quä ð¸a c¥u này, ho£c khi các bà n© Vi®t nam la m¡ng các con hay qu§y phá, các bà nói: "chúng bay là ð° løc t£c", tuy nhiên h÷ không biªt t× løc tåc này phát xu¤t t× ðâu? Ðó là t× nhà ph§t, chï cho sáu th¢ng gi£c: s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc và pháp cüa ngoÕi cänh luông luôn qu¤y nhi­u ta. Mµt t× ngæ có sâu xa nhß v§y, nhßng khi Ph§t Giáo truy«n bá vào Vi®t nam ðã b¸ Vi®t nam hóa tr· thành l¶i m¡ng cüa các bà m© Vi®t Nam. Thi«n sß Toàn Nh§t ð¶i Tây S½n trong cu¯n tam Giáo Nguyên Lßu Ký, có phát bi¬u r¢ng:

Và nhß sáu gi£c trong mình,

ChÆng nên ð¬ nó tung hoành khu¤y ta (21)

Còn nghi«u t× ngæ khác nhß t× bi, hÖ xã, giác ngµ, sám h¯i ðã ðßþc ng߶i dân Vi®t nam quen dùng nhß tiªng m© ðë mà không chút ngßþng ng§p lÕ lùng. Sñ änh hß·ng ph§t giáo không ng×ng · phÕm vi t× ngæ mà nó còn lan rµng, ån sâu vào nhæng ca dao dân ca và th½ ca cüa ng߶i dân Vi®t nam næa.

2. Änh hß·ng ph§t giáo qua ca dao và th½ ca

ca dao dân ca là mµt th¬ loÕi vån v¥n truy«n kh¦u, d­ hi¬u trong dân gian, ðßþc lßu truy«n t× ð¶i này sang ð¶i khác. Không ai biªt rõ xu¤t xÑ cûa nhæng l¶i ca hát ðó · ðâu, chï biªt r¢ng nó th߶ng ðßþc th¬ hi®n dß¾i hình thÑc câu hát ru em, nhæng câu hò ð¯i ðáp giæa các chàng trai cô gái tu±i ðôi mß½i hay ð¬ kªt thúc m²i câu chuy®n c± tích mà các cø già k¬ cho con cháu nghe mang tính ch¤t khuyên rång dÕy bäo. ca dao dân ca ph± biªn dß¾i dÕng th½ løc bát bao g°m nhi«u ð« tài khác nhau, tß tß·ng ðÕo lý cüa ph§t giáo cûng th߶ng ðßþc ông cha ta ð« c§p ðªn trong ca dao dân ca dß¾i ð« tài này hay khía cÕnh khác ð¬ nh¡c nh·, khuyên rång dÕy bäo, v¾i møc ðích xây dñng mµt cuµc s¯ng an vui phù hþp v¾i truy«n th¯ng ðÕo ðÑc cüa dân tµc Vi®t Nam.

Sñ änh hß·ng cüa ngôi chùa: 

Có th¬ nói trong tâm h°n cüa m²i con ng߶i Vi®t nam ð«u có chÑa ðñng ít nhi«u triªt lý nhà ph§t và nhæng hình änh v« ngôi chùa, v« ph§t, träi qua hàng ngàn nåm g¡n bó m§t thiªt v¾i làng xã Vi®t Nam:

Фt vua, chùa làng, phong cänh Bøt

Фt vua, chùa làng là mµt hình änh g¥n gûi v¾i dân, v¾i làng, v½í nß¾c nhß v§y, nªu ai xúc phÕm ðªn chùa, ph§t thì cûng có th¬ hi¬u là xúc phÕm ðªn ðÕo lý, ðªn qu¯c gia. Trên tinh th¥n ðó ng߶i dân Vi®t nam quyªt mµt lòng bäo v® ngôi chùa quê hß½ng cüa mình:

Bao gi¶ cÕn nß¾c аng Nai

Nát chùa Thiên Mø m¾i sai l¶i nguy«n

— ðâu có chùa, có ph§t, · ðó là th¡ng cänh, là ni«m tñ hào cüa quê hß½ng:

Tây ninh có núi Bà Ðen

Có sông Vàm Cö, có toà cao S½n

— c¯ ðô huª:

Ðông Ba, gia Hµi hai c¥u

Có chùa Di®u Ъ b¯n l¥u hai chuông

— thành c± Thång Long:

Rü nhau xem cänh Kiªm H°

Xem câu Thê Húc, xem chùa Ng÷c S½n (22)

Cûng nhß nhi«u dân tµc khác, ng߶i Vi®t có nhi«u l­ hµi, mà l­ hµi chùa là chiªm tÖ l® cao h½n hªt: 

Nh¾ ngày mùng bäy tháng ba

Tr· v« hµi Láng, tr· ra hµi Th¥y

Aáy ngày mùng sáu tháng ba

Ån c½m v¾i cà ði hµi cüa Chùa Tây (Chùa Tây phß½ng).

Dù ai ði ðâu v« ðâu

H¬ trông th¤y tháp chùa Dâu thì v«

Dù ai buôn bán tråm ngh«

Nh¾ ngày m°ng tám thì v« hµi Dâu

Dù cho cha m© ðánh treo

Em không bö hµi chùa keo hôm r¢m

* V« sñ änh hß·ng cüa tiªng chuông chùa: 

Dân gian Vi®t nam v¯n có cách ð¸nh th¶i gian b¢ng ðêm nåm canh, ngày sáu kh¡c ho£c b¢ng tiªng gà, tiªng chim nhßng th߶ng khi lÕi là tiªng chuông, tiªng tr¯ng cüa chùa:

Gió ðßa càng trúc la ðà

Tiªng chuông linh Mø canh gà th÷ Xß½ng

Trên chùa ðã ðµng tiªng chuông

Gà Th÷ Xß½ng ðã gáy, chim trên ngu°n ðã kêu

Ho£c: Chi«u chi«u bìm b¸p giao canh

Tr¯ng chùa ðã ðánh sao anh chßa vª

* V« sñ änh hß·ng quan ni®m hiªu hÕnh: 

Là ng߶i Vi®t nam không th¬ không hiªu kính cha m©, ni«m tri ½n và báo ½n ¤y ðã tr· thành bän tính tñ nhiên, ån sâu vào tâm khäm cüa ng߶i dân Vi®t. tinh hoa và tinh th¥n cao ð©p này không phäi tñ nhiên mà có, mà chính là nh¶ änh hß·ng cüa cä mµt n«n giáo døc, mµt t± chÑc vån hóa t× ngàn xßa ð¬ lÕi, tß½ng xÑng v¾i tß tß·ng và phong tøc cüa dân tµc Vi®t. trong t¤t cä nhæng änh hß·ng, l¾n nh¤t và sâu rµng nh¤t cûng vçn là sñ änh hß·ng cüa ðÕo ph§t, mµt tôn giáo, mµt n«n giáo døc ðã có m£t v¾i dân tµc t× bu±i ð¥u cüa công nguyên, mà ðÕo ph§t là ðÕo hiªu, l¶i dÕy cüa ph§t v« vi®c nh¾ ½n và báo ½n cha m© là nhæng cäm giác suy tß in ð§m trong lòng cüa ng߶i Vi®t, và ðã th¬ hi®n linh ðµng và tri«n miên ngang qua ca dao dân ca, mà chúng ta th¤y tràn ng§p kh¡p dân gian Vi®t Nam:

Công cha nhß núi Thái S½n

Nghîa m© nhß nß¾c trong ngu°n chäy ra

Mµt lòng th¶ m© kính cha

Cho tròn chæ hiªu m¾i là ðÕo con

Hay Núi cao bi¬n rµng mênh mông

Cù lao chín giæa ghi lòng con ½i

Mªn cänh chùa chi«n, ph§t tßþng, nhßng hiªu hÕnh cüa ng߶i con vçn ð£t lên trên vì công ½n tr¶i bi¬n cüa cha m© trong su¯t quá trình dßÞng døc sinh thành, biªt bao nh÷ nh¢n, gian kh± ð¯i v¾i con. do ðó:

Vô chùa th¤y ph§t mu¯n tu

V« nhà th¤y m© công phu chßa ðành.

Cûng vì thß½ng kính cha m©, nên ng߶i con luôn luôn c¥u nguy®n ph§t tr¶i gia hµ cho hai ð¤ng t× thân:

Ðêm ðêm kh¤n nguy®n ph§t tr¶i

C¥u cho cha m© s¯ng ð¶i v¾i con

Thñc ra, hiªu tâm tÑc th¸ ph§t tâm, hiªu hÕnh vô phi ph§t hÕnh, làm tròn b±n ph§n cùa ng߶i con ð¯i v¾i cha m© chính là mµt trong nhæng pháp tu cüa nhà ph§t:

Tu ðâu mà b¢ng tu nhà

Th¶ cha kính m© m¾i là chân tu

Ho£c Ði v« l§p miªu th¶ vua

L§p trang th¶ m©, l§p chùa th¶ cha

* V« sñ änh hß·ng quan ni®m nhân quä: 

Ng߶i Vi®t nam th߶ng nh¡n nhü nhau ch¾ có vì danh lþi phù hoa, làm ác hÕi ng߶i ð¬ r°i chu¯c l¤y ðau kh±. Hãy ån · cho lß½ng thi®n r°i thª nào cûng g£p ði«u t¯t lành, may m¡n và hÕnh phúc:

Ai ½i hãy · cho lành

Kiªp này chÆng g£p ð« dành kiªp sau.

Các b§c cha m© lÕi càng tu nhân tích ðÑc cho con cháu v« sau ðßþc nh¶:

Cây xanh thì lá cûng xanh

Cha m© hi«n lành ð¬ ðÑc cho con.

Ngang qua các câu ca dao cüa Vi®t nam v« hình änh cüa ngôi chùa, v« quan ni®m hiªu hÕnh, quan ni®m nhân quä, ta th¤y sñ änh hß·ng cüa ph§t giáo ðã ån sâu vào ð¶i s¯ng cüa dân tµc Vi®t Nam. Sñ änh hß·ng sâu s¡c ðó không th¬ hi®n qua ca dao bình dân mà còn chiªm nhi«u trong loÕi hình th½ ca, vån v¥n, vån xuôi, nói chung là vån chß½ng bác h÷c trong n«n vån h÷c Vi®t Nam.

3. Änh hß·ng ph§t giáo qua các tác ph¦m vån h÷c:

Bên cÕnh ca dao bình dân, trong các tác ph¦m vån h÷c cüa các nhà th½, nhà vån chúng ta cûng th¤y có nhi«u bài th½, tác ph¦m ch¸u änh hß·ng nhi«u hay ít cüa ph§t giáo. — ðây chúng ta không ð« c§p ðªn dòng vån h÷c chính th¯ng cüa ph§t giáo, tÑc là tác ph¦m do các thi«n sß sáng tác trong quá trình tu t§p cüa mình, mà chï nói ðªn các th½ vån Vi®t nam ch¸u sñ änh hß·ng cüa triªt lý ph§t giáo mà thôi. Cái änh hß·ng ðó có ngay t× khi ph§t giáo du nh§p vào nß¾c Vi®t, nghîa là khi chæ Hán còn th¸nh hành, nhßng ð¬ th¤y rõ ràng h½n, ta chï ð« c§p ðªn sñ änh hß·ng cüa ph§t giáo trong th½ vån t× khi ng߶i Vi®t nam ðã viªt chæ Nôm, chæ Vi®t thành thÕo nghîa là b¡t ð¥u th× thª kÖ thÑ 18 tr· v« sau.

