Hành Thi«n
Mµt nªp s¯ng lành mÕnh trong sáng, 
Mµt phß½ng pháp giáo døc hß¾ng thßþng

Hòa thßþng Thích minh Châu
Tïnh hµi Ph§t giáo Th×a Thiên, 1993

-oOo-

Ph¥n I. Gi¾i thi®u pháp Thi«n Nguyên thüy cüa ÐÑc Ph§t

"Nhß lai Thi«n trong kinh tÕng Pàli, hay Hành Thi«n, mµt nªp s¯ng lành mÕnh trong sáng, mµt phß½ng pháp giáo døc hß¾ng thßþng", là mµt công trình nghiên cÑu chï ð« c§p ðªn Nhß lai Thi«n mà không ð« c§p ðªn T± Sß Thi«n. — ðây chúng tôi hÕn chª trong kinh TÕng Pàli mà không ð« c§p ðªn A-tÏ-ðàm - TÕng Pàli, v¾i chü ðích mu¯n gi¾i thi®u cho các Ph§t tØ hi¬u rõ Thi«n nguyên thüy là gì, trß¾c hªt là ngang qua kinh nghi®m bän thân cüa ðÑc Ph§t khi ngài chßa thành ÐÕo, khi Ngài thành ÐÕo, trong su¯t 45 nåm thuyªt pháp và cu¯i cùng khi Ngài nh§p Niªt-bàn. Tiªp ðªn chúng tôi gi¾i thi®u pháp môn Thi«n ngang qua nhæng l¶i dÕy cüa Ngài trong kinh ði¬n, chú tr÷ng gi¾i thi®u pháp môn Thi«n nhß là mµt nªp s¯ng lành mÕnh trong sáng, mµt phß½ng pháp giáo døc hß¾ng thßþng có th¬ Ñng døng ngay trong ð¶i s¯ng hi®n tÕi, v×a là mµt tiªn trình ðßa ðªn giäi thoát và giác ngµ. Cu¯i cùng, chúng tôi xin gi¾i thi®u mµt pháp môn Thi«n: Pháp môn Anapànasati, ni®m h½i th· vô h½i th· ra, mµt Pháp môn Thi«n nguyên thüy do ðÑc Ph§t giäng dÕy, mµt pháp môn Chï quán, иnh Tu® song tu mà m÷i ng߶i có th¬ thñc hành, ngay trong hi®n tÕi ð¯i v¾i bän thân mình. 

M÷i trình bày cüa chúng tôi ð«u nêu rõ xu¤t xÑ, trích t× trong kinh tÕng Pàli nào, ð¬ xác chÑng ðó là nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t, chÑ không phäi là nhæng sän ph¦m tß·ng tßþng cüa din giä, và giúp cho nhæng ai mu¯n tñ mình nghiên cÑu tß li®u cûng có th¬ truy nguyên ðªn ngu°n g¯c mµt cách chính xác.

Trß¾c hªt, chúng tôi xin trình bày: Nhæng kinh nghi®m cá nhân cüa ðÑc Ph§t v« Thi«