Tác ph¦m chæ nôm n±i tiªng trong thª kÖ thÑ m߶i tám là cung Oán Ngâm Khúc cüa nhà th½ Vi®t nam Nguy­n gia thi«u (1741-2026), tác ph¦m viªt b¢ng th½ nôm. Th¬ song th¤t løc bát, dài 356 câu, là khúc ngâm cüa ng߶i cung næ b¸ vua ru°ng bö, oán than v« thân ph§n mình. Nµi dung tác ph¦m ch¸u nhi«u änh hß·ng cüa ph§t giáo, nh¤t là triªt lý ba pháp ¤n Vô Th߶ng, Kh±, Vô Ngã. khi di­n tä thân ph§n con ng߶i v¯n kh± ðau và mang tính vô th߶ng, ông viªt:

Gót danh lþi bùn pha s¡c xám

M£t phong tr¥n n¡ng rám mùi dâu

Nghî thân phù thª mà ðau

B÷t trong b¬ kh±, bèo ð¥u bªn mê.

Theo cái nhìn cüa ph§t giáo, khi mô tä n²i kh± chúng sanh th߶ng ðßþc dùng ¦n dø nhß kh² äi (b¬ kh±). Cái kh± ¤y t× ðâu mà có, v¯n t× ch² l¥m ch¤p, vô minh cüa con ng߶i mà có, t× ch² mê l¥m ¤y mà ðßþc hình dung b¢ng mê tân (bªn mê), Nhß thª danh t× b¬ kh± cüa ph§t giáo ðã giúp ông Nguy­n gia Thi«u di­n tä th¤u ðáo n²i kh± ðau cüa kiªp ng߶i, cái kh± ðau ¤y, cái vô th߶ng ¤y không nhæng chi ph¯i · con ng߶i mà còn · cä cây cö, hoa, lá, thª gi¾i vô tình, t¤t cä ch¸u chung qui lu§t kh¡c nghi®t ¤y:

Tiêu ði«u nhân sñ ðã xong

S½n hà cûng äo, côn trùng cûng hß

C¥u th® thüy ng°i tr½ c± ðµ

Quán tu phong ðÑng rû tà huy

Phong tr¥n ðªn cä s½n khê

Tang thß½ng ðªn cä hoa kia cö này

Tu°ng äi hóa ðã b¥y ra ð¤y

Kiªp phù sinh trông th¤y mà dau

Tråm nåm còn có gì ðây

ChÆng qua mµt n¤m cö khâu xanh rì

Con ng߶i và vÕn v§t ðã vô th߶ng và ðau kh± nhß thª, còn gì næa ð¬ ð¡p ch¤p, chÕy theo nó mà không tìm mµt con ð߶ng giäi thoát khöi vòng lçn qu¦n ¤y? ta hãy nghe Ôn Nhß H¥u ðßa ra giäi pháp cu¯i cùng và quyªt ð¸nh:

Thà mßþn thú tiêu dao cØa Ph§t

M¯i th¤t tình quyªt dÑt cho xong,

Ða mang chi næa ðèo b°ng,

Vui vì thª sñ mà mong nhân tình.

L¤y gió mát trång thanh mà kªt nghîa, 

Mßþn hoa ðàm, ðu¯c tu® làm duyên

Thoát tr¥n mµt gót thiên nhiên

Cái thân ngoÕi v§t là tiên trong ð¶i

Ði¬m qua mµt vài ðoÕn trong cung oán ngân khúc, ta th¤y Ôn Nhß H¥u ðã dùng triªt lý tam Pháp „n ð¬ nh¡c nh· ng߶i ð¶i. tuy l¶i vån ðßþm màu tang thß½ng và bi ðát cüa con ng߶i và cuµc ð¶i, nhßng t¤t cä chúng ta phäi th×a nh§n r¢ng cung oán ngâm khúc là tác ph¦m ð¥u tiên trong l¸ch sØ vån h÷c dân tµc vi®t ðã sØ døng l¯i bi¬u di­n b¢ng cäm giác (23) mà trong ðó tß tß·ng triªt lý ðÕo ph§t ðóng vai trò chü ðÕo.

Qua thª kÖ thÑ m߶i chín, v¾i thi hào Nguy­n du (2765-1820) ta có ðßþc mµt án vån b¤t hü là Truy®n Ki«u, là mµt truy®n th½ nôm viªt b¢ng th¬ løc bát dña theo tác ph¦m kim Vân Truy®n Ki«u cüa thanh Tâm Tài Nhân (Trung Qu¯c), g°m 3254 câu th½. Ðây là mµt truy®n th½ ch¸u nhi«u änh hß·ng cüa Ph§t Giáo, trong ðó ta th¤y n±i b§t nh¤t là thuyªt v« Kh± Ъ, mµt ph¥n quan tr÷ng cüa giáo lý TÑ Di®u Ъ, kª ðó là tinh th¥n v« hiªu ðÕo và thuyªt v« nhân quä và nghi®p báo. Ði«u ðó có lý, vì l¨ chính Nguy­n du ðã tñ nh§n mình là mµt ph§t tØ và t×ng ð÷c kinh kim cang Bát Nhã ðªn cä ngàn l¥n.

Th§t v§y, ÐoÕn Tr߶ng Tân thanh d߶ng nhß chï là ð¬ chÑng minh cho triªt lý nhân quä cüa Ph§t Giáo. theo thuyªt này, nhæng ði«u h÷a phúc mà con ng߶i phäi gánh ch¸u · kiªp này ði«u có nghi®p nhân · kiªp trß¾c, khi m¾i sinh ra · ð¶i ta phäi mang l¤y cái nghi®p tÑc là cái kªt quä cüa nhæng vô minh ái døc mà ta ðã gây tÕo t× trß¾c, và cuµc ð¶i cüa chúng ta s¨ hÕnh phúc hay ðau kh±, tai h÷a hay may m¡n ð«u tùy thuµc vào cái nghi®p thi®n hay ác, t¯t hay x¤u, n£ng hay nh© mà chính mình ðã gây tÕo:

Ðã mang l¤y nghi®p vào thân

Thì ð×ng trách lçn tr¶i g¥n tr¶i xa

Nhßng theo Ph§t Giáo thì nghi®p không phäi là ð¸nh nghi®p, là b¤t khä chuy¬n, cho nên ông m¾i tñ tin:

Sß r¢ng phúc h÷a ðÕo tr¶i

Cµi ngu°n cûng b·i lòng ng߶i mà ra

Có tr¶i mà cûng có ta

Tu là cµi phúc, tình là dây oan

Trong ðoÕn tr߶ng tân thanh nàng Ki«u phäi mang mµt cái nghi®p r¤t n£ng. Vì cái nghi®p ¤y mà ng߶i con gái ð¥u xanh chßa tµi tình gì m¾i bß¾c chân vào cuµc ð¶i ðã g£p biªt bao kh± luyî: cha và em trai b¸ tù tµi, m¯i tình ð¥u tan vÞ, và b¡t ð¥u t× ðó nàng lån lóc t× n½i này qua n½i khác, có khi tß·ng ra khöi vòng nhßng r°i lÕi b¸ lôi cu¯n ðày ð÷a, mãi cho ðªn khi tñ vçn · sông Ti«n Ð߶ng, ÐÕm Tiên m¾i cho biªt r¢ng nàng ðã qua khöi bß¾c ðoÕn tr߶ng và s¡p ðßþc s¯ng mµt cuµc ð¶i vui tß½i sáng lÕn:

Ch¸ sao ph§n möng ðÑc d¥y,

Kiªp xßa ðã v§y lòng này d­ ai?

Tâm th¥n ðã th¤u ðªn tr¶i

Bán thân là hiªu, cÑu ng߶i là nhân.

Mµt ni«m vì nß¾c vì dân

Âm công c¤t mµt ð°ng cân ðã già.

ÐoÕn tr߶ng s± rút tên ra

ÐoÕn tr߶ng th½ ðã ðem v« trä nhau

Còn duyên hß·ng thø v« sau

Duyên xßa ð¥y ð£n, phúc sau d°i dào.

Qua ý tß·ng phß¾c ðÑc, duyên nghi®p trên cüa ÐoÕn Tr߶ng Tân thanh ta th¤y cø Nguy­n du rõ ràng ðã ch¸u änh hß·ng sâu xa cüa Ph§t Giáo. Nàng Ki«u bao nhiêu nåm chìm n±i ðiêu ðÑng vì mµt chæ nghi®p, cÑ m²i l¥n th¤t bÕi là mµt l¥n ý nghîa cüa chæ ¤y càng rõ r®t th¤m thía ð¯i v¾i thân ph§n cüa nàng. Sñ tin tß·ng cüa nàng cûng là sñ tin tß·ng cüa Nguy­n Du, ng߶i ðã t×ng ch¸u ðau kh± và bao phen th¤t bÕi nên thÑc tïnh và tìm ð߶ng tr· v« v¾í Chánh pháp. Ngoài ÐoÕn Tr߶ng Tân Thanh, nguy­n du còn viªt vån tª th§p LoÕi chúng sanh còn g÷i là kinh Chiêu H°n, là mµt tác ph¦m cûng ch¸u änh hß·ng sâu ð§m v¾i triªt lý Ph§t Giáo:

Kiªp phù sinh nhß bào nhß änh

Có chæ r¢ng: vÕn cänh giai không

Ai hay l¤y Ph§t làm lòng

Tñ nhiên siêu thoát khöi trong luân h°i.

Nªu · ðãu thª kÖ thÑ m߶i chín chúng ta có Nguy­n du thì cu¯i thª kÖ thÑ m߶i chín chúng ta có MÕnh chu trinh (1862-2026) mµt nhà th½ vn ng߶i làng Phú Th¸, huy®n Khoái Châu, tïnh Häi Hßng, ông ð§u tiªn sî nåm 1902. Là mµt ng߶i tài hoa v« th½, giöi và thích kiªn trúc, ông ðã t×ng v¨ ki¬u và trùng tu chùa Thiên Trù · Hß½ng Tích. Cûng trong th¶i gian (giæa nhæng nåm 1891-1892) xây dñng chùa này mà ông ðã sáng tác nhi«u bài th½ ðµc ðáo v« phong cänh Hß½ng Tích và t¤t nhiên th½ cüa ông cûng ch¸u änh hß·ng sâu s¡c tinh th¥n cüa Ph§t Giáo, chÆng hÕn nhß bài:"Hß½ng S½n phong Cänh":

B¥u tr¶i cänh Bøt thú Hß½ng S½n

Ao ß¾c b¤y lâu nay

Kìa non non, nß¾c nß¾c, mây mây.

Ю nh¤t ðµng höi r¢ng ðây có phäi?

Thö thë r×ng mai chim cúng trái,

Læng l¶ khe yªn, cá nghe kinh.

Thoäng bên tai mµt tiªng ch¥y kình,

Khách tang häi gi§t mình trong gi¤c mµng.

Th§t v§y qua nhæng bài th½ này, ta th¤y th½ cüa chu MÕnh trinh ðã phän chiªu ðßþc lòng tin cüa ông ð¯i v¾i giáo lý nhà Ph§t và qua cái nhìn ông mµt cänh v§t · ðó th§t giäi thoát, an lÕc, thanh v¡ng, và có th¬ nói cänh v§t Hß½ng S½n v¾i ông tr· thành mµt cõi riêng cüa Ph§t trong ðó không nhæng ng߶i tín ð° mà cho ðªn cä chim, cá, khe, ðµng ð«u th¤m nhu¥n ðßþc ánh sáng cüa Chánh Pháp.

Qua ð¥u thª kÖ thÑ hai mß½i, chúng ta có mµt nhà th½ ðáng yêu, tuy không phäi là tín ð° Ph§t Giáo, nhßng thïnh thoäng vån th½ cüa ông cûng ðã änh hß·ng ít nhi«u t× ngôn ngæ, tß tß·ng nhà Ph§t, ðó là thi sî Hàn MÕc TØ (1912-1940), xin ð½n cØ mµt bài th½ cüa ông:

Th½ tôi th½m huy«n d¸u

M÷c lên ÐÕo T× Bi

Khi xßa ta là chim Phßþng Hoàng

V² cánh bay chín t¥ng tr¶i cao ng¤t

Bay t× Ðao Lþi, ðªn tr¶i Ðâu Su¤t

H÷p tinh khí muôn nåm thành Chánh quä

L¶i nguy®n gçm xanh nhß màu huy«n di®u

Não n« lòng vi­n khách giæa lúc m½

Tr¶i t× bi cäm ðµng Ña sß½ng m¶

Sao gió lÕi bay h°n trong kë lá

Nhæng chæ tr¶i t× bi, chín t×ng tr¶i, Ðao Lþi, Ðâu Su¤t, thành chánh quä..ð«u là danh t× cüa nhà Ph§t. hay v¾i J. leiba (24) mµt nhà th½ trë Vi®t nam ð¥u thª kÖ thÑ 20 cûng có nhæng bài änh hß·ng sâu ð§m triªt lý nhà Ph§t:

Ph§t giáo vô biên ðµ chúng sanh

Bè t× thä v¾i kiªp lênh ðênh

Tr¥n ai ðã ðçm muôn h° l®,

Xin ðµ trì ðôi lÑa tu±i xanh.

* * * 

Con dçu tr¥n tâm ðã sÕch r°i

Lòng t× vß½ng mµt chút không thôi

Ðoái trông løc hþp sinh tà løy

Bao sþi dây oan buµc kiªp ng߶i.

Có th¬ nói J. leiba là nhà th½ trë nh¤t th¶i ðó ðã quay v« v¾i ÐÕo Ph§t ð¬ tìm l¤y sñ an lÕc cho tâm h°n cho nhæng ngày cu¯i ð¶i mình:

Phù thª ðã nhi«u duyên nghi®p quá

L® lòng mong cÕn ch¯n am không

CØa thi«n mµt ðóng duyên tr¥n dÑt

Quên hªt ng߶i quen ch¯n bøi h°ng

Và v¾i Vû Hoàng Chß½ng (1916-1976) nhà th½ n±i danh khác cüa Vi®t nam lÕi ði xa h½n, mßþn ngay nhæng giáo lý cüa Ph§t nhß Nhân Quä, Luân Th߶ng, kh± ðau..ð¬ di­n tä n±i ni«m khao khát vßþt ra khöi b¶ mê, ð¬ ðªn bªn giác:

Ta còn ð¬ lÕi gì không?

Kìa non ðá l·, nay sông cát b°i

Lang thang th× ðµ luân h°i

U minh nëo trß¾c, xa xôi d£m v«

Trông ra bªn ho£c b¶ mê

Nghìn thu cØa ch¾p, b¯n b« mµt phß½ng.

Ði¬m qua mµt s¯ th½ vån Vi®t nam có nhæng änh hß·ng cüa Ph§t Giáo nhß trên ta th¤y tß tß·ng, triªt h÷c Ph§t Giáo ðã ð¬ lÕi d¤u ¤n cüa mình sâu ð§m trên di­n ðàn tß tß·ng cüa Vi®t Nam. Không chï änh hß·ng trên m£t vån chß½ng xu¤t bän mà Ph§t Giáo còn có m£t trong nhi«u phong tøc t§p quán · Vi®t Nam.

4. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua phong tøc, t§p quán :

Phong tøc t§p quán th¬ hi®n ð£c s¡c và tính ð£c thù v« vån hóa cüa m²i dân tµc. Thông qua vi®c tìm hi¬u phong tøc t§p quán, ng߶i ta tìm lÕi ðßþc nhæng giá tr¸ vån hóa mang bän ch¤t truy«n th¯ng cüa các dân tµc. Яi v¾i ng߶i Vi®t Nam, nhæng phong tøc t§p quán ch¸u änh hß·ng ph§t giáo khá nhi«u. song · ðây ng߶i viªt chï ð« c§p ðªn nhæng t§p tøc ph± biªn trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày cüa ng߶i Vi®t.

* Äûnh hß·ng ph§t giáo qua t§p tøc ån chay, th¶ ph§t, phóng sanh và b¯ thí:

V« ån chay, h¥u nhß t¤t cä ng߶i Vi®t nam ð«u ch¸u änh hß·ng nªp s¯ng vån hóa này. Ån chay hay ån lÕt xu¤t phát t× quan ni®m t× bi cüa ph§t giáo. Vì khi ðã tr· v« v¾i ph§t pháp, m²i ng߶i ph§t tØ phäi th÷ gi¾i và trì gi¾i, trong ðó gi¾i cån bän là không sát sanh hÕi v§t, mà trái lÕi phäi thß½ng yêu m÷i loài. trong hành ðµng l¶i nói và ý nghîa, ng߶i ph§t tØ phäi th¬ hi®n lòng t× bi. Ði«u không th¬ có ðßþc khi con ng߶i còn ån th¸t, còn u¯ng máu chúng sanh. Ь ðÕt ðßþc møc ðích ðó, ng߶i ph§t tØ phäi dùng ðªn phß½ng pháp ån chay. C¯ nhiên ng߶i xu¤t gia ån chay tr߶ng, còn ph§t tØ tÕi gia còn nhi«u tr· ngÕi nên chï ån chay kÏ. Thông th߶ng ng߶i Vi®t Nam, cä ph§t tØ lçn ng߶i không phäi ph§t tØ cûng theo tøc l® ð£c bi®t này, h÷ ån chay m²i tháng hai ngày, là ngày mùng mµt và ngày r¢m m²i tháng, có ng߶i ån m²i tháng b¯n ngày là ngày 01, 14, 15 và 30, nªu tháng thiªu thì ån chay ngày 29, có ng߶i ån m²i tháng sáu ngày là nhæng ngày mùng 8,14, 15, 23, 29 và 30 (nªu tháng thiªu thì ån chay ngày 28, 29), có ng߶i phát tâm ån chay m²i tháng m߶i ngày là ngày 1,8,14,15,18,23,24, 28 và 30 và mùng 1 (nªu tháng thiªu thì ån vào ngày 27,28,29) cûng có nhi«u ng߶i phát nguy®n ån chay su¯t cä tháng (th߶ng là tháng bäy âm l¸ch) ho£c ba tháng (tháng giêng, tháng bäy và tháng m߶i) hay cä nåm, ðôi khi có mµt s¯ ng߶i ði phát nguy®n ån tr߶ng trai gi¯ng nhß nhæng ng߶i xu¤t gia.

V« m£t ån u¯ng, ån chay r¤t phù hþp v¾i phong cách ån u¯ng Á Ðông, chú tr÷ng ån ngû c¯c nhi«u h½n thñc ph¦m ðµng v§t, vä lÕi ån chay giúp cho c½ th¬ ðßþc nh© nhàng, trí óc ðßþc minh mçn sáng su¯t. G¥n ðây các bác sî Soteylo, và bác sî varia kiplami cho biªt trong các thÑ th¸t có nhi«u ch¤t ðµc, r¤t nguy hi¬m cho sÑc khoë con ng߶i. Và các nhà khoa h÷c ð«u cho r¢ng ån chay r¤t hþp v® sinh và không kém ph¥n b± dßÞng. Trên tinh th¥n ðó, nên ngu¶i vi®t nam dù không phäi là Ph§t TØ cûng thích ån chay, và t§p tøc này ðã änh hß·ng sâu rµng trong m÷i giai t¥ng xã hµi Vi®t nam t× xßa ðªn nay.

Ån chay và th¶ ph§t là vi®c ði ðôi v¾i nhau cüa ng߶i Vi®t Nam. Vi®c th¶ ph§t trong dân gian cûng có nhi«u ði«u thú v¸. Ng߶i ph§t tØ, ng߶i mµ ðÕo th¶ ph§t ðã ðành, nhi«u ng߶i không phäi là ph§t tØ cûng dùng tßþng ph§t hay tranh änh có yªu t¯ ph§t giáo ð¬ chiêm ngßÞng và trang trí cho cänh nhà thêm ð©p và trang nghiêm. theo quan ni®m cüa nhóm ng߶i này, ph§t giáo là mµt thành tñu v« tß tß·ng vån hóa cüa dân tµc và nhân loÕi.

Cûng xu¤t phát t× tinh th¥n t× bi cüa ðÕo ph§t tøc l® b¯ thí và phóng sanh ðã ån sâu vào ð¶i s¯ng sinh hoÕt cüa qu¥n chúng. Ъn ngày r¢m và mùng mµt, ng߶i Vi®t th߶ng hay mua chim, cá, rùa..ð¬ ðem v« chùa chú nguy®n r°i ði phóng sanh. Ng߶i Vi®t cûng thích làm phß¾c b¯ thí và sÇn sàng giúp ðÞ kë nghèo khó, hoÕn nÕn, vào các ngày l­ hµi l¾n h÷ t§p trung v« chùa. tuy nhiên, trong xã hµi hi®n ðÕi nhæng bi¬u hi®n mang tính ch¤t hình thÑc trên này càng b¸ thu h©p. thay vào ðó m÷i ng߶i tham gia vào nhæng ðþt cÑu trþ, tß½ng tª cho các ð°ng bào g£p thiên tai, hoÕn nÕn, hoàn cäng s¯ng g£p khó khån ðúng v¾i truy«n th¯ng ðÕo lý cüa dân tµc lá làng ðùm lá rách.

b/ Änh hß·ng Ph§t giáo qua t§p tøc cúng r¢m, mùng mµt và l­ chùa.

Theo ðúng truy«n th¯ng t§p tøc cúng r¢m, mùng mµt là t§p tøc cúng sóc v÷ng, tÑc là ngày m£t tr¶i m£t trång thông su¯t nhau, cho nên th¥n thánh, t± tiên có th¬ liên lÕc, thông thß½ng v¾i con ng߶i, sñ c¥u nguy®n s¨ ðÕt t¾i sñ cäm Ñng v¾i các cõi gi¾i khác và sñ cäm thông s¨ ðßþc thiªt l§p là ngày trong sÕch ð¬ các v¸ tång ki¬m ði¬m hành vi cüa mình, g÷i là ngày B¯ tát và ngày sám h¯i, ng߶i tín ð° v« chùa ð¬ tham dñ l­ sám h¯i, c¥u nguy®n bö ác làm lành và sØa ð±i thân tâm. quan ni®m ngày sóc v÷ng là nhæng ngày trß·ng t¸nh, sám h¯i, ån chay là xu¤t phát t× änh hß·ng cüa Ph§t giáo ÐÕi th×a. Ngoài vi®c ði chùa sám h¯i, · nhà vào ngày r¢m và mùng mµt, h÷ s¡m ðèn, nhang, hß½ng hoa ð¬ dâng cúng tam Bäo và t± tiên Ông Bà, th¬ hi®n lòng tôn kính, thß½ng nh¾ nhæng ng߶i quá c¯ và cø th¬ hóa hành vi tu tâm dßÞng tánh cüa h÷.

Bên cÕnh vi®c ði chùa sám h¯i vào ngày r¢m, mùng mµt , ng߶i Vi®t nam còn có t§p tøc khác là ði viªng chùa, l­ Ph§t vào nhæng ngày hµi l¾n nhß ngày r¢m tháng giêng, r¢m tháng tß (Ph§t Ðän) và r¢m tháng bäy (l­ vu lan). Ðây là mµt t§p tøc, mµt nhu c¥u không th¬ thiªu ðßþc trong ð¶i s¯ng ng߶i Vi®t. tuy nhiên, ði viªng chùa cûng tùy thuµc vào møc ðích và quan ni®m cüa m²i ng߶i. Cánh cØa chùa bao gi¶ cûng rµng m· ð¯i v¾i th§p phß½ng bá tánh, nh¤t là các ngày hµi l¾n cüa Ph§t giáo, cüa dân gian (tªt Nguyên Ðán) ho£c nhæng ngày kÖ ni®m l¾n cüa l¸ch sØ dân tµc, (gi± t± Hùng Vß½ng). Vào nhæng ngày này, ðông ðäo các t¥ng l¾p nhân dân, các gi¾i trong xã hµi ð«u qui tø v« ðây. Trß¾c cánh cØa thi«n môn, nhæng khuôn m£t trang nghiêm, vë ð©p thanh thoát cüa hoa hu®, hoa cúc chen lçn v¾i hß½ng tr¥m quy®n töa tÕo nên b¥u không khí ¤m cúng, linh thiêng, th¬ hi®n t¤m lòng thành kính cüa h÷ ð¯i v¾i ÐÑc Ph§t và các b§c Thánh Hi«n. Nhæng hình änh ðó ðã góp ph¥n tÕo nên bän s¡c và nét ð©p vån hóa cüa dân tµc Vi®t. trong dòng ng߶i t¤p n§p, ðông ðäo ðó không phäi ai cûng ðªn ðây vì lý do tín ngßÞng thu¥n túy. Mµt s¯ ðông ng߶i chï ð½n giän mu¯n ði xem l­ hµi ho£c thích chiêm ngßÞng vë ð©p cüa chùa chi«n nhßng khi ðã hµi nh§p vào b¥u không khí trang nghiêm h÷ cûng th¤y mình tr· nên ðïnh ðÕc và tr¥m tïnh h½n, ðây là c½ hµi giúp h÷ quay v« v¾i ÐÕo Ph§t.

c/ Änh hß·ng Ph§t giáo qua nghi thÑc ma chay, cß¾i höi :

Ðây cûng là sinh hoÕt th߶ng xäy ra trong ð¶i s¯ng ng߶i Vi®t. V« ma chay, theo phong tøc cüa ng߶i Vi®t nam và trung hoa trß¾c ðây r¤t là phi«n phÑc và hao t¯n. tuy nhiên nh¶ có sñ dçn d¡t cüa chß tång thì tang l­ di­n ra ð½n giän và trang nghiêm h½n. khi trong gia ðình (theo ÐÕo Ph§t) có ng߶i qua ð¶i, thân quyªn ðªn chùa thïnh chß tång v« nhà ð¬ giúp ðÞ ph¥n tang l­ (th߶ng g÷i là làm ma chay). Thông th߶ng các nghi thÑc trong tang l­ ðßþc di­n ra tu¥n tñ nhß sau : (1) nghi thÑc nh§p li®m ng߶i chªt; (2) l­ phát tang; (3) l­ tiªn linh (cúng c½m); (4) khóa l­ kÏ siêu cho hß½ng linh; (5) l­ cáo Tri«u T± (cáo t± tiên ông Bà trß¾c gi¶ di quan); (6) l­ di quan và hÕ huy®t; (7) Ðßa lß hß½ng, long v¸, hình vong v« nhà ho£c chùa; (8) l­ an sàng; (9) cúng th¤t (tøng kinh c¥u siêu và cúng c½m cho hß½ng linh trong bäy tu¥n g°m 49 ngày, m²i tu¥n cúng mµt l¥n); (10) l­ ti¬u t߶ng (giáp nåm, sau ngày hß½ng linh m¤t mµt nåm); (11) l­ ðÕi t߶ng (l­ xã tang, sau ngày hß½ng linh qua ð¶i hai nåm).

— nhæng gia ðình không theo ÐÕo Ph§t nhßng do ng߶i quá c¯ ho£c gia chü mªn chuµng ÐÕo Ph§t nên h÷ thïnh chß tång, ni ðªn tøng kinh c¥u siêu cho hß½ng linh và t± chÑc tang l­ gi¯ng nhß nhæng tín ð° theo ÐÕo Ph§t. Nhìn chung, t§p tøc ma chay tÕi Vi®t nam ch¸u änh hß·ng sâu ð§m t× nhæng nghi thÑc cüa Ph§t giáo.

Vi®c cß¾i höi, t¥m änh hß·ng cüa Ph§t giáo tö ra ít phÑc tÕp h½n so v¾i Thiên Chúa giáo, kh±ng giáo hay H°i giáo. Trß¾c khi tiªn t¾i hôn nhân, nhi«u ðôi bÕn trë theo tín ngßÞng Ph§t giáo, th߶ng ðªn chùa kh¤n nguy®n v¾i chß Ph§t phù hµ cho m¯i lß½ng duyên cüa h÷ ðßþc thu§n bu°m xuôi gió. Ъn ngày cß¾i höi, h÷ ðßþc hß¾ng dçn v« chùa ð¬ chß tång làm l­ "h¢ng thu§n quy y" trß¾c khi rß¾c dâu. Ðó là mµt l­ chúc lành ng¡n g÷n và ðßþc chß tång khuyên dÕy mµt s¯ nguyên t¡c ðÕo ðÑc Ph§t giáo, ð¬ làm kim chï nam cho cuµc s¯ng m¾i.

Ngoài nhæng phong tøc cüa ng߶i Vi®t nam ch¸u änh hß·ng Ph§t giáo ðã ðßþc k¬ trên, chúng ta còn th¤y mµt s¯ t§p tøc khác cûng tß½ng ð¯i ph± biªn và có ít nhi«u liên quan ðªn Ph§t giáo mà chúng ta phäi ghi nh§n.

d/ Các phong tøc tÕp quán khác.

1/ T§p tøc ð¯t vàng mã:

Ðây là t§p tøc r¤t ph± biªn · Vi®t nam mà ng߶i Vi®t ðã tiªp nh§n t× Ph§t giáo trung Qu¯c. Nhi«u ng߶i ngµ nh§n r¢ng t§p tøc này xu¤t gia t× quan ði¬m nhân quä luân h°i cüa Ph§t giáo, do ðó nó ðã t°n tÕi trong Ph§t giáo t× xßa cho t¾i ngày nay. Nªu ð¶i này ai ån · hi«n lành, tu tâm dßÞng tánh thì ð¶i sau s¨ tái sinh tr· lÕi làm ng߶i hÕnh phúc, sung sß¾ng giàu sang ho£c vãng sanh v« thª gi¾i cñc lÕc. Còn nªu kiªp này ån · t® bÕc, làm nhi«u ði«u ác, sau khi chªt s¨ b¸ ð÷a xu¯ng ð¸a ngøc cõi âm ti ch¸u nhi«u ðau kh±. Ng߶i nhi«u tµi l²i hay không có ai th¶ cúng, c¥u siêu thì · n½i ð¸a ngøc b¸ oan Ñc, ðói lÕnh, không th¬ siêu thoát ðßþc ho£c ð¥u thai ðßþc. cho nên nhæng ng߶i thân · n½i dß½ng thª phäi th¶ cúng, tøng kinh c¥u siêu ð¬ ng߶i thân cüa mình dß¾i cõi âm ti b¾t ði ph¥n tµi l²i ho£c ðßþc ¤m no mà thoát kiªp. sau khi cúng gi², ngày v÷ng ng߶i chªt s¨ nh§n ðßþc nhæng v§t døng, ti«n bÕc ðã cúng và ð¯t ðó. trong các ð° mã và gi¤y ti«n vàng bÕc ð¬ cúng th߶ng có hình änh (Ph§t di L£c hay B° Tát quan Âm) ho£c chæ nghîa (chú vãng sanh, chæ tri®n) có yªu t¯ cüa Ph§t giáo v¾i ý ð° mong sñ cÑu ðµ cüa Chß Ph§t ð¯i v¾i ng߶i ðã khu¤t.

— ðây xin nói rõ, t§p tøc ð¯t vàng mã là mµt "hü tøc" mang tính mê tín d¸ ðoan và vô lý, ng߶i Ph§t tØ chân chính không bao gi¶ ch¤p nh§n. Chính trên thª gian này, ð°ng ti«n cüa nß¾c này mang sang nß¾c khác còn khó ðßþc ch¤p nh§n, hu¯ng h¯ t× nh½n gian, ð¯t g·i xu¯ng âm phü xài, là chuy®n không có c½ s· ð¬ tin c§y ðßþc. theo Ph§t dÕy chúng sanh tùy nghi®p thi®n ác theo ðó mà thác sanh n½i cõi lành, cõi dæ. Thân nhân chúng ta chªt cûng theo nghi®p thi®n ác mà th÷ sanh vào sáu cõi chÑ không ng°i ch¶ vi®c ð¯t vàng mã cüa ng߶i thân, v×a trái v¾i ðÕo lý, v×a phí t±n ti«n bÕc vô ích. theo Ph§t giáo thì có r¤t nhi«u cách ð¬ th¬ hi®n lòng thß½ng và lòng chung thüy cüa ng߶i s¯ng ð¯i v¾i ng߶i chªt b¢ng cách khi có ng߶i s¡p chªt, thân quyªn phäi phát tâm b¯ thí, cúng d߶ng, phóng sanh và ði«u quan tr÷ng là phäi thông tin cho ng߶i ðó biªt vi®c làm cüa gia ðình mà hß¾ng tâm ðªn con ng߶i thi®n, nh¶ ðó mà h÷ s¨ th÷ sanh vào cänh gi¾i an lành.

2/ T§p tøc coi ngày gi¶ :

Ðây là mµt t§p tøc ån sâu vào t§p quán cüa ng߶i Vi®t nói riêng và cä Châu Á nói chung. M²i khi s¡p làm mµt vi®c gì quan tr÷ng nhß xây dñng nhà cØa, ðám chªt, ðám cß¾i, xu¤t hành ð¥u nåm... ng߶i ta th߶ng v« chùa ð¬ nh¶ các th¥y coi giúp giùm ngày nào t¯t thì làm ngày nào x¤u thì tránh. Thông th߶ng ng߶i ta hay tránh ba ngày: mùng 05, 14, 23, h÷ cho ba ngày này là xuôi xëo, là b¤t hÕnh, c¥n phäi tránh.

Theo cái nhìn cüa Ph§t giáo thì ðây cûng là mµt loÕi hình mê tín, ng߶i Ph§t tØ không nên chÕy theo. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng v¾i ng߶i làm ði«u lành, ngày nào cûng là ngày t¯t v¾i ng߶i làm vi®c t¯t, ngày nào cûng là ngày lành. Nåm tháng ð¯i v¾i ng߶i làm thi®n ð«u là ngày t¯t cä, gieo nhân thi®n thì s¨ g£t quä lành. Giáo lý nhân quä cüa ÐÕo Ph§t là cán cân công b¢ng v¾i kh± ðau và hÕnh phúc cüa con ng߶i chÑ không phäi là sñ phân ð¸nh cüa hên xuôi.

3/ T§p tøc cúng sao hÕn :

T§p tøc này r¤t ph± biªn và ån sâu vào t§p quán cüa ng߶i Vi®t và lÕi có sñ tham gia cüa Ph§t giáo. Nguyên nhân cûng b¡t ngu°n t× trung Qu¯c, sau truy«n qua Vi®t nam r°i vào trong Ph§t giáo. Th¶i xßa ta có tam giáo ð°ng nguyên; Ph§t, Lão và Kh±ng giáo, ð°ng quy v« m£t ngu°n. Chü trß½ng nhß nhau, cùng mµt thi®n chí ð¬ ðóng góp cho xã hµi, phøc hßng ðÕo ðÑc, ðßa ð¶i s¯ng cüa con ng߶i ðªn ¤m no hÕnh phúc.

Trong b¯i cänh tam giáo ðó, các th¥y Ph§t giáo phäi linh ðµng, phäi tìm hi¬u, h÷c höi nhæng cái lßu truy«n cüa ðÕo bÕn ð¬ có mµt cái nhìn hòa ð°ng, cäm thông và nh¤t là ð¬ kéo Ph§t tØ tr· v« v¾i bói quë, xem tß¾ng, thì các th¥y cûng cúng sao, bói quëm xin xåm, ð¬ cho ng߶i Ph§t tØ quay v« chùa, thay vì ð¬ h÷ lÕy th¥n linh thì lÕy Ph§t t¯t h½n. Bß¾c thÑ hai là giäng ðÕo lý nhân quä, Bát chánh ðÕo, tÕo chánh kiªn cho ng߶i Ph§t tØ xóa bö tà kiªn trß¾c ðây cüa h÷. trong phß½ng ti®n này ðã có mµt s¯ ng߶i lÕm døng và d¥n dà nó tr· thành mµt loÕi hình sinh hoÕt cüa Ph§t giáo. Hi¬u rõ ði«u này, ng߶i Ph§t tØ nên loÕi bö t§p tøc mê tín này.

4/ T§p tøc xin xåm, böi quë :

Xin xåm bói quë là mµt vi®c c¥u may. Cûng b¡t ngu°n t× trung Qu¯c, mµt loÕi hình sinh hoÕt khá r¥m rµ tÕi các chùa, ðình, miªu vào d¸p ð¥u nåm m¾i ho£c các ngày l­ l¾n. Các chùa làng có th¶ quan Thánh Ъ Quân th߶ng có ði ðôi v¾i vi®c xin xåm. Ng߶i xin xåm trß¾c hªt ðªn lÕy Ph§t r°i sang bàn th¶ quan Thánh, kh¤n nguy®n xin mµt quë xåm, r°i h÷ l¡c ¯ng xåm có 100 thë ðê l¤y mµt thë r¾t ra, sau ðó h÷ c¥m quë xåm ðªn nh¶ th¥y trù trì giäi ðáp giùm v§n mÕng cüa mình. M²i thë Ñng v¾i mµt lá xåm có ghi sÇn trong nhæng ði«u tiên ðoán v« công vi®c làm ån, h÷c t§p, hôn nhân, gia ðình... cüa m²i ng߶i b¯c ðßþc quë xåm ðó. Ðây là mµt t§p tøc không lành mÕnh do tin tß·ng vào sñ may rüi cüa s¯ ph§n ðã ðßþc s¡p ð£t, an bài t× trß¾c. Nhß sách xßa co câu "phß¾c chí tâm linh, hoa lai th¥n ám". Nghîa là ng߶i g£p lúc phß¾c ðªn thì gi· quë ra ð«u t¯t, khi h÷a lÕi thi rút lá xåm nào cûng x¤u. Thª là t¯t x¤u tÕi mình, không phäi tÕi xåm quë. Ng߶i Ph§t tØ chân chính c¥n phäi loÕi bö nhæng loÕi hình mê tín này.

Phong tøc t§p quán tÕi Vi®t nam trong quá trình t°n tÕi và phát tri¬n ðã ch¸u nhi«u tác ðµng cüa trào lßu vån hóa khác nhau. Nh¤t là t× trung Qu¯c. trong ðó Ph§t giáo ðã dñ ph¥n quan tr÷ng trong vi®c ð¸nh hình và duy trì không ít các t§p tøc dân gian mà chúng ta th¤y vçn còn t°n tÕi cho t¾i ngày nay. tuy nhiên, không phäi các t§p tøc có sñ änh hß·ng cüa Ph§t giáo là t¯t t¤t cä, mà trong ðó có t§p tøc c¥n phäi ch¡c l÷c lÕi ð¬ phù hþp v¾i chánh pháp. Ðó là nhi®m vø n£ng n« cüa các nhà truy«n giáo trong th¶i hi®n ðÕi. Bên cÕnh sñ änh hß·ng trong các phong tøc t§p quán cüa dân tµc. pg còn änh hß·ng qua các loÕi hình ngh® thu§t nhß, ngh® thu§t tÕo hình, ngh® thu§t sân kh¤u cäi lß½ng...

III. Aünh Hß·ng Ph§t Giáo qua Các LoÕi Hình Ngh® Thu§t 

1/ Ph§t giáo th¬ hi®n qua ngh® thu§t sân kh¤u (Hát bµi, hát chèo, cäi lß½ng và k¸ch nói).

Ngh® thu§t sân kh¤u cûng là mµt loÕi hình vån hóa, nh¤t là các chüng loÕi này thuµc v« di sân mang tính bän s¡c cüa vån hóa dân tµc song song v¾i nhæng ph¥n ðã nêu ra · trên. Tính triªt lý "nhân quä báo Ñng" cüa Ph§t giáo ðóng vai trò quan tr÷ng trong các bài ca tu°ng, v· di­n phù hþp v¾i ðÕo lý phß½ng ðông và nªp s¯ng truy«n th¯ng cüa dân tµc.

Trß¾c hªt, loÕi hát chèo xu¤t hi®n ban ð¥u chü yªu · các tïnh ð°ng b¢ng B¡c Bµ, thu hút nhi«u tinh hoa ngh® thu§t dân gian nhß múa, hát và di­n các v· truy®n Nôm truy«n th¯ng. Ðáng k¬ nh¤t là v· "Quan Âm Th¸ Kính" ðã ði vào dÕng tu°ng tiêu bi¬u chính th¯ng khi nh¡c ðªn môn ngh® thu§t này. Còn có các v· "Trß½ng Viên", "Lßu Bình Dß½ng L­", "Kim Nhan", "Chu Mãi Th¥n"... ð«u mang tính thß·ng thi®n phÕt ác và các v· này g÷i là tiêu bi¬u nên có tên g÷i là "chèo c±".

ThÑ hai, hát bµi ban ð¥u ði vào nªp s¯ng cung ðình, khác v¾i chèo c±, ngh® thu§t này tr· nên mµt loÕi hình giäi trí cao c¤p dành cho vua chúa và gi¾i thßþng lßu, mµt phía khác là nó dành cho nhæng ai có trình ðµ thß·ng thÑc ngh® thu§t, tß½ng ð¯i thì m¾i có th¬ xem và cäm nh§n ðßþc chüng loÕi ðµc ðáo này. Có th¬ nói xuyên su¯t thª kÖ thÑ 19 là th¶i ðÕi hoàng kim cüa ngh® thu§t hát bµi. Các v· "San H§u"; "Tam Næ а Vß½ng"; "Di­n Võ Ðình", "Nghiêu Sò c Hªn"... là nhæng v· mang tính ch¤t dân tµc chính th¯ng và chÑa ðñng toàn v©n triªt lý "nhân quä báo Ñng" và hß¾ng thi®n mµt cách cao ð©p.

T× nhÕc c±, nhÕc tài tØ tr· thành hình thái "ca ra bµ", ð¬ t× ðó tr· thành ngh® thu§t sân kh¤u cäi lß½ng t× ð¥u nhæng nåm hai mß½i (2026) cüa thª kÖ này · nam Bµ. Có th¬ nói chßa có ngh® thu§t dân tµc nào phát tri¬n nhanh chóng, có sÑc cu¯n mÕnh m¨ và dung nÕp nhi«u mãng dân ca nhß bµ môn cäi lß½ng. Chính vì yªu t¯ phóng khoáng ðó, cäi lß½ng d­ dàng tiªn sâu vào chân lý cüa Ph§t giáo, m· ra cánh cØa ðßþc sñ tích Ph§t Thích ca và nhi«u ði¬n tích khác cüa Ph§t giáo vào gia sän ngh® thu§t cüa mình. Ðây là mµt loÕi hình ngh® thu§t ðßþc ðông ðäo bà con lao ðµng Vi®t nam nh¤t là các vùng ngoÕi ô mªn chuµng và ßa thích. Giáo lý "nhân quä báo Ñng, thß·ng thi®n phÕt ác"... ðßþc các soÕn giä th¬ hi®n các v· cäi lß½ng và ðã ðßþc khán giä say mê thß·ng thÑc và ðã ðÑng væng trên di­n ðàn sân kh¤u trong su¯t m¤y chøc nåm qua. Tiêu bi¬u nhß các v· "Thích ca Сc ÐÕo", "Quan Âm Th¸ Kính", "Quan Âm Di®u Thi®n", "Møc Liên thanh Ы", ð£c bi®t g¥n ðây (ð¥u th§p niên 90) có hai v· ðáng chú ý là "Thoát Vòng Tøc Løy" và 'Thái TØ a Xà Thª" cüa soÕn giä Giác ÐÕo Dß½ng kinh Thành, là hai v· tu°ng chuyên chính ð¥u tiên cüa Ph§t giáo Vi®t Nam, ðã ðßþc trình di­n nhi«u n½i và ðã thñc hi®n bång video và bång cassette phát hành rµng rãi trong và ngoài nß¾c. Ngoài ra còn có các v· ch¸u änh hß·ng ít nhi«u tß tß·ng Ph§t giáo nhß các v· "PhÕm Công Cúc Hoa", "T¤m Cám", "Kim Vân Ki«u"... do sñ änh hß·ng tinh th¥n t× bi hÖ xä cüa Ph§t giáo nên luôn luôn các tu°ng cäi lß½ng · ph¥n kªt thúc ð«u có h§u. Nhà nghiên cÑu S½n nam t×ng phát bi¬u v« ði«u này : "Nß¾c ta t× xßa vçn theo truy«n th¯ng tam giáo, nh¤t là nh¶ änh hß·ng vån hóa Ph§t giáo mà tiªn lên, nhân v§t trong v· tu°ng dù l¯ lång (...) ði«u quan tr÷ng là nhân v§t chính, nhân v§t phø ¤y phäi ðßþc giäi quyªt · màn chót theo tinh th¥n bi trí, dûng, theo lu§t nhân quä cüa Ph§t giáo (...). Ph§t giáo là phép màu dung hòa m÷i mâu thuçn, chï nëo cho con ng߶i thoát khöi nhæng cänh ngµ éo le, khó xØ nh¤t. Nªu thoát khöi luân lý ¤y, cäi lß½ng s¨ là cái xác không h°n". (25)

Sau cùng là k¸ch nói, ðây là loÕi hình ngh® thu§t ðßþc du nh§p t× phß½ng Tây sau thª chiªn thÑ hai (1938 - 1945), ban ð¥u chü yªu bi¬u di­n các v· phóng tác t× các v· tu°ng cüa nß¾c ngoài ð¬ phøc vø cho Thñc Dân và quan LÕi th×a sai. sau th§p niên 60, k¸ch nói m¾i có v¸ trí th§t sñ trong sân kh¤u Vi®t nam và ðßþc ng߶i dân hß·ng Ñng b¢ng các v· di­n do chính ng߶i Vi®t nam dàn dñng. K¸ch nói chßa có ðóng góp gì ðáng k¬ cho Ph§t giáo nhß các loÕi hình ngh® thu§t khác. tuy nhiên nµi dung cûng hàm chÑa nhi«u cån ban ðÕo ðÑc dân tµc trong ðó có änh hß·ng Ph§t giáo.

Không chï trong ngh® thu§t sân kh¤u, di­n xu¤t ng߶i ta m¾i th¤y sñ yêu mªn cüa ðông ðäo qu¥n chúng ð¯i v¾i ÐÕo Ph§t mà chúng ta còn th¤y ðßþc ði«u này qua ngh® thu§t tÕo hình.

2/ Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngh® thu§t tÕo hình :

- V« kiªn trúc : khi Ph§t giáo truy«n vào Vi®t Nam, c¯ nhiên ðã ðem theo các ki¬u kiªn trúc chùa tháp, l¥u chuông gác tr¯ng theo mô hình kiªn trúc cüa „n е, Miªn Ði®n và trung Hoa. tuy nhiên theo th¶i gian, tinh th¥n khai phóng cüa Ph§t giáo ph¯i hþp cung v¾i l¯i tu duy t±ng hþp cüa dân tµc Vi®t ðã tÕo ra mµt mô hình kiªn trúc r¤t riêng cho Ph§t giáo · Vi®t Nam. Chùa tháp · Vi®t nam th߶ng ðßþc xây dñng v¾i l¯i kiªn trúc ð£c bi®t, mái chùa bao gi¶ cûng ¦n d¤u sau lûy tre làng, dß¾i g¯c cây ða hay · mµt n½i có cänh trí thiên nhiên ð©p ho£c thanh v¡ng. theo Nguy­ Quân và phan C¦m Thß½ng thì kiªn trúc Chùa Tháp · Vi®t nam là "mµt qu¥n th¬ kiªn trúc có quy mô không l¾n, tß½ng xÑng v¾i t¥m vóc con ng߶i, phân b¯ l¾p kiªn trúc theo mµt trøc d÷c kéo dài gây cäm giác ði sâu không cùng, ðßa tñ nhiên xen kë trong các thành ph¥n, chú tr÷ng cänh quan sông nß¾c, v߶n chùa, làm cho công trình có tính ch¤t c·i m· luôn l¾n h½n kh¯i thñc th¬ cüa nó". (26)

Theo mô hình kiªn trúc theo ki¬u chæ "công" : bái ð߶ng và ði®n Ph§t ðßþc n¯i nhau b¢ng nhà thiên hß½ng; kiêu chæ "Ðinh" : trß¾c; ki¬u chæ "Tam" : có ba nªp nhà song song v¾i nhau, hay ki¬u "Nµi công ngoÕi Qu¯c" : phía trß¾c là ti«n ð߶ng và ði®n Ph§t, sau là mänh sân hình vuông tr°ng cây cänh, ð£t hòn non bµ, phía sau là nhà h§u t±, hai bên là nhà Ðông và nhà Tây (27). Ph§t giáo ð¬ lÕi nhi«u qu¥n th¬ kiªn trúc ðµc ðáo và danh lam th¡ng cänh cho nß¾c Vi®t, nhi«u ngôi chùa n±i tiªng nhß · mi«n B¡c có chùa Mµt Cµt, chùa Tây phß½ng, chùa Hß½ng, · mi«n trung có chùa Thiên Mø, chùa T× Hiªu, chùa Báo Qu¯c, và · mi«n nam có các chùa Giác Lâm, chùa Vînh Tràng...

- V« ðiêu kh¡c : Ngày nay có d¸p tham quan vi®n bäo tàng l¾n · Vi®t Nam, chúng ta s¨ th¤y nhi«u c¯t tßþng, phù ðiêu cüa Ph§t giáo ðßþc trßng bày, ðó không nhæng là mµt ni«m tñ hào cüa n«n vån hóa dân tµc Vi®t mà còn là d¤u vªt chÑng minh sñ änh hß·ng cüa Ph§t giáo có m£t trong lînh vñc này. Tiêu bi¬u ta th¤y có các tác ph¦m nhß tßþng quan Âm nghìn m¡t nghìn tay (28). Chùa HÕ (Vînh Phú, B¡c Vi®t, cao 3,2m), 16 pho tßþng t± g² cüa chùa Tây Phß½ng (Hà Tây, B¡c Vi®t), Bµ tßþng Th§p Bát la Hán chùa Phß¾c Lâm (Hµi An, Quäng nam Ðà NÇng), Bµ tßþng Th§p Bát · chùa Tràng (MÛ Tho), tßþng Tuyªt S½n chùa Tråm gian (Hà Tây). Tßþng Ph§t Thích Ca, cao 1,07m b¢ng ð°ng là hi®n v§t Bäo tàng l¸ch sØ TPHCM... là nhæng tác ph¦m ngh® thu§t ðiêu kh¡c ðµc ðáo cüa Vi®t nam còn có nhæng công trình ðiêu kh¡c quy mô và mang tính l¸ch sØ nhß tßþng "Ph§t Nh§p Niªt Bàn" dài 49m · núi Trá Cú, phan Thiªt ðßþc kiªn tÕo nåm 2026, tßþng ÐÑc Ph§t Thích ca ng°i kiªt già cao 11m tÕi Vûng Tàu, Khánh Thành ngày 10/3/963 ; tßþng "Kim thân Ph§t t±" cao 24m · chùa long S½n, TP. nha trang ðßþc thñc hi®n vào nåm 1964.

Và v« hµi h÷a : Mái chùa c± kính giæa núi non tînh m¸ch hay các l­ hµi viªng chùa ngày ð¥u xuân ho£c tß tß·ng ðµc ðáo cüa triªt h÷c, cüa thi«n h÷c Ph§t giáo luôn là ð« tài gây nhi«u cäm hÑng cho các ngh® nhân và h÷a sî Vi®t Nam. Nhi«u trang løa, tranh màu nß¾c, s½n d¥u, s½n mài ð« c§p ðªn Ph§t giáo ðã ðßþc các h÷a sî, ngh® nhân lên tu±i · Vi®t nam th¬ hi®n mµt cách s¯ng ðµng và tinh tª qua các tác ph¦m nhß "chùa Th¥y" cüa Nguy­n gia Trí sáng tác nåm 1938, "L­ Chùa" cüa Nguy­n Siêu, "BÑc Tång" cüa в quang Em, "Ði L­ Chùa" cüa Nguyên Kh¡c V¸nh. Уc bi®t t× th§p niên tám mß½i tr· lÕi ðây, có "Thi«n Quán", "Quan Âm Th¸ Hi®n"; "Bích Nhãn", "R×ng Thi«n" cüa h÷a sî Phßþng H°ng, "H°i Ð¥u Th¸ NgÕn" cüa HuÏnh Tu¥n Bá; "Nh¤t hoa VÕn Pháp" cüa Vån Quan...

Ъn ðây, chúng ta có th¬ kªt lu§n r¢ng nhæng tß tß·ng và hình änh cüa Ph§t giáo ðã ð¬ lÕi nhæng d¤u ¤n sâu ð§m trong phong tøc t§p quán, trong vån h÷c và ngh® thu§t cüa ng߶i Vi®t nam trong l¸ch sØ và nó s¨ tiªp tøc töa sáng cái tinh hoa ðµc ðáo cüa mình cho dân tµc Vi®t nói riêng và cä nhân loÕi nói chung trong tß½ng lai.

Ph¥n C
Nh§n иnh Và Kªt lu§n 

Ph§t giáo t× lâu ðã thâm nh§p vào tâm h°n, nªp nghî, l¯i s¯ng cüa dân tµc Vi®t nam và ðã tr· thành bän ch¤t và bän s¡c cüa dân tµc Vi®t Nam. trong bài xã lu§n cüa tÕp chí Ph§t giáo Vi®t nam ðã viªt : "Trong tâm h°n dân tµc Vi®t nam th§t ðã sÇn có m¥m móng tinh th¥n Ph§t giáo. Hèn gì mà ÐÕo Ph§t v¾i dân tµc Vi®t nam trong g¥n hai ngàn nåm nay, bao gi¶ cûng theo nhau nhß bóng v¾i hình trong cuµc sinh hoÕt toàn c¥u. Ðã là viên ðá n«n täng cho vån hóa dân tµc, c¯ nhiên Ph§t giáo Vi®t nam vînh vi­n phäi là mµt yªu t¯ b¤t ly cüa cuµc s¯ng toàn di®n. Ngày nay nhæng hào nhoáng cüa mµt n«n vån minh v§t ch¤t ðã làm m¶ m¡t mµt s¯ ðông ng߶i, nhßng c½ bän cüa n«n vån hóa dân tµc ðang còn b«n ch£t, khiªn cho ng߶i Vi®t nam dù có b¸ lôi cu¯n ph¥n nào trong mµt th¶i gian, r°i cûng h°i ð¥u tr· lÕi v¾i cµi ngu°n yêu d¤u ngàn xßa...". (29)

Th§t v§y, ÐÕo Ph§t ðã änh hß·ng ðªn m÷i sinh hoÕt cüa ng߶i Vi®t t× triªt lý, tß tß·ng, ðÕo ðÑc, vån h÷c, ngh® thu§t cho ðªn phong tøc t§p quán, nªp s¯ng nªp nghï... tìm hi¬u và nghiên cÑu v« "Sñ änh hß·ng cüa Ph§t giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i Vi®t", chúng ta càng th¤y rõ nh§n ð¸nh trên. T× quan ni®m nhân sinh quan, thª gi¾i quan, ðÕo lý, th¦m mÛ cho ðªn l¶i ån tiªng nói cüa quäng ðÕi qu¥n chúng ít nhi«u ð«u ch¸u änh hß·ng cüa triªt lý và tß tß·ng Ph§t giáo. Nhæng câu nói ð¥u lßÞi "· hi«n g£p lành", "tµi nghi®p", "h¢ng hà sa s¯", "ta bà thª gi¾i"... là ði«u ph± biªn trong quan h® Ñng xØ giæa m÷i ng߶i, các ngày ðÕi l­ Ph§t giáo, ngày r¢m, mùng mµt hay l­ tªt dân tµc m÷i ng߶i dân dù b§n rµn ðªn m¤y cûng vài l¥n trong ð¶i ðªn viªng cänh chùa ð¬ chiêm bái chß Ph§t, chung vui l­ hµi ho£c ð¬ g¥n gûi, tìm hi¬u nhæng di tích l¸ch sØ vån hóa cüa dân tµc, Chùa làng mµt th¶i ðã ðóng vai trò trung tâm trong sinh hoÕt vån hóa tinh th¥n cµng ð°ng làng xã cüa ng߶i Vi®t và chúng ta không th¬ phü nh§n ý kiªn trong quy¬n "vån hóa Vi®t nam t±ng hþp 1985 - 1995" : "Nªu không có nhæng hoÕt ðµng Ph§t giáo l¸ch ðÕi thì chúng ta s¨ m¤t ði h½n nØa s¯ di tích và danh lam th¡ng cänh mà hi®n nay ta tñ hào" (30). TÕi sao Ph§t giáo ðã ð¬ lÕi nhi«u d¤u ¤n sâu ð§m trong tâm h°n, tình cäm, trong phong tøc t§p quán và cänh quan cüa dân tµc Vi®t nam nhß v§y ? Nhìn lÕi l¸ch sØ và vån hóa dân tµc, ta th¤y r¢ng ngay t× nhæng thª kÖ ð¥u công nguyên Ph§t giáo ðã truy«n vào Vi®t nam và tß tß·ng, triªt h÷c Ph§t giáo có nhi«u ði¬m phù hþp v¾i tâm tß, tình cäm, ðÕo lý dân tµc nên ðã ðßþc ng߶i Vi®t nam nhanh chóng tiªp nh§n và dung hóa. Ng߶i Vi®t v¯n hi«n lành, hiªu hòa, hiªu sinh, chân th§t, yêu thß½ng ð°ng loÕi. ÐÕo Ph§t thì dÕy con ng߶i biªt ån · hi«n lành, th¤y rõ l¨ phäi trái, bö ác làm lành, cäi tà quy chánh trau d°i ðÑc hÕnh và thång hoa trí tu®, cho nên ðßþc quäng ðÕi qu¥n chúng ch¤p nh§n. qua quá trình l¸ch sØ, träi qua bao cuµc biªn ð±i thång tr¥m cüa ð¤t nß¾c, Ph§t giáo ðã khÆng ð¸nh mình và có mµt ch² ðÑng væng ch¡c trong lòng cüa dân tµc, t°n tÕi và phát tri¬n cùng v¾i dân tµc. Rõ ràng Ph§t giáo ðã ðóng góp cho dân tµc ta nhi«u thành tñu ðáng k¬ v« kinh tª, chính tr¸, vån hóa và xã hµi. L¸ch sØ ðã chÑng minh nhæng giai ðoÕn hi¬m nghèo cüa ð¤t nß¾c trß¾c h÷a xâm lång; nhi«u v¸ thi«n sß Ph§t giáo, ð°ng bào Ph§t tØ ðã chung lßng ð¤u c§t v¾i dân tµc, ch¯ng gi£c, bäo v® non sông, tranh ð¤u cho công b¢ng và tñ do. Gß½ng sáng cüa thi«n sß Khuông Vi®t thi«n sß VÕn HÕnh còn kia, công lao l¾n cüa vua Tr¥n Nhân Tông ð¯i v¾i ð¤t nß¾c và dân tµc còn ðó, tiªng chuôntg thÑc tïnh cüa Hòa thßþng Thích Quäng ÐÑc vçn còn vang v÷ng ðâu ðây... Ph§t giáo ðã t×ng ðóng mµt vai trò trong vi®c cüng c¯ tinh th¥n ðoàn kªt cüa toàn dân và ð¤u tranh bäo v® ð¤t nß¾c. khi ð¤t nß¾c hòa bình, vån hóa và dân tµc có ði«u ki®n phát tri¬n, Ph§t giáo cûng góp ph¥n không nhö làm nên nhæng tinh hoa vån hóa cüa dân tµc. Nhæng mái chùa cong vút g¥n gûi, duyên dáng, nhæng tßþng ðài Thích Ca, tßþng quan Âm nghìn m¡t, nghìn tay, các bµ tßþng la han v¾i nhæng ð߶ng nét tinh xäo, s¯ng ðµng dß¾i con m¡t thán phøc và cung kính cüa du khách qu¯c tª, nhæng l­ hµi rµn ràng, nhæng áng vån chß½ng trác tuy®t... mãi mãi là ni«m tñ hào cüa ng߶i Vi®t Nam.

Tuy nhiên, chúng ta c¥n phäi nhìn nh§n r¢ng chính tinh th¥n khai phóng, dung hòa và phß½ng ti®n cüa Ph§t giáo vn ðã b¸ mµt s¯ ng߶i lþi døng và c¯ tình hi¬u sai lÕc ði, biªn Ph§t giáo, chùa chi«n thành mµt n½i xa lánh, tách bi®t v¾i xã hµi, cúng kiªn mê tín và b¸ kë x¤u lþi døng ð¬ xin xåm, bói quë, ð¯t vàng mã, là nhæng sinh hoÕt biªn dÕng v¯n không phäi cüa ÐÕo Ph§t. Ng߶i viªt bài này ðã h½n mµt l¥n cäm th¤y h± th©n, khi nghe các nhà nghiên cÑu tôn giáo nß¾c ngoài ð« c§p ðªn nhi«u loÕi hình mê tính d¸ ðoan mà h÷ ðã møc kích ðßþc khi ðªn thåm các chùa · Vi®t Nam. do ðó, ng߶i viªt thiªt nghî, ðánh giá v« t¥m änh hß·ng v« v¸ trí và vai trò Ph§t giáo trong n«n vån hóa và l¸ch sØ dân tµc c¥n phäi dña trên tinh th¥n khoa h÷c và khách quan ð¬ th¤y nhæng m£t thiªu sót, lÕc h§u, t® nÕn ð¬ có th¬ hÕn chª, loÕi bö cûng nhß m£t tích cñc, hæu ích ð¬ duy trì và phát tri¬n.

Trong b¯i cänh ð¤t nß¾c ðang chuy¬n mình ð¬ hòa nh§p vào trào lßu phát tri¬n v¾i thª gi¾i, Vi®t nam c¥n phäi m· cØa ð¬ giao lßß v¾i bÕn bè qu¯c tª ngö h¥u tiªp thu và h÷c t§p nhæng tiªn bµ khoa h÷c kÛ thu§t hi®n ðÕi. Ði«u ðó s¨ dçn ðªn sñ du nh§p nhi«u lu°ng vån hóa ngoÕi lai. trong ðó có cái t¯t, có cái x¤u, làm sao chúng ta có th¬ phân bi®t và tiªp thu cái t¯t và giäi tr× cái x¤u ? Ðây là mµt câu höi l¾n cho các nhà giáo døc, ðÕo ðÑc, xã hµi, tôn giáo... và nó ðã tr· thành mµt v¤n ð« cüa qu¯c gia chÑ không phäi chï là chuyên cá nhân hay riêng tß næa. L¶i giäi ðáp rõ ràng nh¤t là nªu chúng ta có mµt n«n vån hóa lành mÕnh; ð§m ðà bän s¡c dân tµc v¾i nhæng tß tß·ng truy«n th¯ng t¯t ð©p s¨ giúp chúng ta nh§n ð¸nh, ch¡c l÷c và cûng là li«u thu¯c t¯t nh¤t giúp chúng ta ch¯ng lÕi nhæng c£n bã vån hóa ngoÕi nh§p ho£c vån hóa mê tín phát sinh t× bän ð¸a. Nhæng yªu t¯ tích cñc cüa Ph§t giáo là mµt ph¥n tß tß·ng vån hóa Vi®t s¨ cùng v¾i vån hóa dân tµc Vi®t làm nhi®m vø ch÷n l÷c và phát tri¬n vån hóa Ph§t giáo và vån hóa dân tµc trong th¶i ði¬m hi®n nay là hªt sÑc c¥n thiªt và c¤p bách./.

--------------------------------------

Chú Thích 

(1) G°m các tài li®u l¸ch sØ giá tr¸ hi®n nay là :

- Ph§t giáo Vi®t nam t× kh·i nguyên ðªn thª kÖ xiii (nguyên tác chæ Hán cüa Tr¥n Vån Giáp, Tu® SÛ d¸ch ra Vi®t ngæ, tu thß Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh xb Sài Gòn 2026).

- Vi®t nam Ph§t giáo sØ lßþc. Thích M§t Th¬, minh ÐÑc, Ðà NÇng, 1970.

- Vi®t nam Ph§t giáo sØ lu§n. Nguy­n Lang, nhà xu¤t bän vån h÷c, Hà Nµi, 1994.

- L¸ch sØ Ph§t giáo Vi®t Nam, Nguy­n Tài Thß (chü biên) nhà xu¤t bän khoa h÷c xã hµi, Hà Nµi 1988.

(2) Sách a corelated history of the far east cüa maria penkala ghi : "C. 240 buddist introduced into ceylon by Mahendra, son of Asoka, kingdom of au Lac, the history of the black river".

(3) L¸ch sØ bang giao Vi®t nam và Ðông nam Á, gs ts phan LÕc Tuyên, vi®n ðào tÕo m· rµng khoa Ðông nam Á H÷c, Thành Ph¯ H° Chí Minh, 1993.

(4) Bài "Phäi chång а S½n là n½i ð¥u tiên nß¾c ta tiªp xúc v¾i ÐÕo Ph§t" trong sách Ph§t giáo, vån hóa và dân tµc "trang 12, Hà Nµi, 1990.

(5) Thi«n tuy¬n T§p Anh, trang 98. Lê MÕnh Thát, bän Ronéo, 1976.

(6) "Nhæng con ð߶ng t½ løa" tÕp chí unesco s¯ tháng 3 nåm 1989. ferdinad von Richthojen, mµt nhà ð¸a lý, ð¸a ch¤t ng߶i ÐÑc, g÷i nhæng con ð߶ng thß½ng mÕi n¯i li«n Ðông Tây ¤y là Seidenstrassen. Ðó là con ð߶ng truy«n bá tß tß·ng, kÛ thu§t, tôn giáo, ngh® thu§t và ðã góp ph¥n vào sñ giao ph¯i giæa các n«n vån minh.

(7) L¸ch sØ Ph§t giáo thª gi¾i, t§p II, T¸nh Häi pháp sß, nhà xu¤t bän ÐÕi H÷c và giáo døc chuyên nghi®p, Hà Nµi, 1992.

(8) Ph§t giáo v¾i dân tµc, trang 2, Thích thanh T×, thành hµi Ph§t giáo TP. hcm xu¤t bän, 1992.

(9) theo Tìm v« bän s¡c vån hóa Vi®t Nam, trang 483, tiªn sî Tr¥n Ng÷c Thêm, nxb TP. hcm 1996.

(10) Ti«n thân chùa Mµt Cµt (Hà Nµi) sau này, chùa Diên Hñu xây nåm 1049 v¾i quy mô r¤t to l¾n.

(11) theo tài li®u m¾i nh¤t là sách nam Hà di tích và th¡ng cänh (S· vhtt nam Hà, 1994).

(12) Vån phòng ii ðßþc d¶i v« thi«n vi®n Quäng (s¯ 294 nam KÏ Kh·i Nghîa, qu§n 3, TP. HCM) t× ð¥u nåm 1993.

(13) Hµi ngh¸ t± chÑc tÕi Thi«n vi®n Quäng ÐÑc, TP. H° Chí Minh, t× ngày 13 - 16 / 01/ 1994.

(14) con s¯ có th¬ cao h½n vì vi®c th¯ng kê chßa hoàn t¤t.

(15) theo Bách gia Chß TØ, nxb TP. HCM, 1992.

(16) Có các v¸ nhß Võ T¡c Thiên, Lß½ng Võ Ъ

(17) Pháp Vân, Pháp Vû, Pháp Lôi và Pháp Ði¬n.

(18) Sñ tích man Nß½ng k¬ r¢ng : "Khi ð¨o t¾i cây, ch² ngày xßa sß khâu Ðà la gi¤u ng߶i con gái, thì ch² ¤y ðã hóa thành mµt phiªn ðá r¤t cÑng. Búa rìu cüa thþ ð¨o vào b¸ sÑt më hªt. M¾i l¤y phiªn lá ném xu¯ng nß¾c, phiªn ðá ¤y phóng ra hào quang... m÷i ng߶i th¤y v§y li«n v¾t phiªn ðá lên và rß¾c vào ði®n Ph§t mà th¶". theo l¸ch sØ Ph§t giáo Vi®t Nam, Hà Nµi, 1988, trang 49.

(19) xem bài "ÐÕo Ph§t Vi®t nam qua cái nhìn cüa hai Ph§t tØ Ðan MÕch". Thích Nguyên TÕng phöng v¤n ông ole felsby và bác sî pia Jeppesen, Báo Giác Ngµ, s¯ 2, tháng 5, 1996. trang 67 - 96.

(20) G°m có Thi«n sß Thích minh Châu, ts Thích Thi®n Siêu, ts kim Cß½ng TØ và ts Thích danh NhßÞng là ÐÕi bi¬u Qu¯c hµi cüa nß¾c Cµng hòa Xã hµi Chü nghîa Vi®t nam khóa viii & IX.

(21) theo Vån hóa Vi®t nam t±ng hþp 1989 - 1995 - nxb vån hóa vån ngh® trung ß½ng, Hà Nµi 1989.

(22) Ng÷c S½n, là ð«n, nhßng dân gian cûng có khi g÷i là chùa, vä chång trong ý ni®m cüa ng߶i Vi®t Nam, nhi«u khi ð«n và chùa v×a là hai v×a là mµt.

(23) theo T× Ði¬n vån h÷c t§p I, trang 167, nxb KHXH, Hà Nµi 1983.

(24) J. leiba (1912 - 1941), ông sinh ra tÕi Yên Bái nên cha m© ðã ð£t tên cho ông là Lê Vån Bái, khi l¤y bút hi®u ông ðã xªp lÕi các thÑ tñ chæ trong tên thành leiba và ðã thêm chæ j · ð¥u. G÷i J. Leiba, chúng ta th¤y cái tên chÆng Vi®t nam chút nào nhßng th½ cüa ông mang lÕi nhi«u màu s¡c c± ði¬n cüa Vi®t Nam.

(25) "Các tïnh mi«n Nam", trang 117 S½n Nam, nxb Ðông Ph¯, Sài Gòn, 2026.

(26) MÛ thu§t th¶i nay, nxb MÛ thu§t, Hà Nµi 1989.

(27) theo "Ngôi chùa và vån hóa làng xã Vi®t Nam", lu§n vån cao h÷c ngæ vån, cüa Võ Vån T߶ng tr߶ng ðÕi h÷c t±ng hþp TP. HCM, 1994 trang 60.

(28) Hi®n ðßþc tôn trí tÕi vi®n Bäo tàng MÛ thu§t, Hà Nµi, tßþng ðßþc dñng t× thª kÖ thÑ 16, cao 2,90m.

(29) TÕp chí Ph§t giáoVi®t Nam, quan ði¬m cüa T±ng Hµi Ph§t giáo Vi®t Nam, s¯ ra ngày 15/8/1956.

(30) Vån hóa Vi®t nam t±ng hþp... 1989 - 1995 - nxb vån hóa vån ngh® trung ß½ng, Hà Nµi 1989.

---------------------------------------- 

TÀI Li®u tham KHÄO 

A. TÀI Li®u  tham KHÄO CHUYÊN Ћ :

1. ÐÀO duy ANH, (1992) , Vi®t nam vån hóa sØ cß½ng. nxb TP. HCM.

2. toan ÁNH, (1969) , Nªp cû-tín ngßÞng Vi®t Nam, nxb hoa Ðång, Sài Gòn,.

3. minh CHI, (1994) , Tôn giáo h÷c và tôn giáo vùng Ðông Á, tr߶ng ÐÕi h÷c t±ng hþp, tphcm XB,.

4. minh CHI, (1995) , Các v¤n ð« Ph§t h÷c, Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c VN, XB.

5. minh CHI, (tháng 12/1995), V« sñ hµi nh§p cüa Ph§t giáo vào nên vån hóa VN, tÕp chí giao Ði¬m, hoa KÏ,.

6. minh CHI, (tháng 1/1995) , vai trò cüa tôn giáo trong sách lßþc phát tri¬n cüa ð¤t nß¾c, t§p vån thành ðÕo s¯ 39, ban vån hóa trung ß½ng XB,.

7. minh CHÂU VÀ minh CHI, (1991) , T× ði¬n Ph§t H÷c Vi®t Nam, nxb TP. hcm khoa h÷c xã hµi, Hà Nµi,.

8. NGUYN HI‹N кC, (1995) , L¸ch sØ Ph§t giáo ðàng trong, nxb TP. HCM,.

9. THÍCH MÃN GIÁC, (1997) , Ph§t h÷c, thi«n h÷c và thi ca... tu thß ðÕi h÷c VÕn HÕnh,.

10. tr n VÅN GIÁP, (1968) , Ph§t giáo Vi®t nam t× kh·i nguyên ðªn thª kÖ thÑ 13 (tiªng Pháp) Tu® SÛ d¸ch, VÕn HÕnh XB,.

11. NGUYN LANG, (1994) , Vi®t nam Ph§t giáo sØ lu§n, T§p I, ii và III, nxb Hà Nµi,.

12. NGUYN BÁ LÅNG, (1972) , Kiªn trúc Ph§t giáo VN, t§p I, VÕn HÕnh XB,.

13. tr n HNG LIÊN, (1996) , Ph§t giáo nam Bµ t× thª kÖ 17 ðªn 1975, nxb TP. HCM,.

14. THÍCH NH„T HÕnh, (1965) , ÐÕo Ph§t Hi®n ÐÕi hóa, lá b¯i XB, Sài Gòn,.

15. THÍCH Thi®n HOA, (1970) , 50 nåm ch¤n hßng Ph§t giáo, t§p I, Vi®n Hóa ÐÕo XB, Sài Gòn,.

16. THÍCH кC NHU‡N, (1969) , Ph§t h÷c tinh hoa, mµt t±ng hþp ðÕo lý, VÕn HÕnh XB, Sài Gòn,.

17. THÍCH кC NHU‡N, (1969) , trao cho th¶i ðÕi mµt nµi dung Ph§t ch¤t, VÕn HÕnh XB, Sài Gòn,.

18. NGUYN phan QUANG, (1993) , Chùa Vi®t nam qua ca dao, bän vi tính trong kÖ yªu "ÐÕo ðÑc Ph§t giáo trong th¶i hi®n ðÕi", Vi®n nghiên cÑu Ph§t h÷c VN, TP. HCM,.

19. LÊ VÅN SIÊU, (1964) , Vån minh Vi®t Nam, nam chi tùng thß Sài Gòn,.

20. THÍCH NGUYÊN TÕng, (tháng 5/1996) , ÐÕo Ph§t Vi®t nam qua cái nhìn cüa hai Ph§t tØ Ðan MÕch, Nguy®t san Giác Ngµ, s¯ 2, TP. HCM.

21. NGUYN TÀI TH¿, (chü biên), (1988) , L¸ch sØ Ph§t giáo Vi®t Nam, nxb KHXH, Hà Nµi,.

22. THÍCH M‡T THŒ, (1960) , Vi®t nam Ph§t giáo sØ lßþc, minh ÐÑc XB, Sài Gòn.

23. tr n NGšC THÊM, (1996) , Tìm v« bän s¡c dân tµc VN, nxb TP. HCM,.

24. THÍCH TÂM Thi®n, (1995 ), Tß tß·ng MÛ h÷c Ph§t giáo, Thành hµi Ph§t giáo TP. hcm xb,.

25. NGUYN ÐÅNG Thøc, (1992) , L¸ch sØ tß tß·ng VN, T§p I, nxb TP. HCM,.

26. D¿´NG kinh THÀNH (Giác ÐÕo), (tháng 01/1995) , Bàn v« ngh® thu§t sân kh¤u Ph§t giáo (cäi lß½ng), T§p vån Thành ÐÕo, s¯ 31, TP. HCM.

27. THÍCH thanh T», (1992) , Thi«n tông Vi®t nam cu¯i thª kÖ 20, Thành hµi Ph§t giáo TP. hcm xb,.

28. THÍCH thanh T», (1992) , Bß¾c ð¥u h÷c Ph§t, Thành hµi Ph§t giáo TP. hcm xb,.

29. THÍCH thanh T», (1991) , Bß¾c ð¥u h÷c Ph§t, Thành hµi Ph§t giáo TP. hcm xb,.

30. LÊ MÕnh THÁT, (1982) , Nghiên cÑu v« Mâu TØ, T§p I, tu thß ÐÕi h÷c VÕn HÕnh,.

31. THÍCH minh Tuân (1993.) , L¸ch sØ Ph§t giáo Vi®t Nam, Thành hµi Ph§t giáo TP. hcm xb, 

32. Võ  VÅN T¿–NG, (1992) , Vi®t nam danh lam c± tØ, nxb KHXH, Hà Hµi,.

33. Võ  VÅN T¿–NG, (1995) , Nhæng ngôi chùa n±i tiªng VN, nxb Thông tin, Hà Nµi,.

34. V tam LANG, (1991) , Kiªn trúc c± Vi®t Nam, nxb KHXH, Hà Hµi,.

35. phan LÕc TUYÊN, (1993) , L¸ch sØ bang giáo vn và Ðông nam Á, Bµ giáo døc ðào tÕo TP. hcm xb,.

B. TÀI Li®u tham KHÄO chung :

36. T» ÐIŒN VÅN HšC, T§p i và II, nxb KHXH, Hà Nµi 1983-1984.

37. alamanach NHÿNG N‹N VÅN minh THŠ GI•I, nxb Vån hóa Thông tin, HN, 1996.

38. TÕp CHÍ PH‡T GIÁO VI®t NAM, (t× nåm 195 ðªn nåm 1996).

39. TÕp  CHÍ VÅN HÓA Á CHÂU, (t× nåm 1958 ðªn nåm 1966).

40. TÕp  CHÍ VÕn HÕnh (t× nåm 1965 ðªn nåm 1966).

41. TÕp  CHÍ T» quang (t× nåm 1967 ðªn nåm 1973).

42. TÕp  CHÍ HO‚NG PHÁP (t× nåm1973 ðªn nåm 1975).

43. T‡P VÅN PH‡T GIÁO (t× nåm 1989 ðªn nåm 1975).

44. TÕp  CHÍ NGUN SÁNG (t× nåm 1995 ðªn nåm 1996).

45. TÕp  CHÍ VÅN (t× nåm 1988 ðªn nåm 1996).

46. TÕp  CHÍ unesco (t× nåm 1988 ðªn nåm 1996).

47. BÁO GIÁC NGµ (t× nåm 1980 ðªn nåm 1996).

48. BÁO TU‘I TRË CHœ NH‡T (t× nåm 1988 ðªn nåm 1996).

49. M THU‡T TH–I nay (t× nåm 1988 ðªn nåm 1992).

50. KIŠN THºC NGÀY nay (t× nåm 1988 ðªn nåm 1996).

------------------------------------------------------------------------------------------------------ 

KÖ thu§t vi tính: Chúc Thanh, Häi HÕnh.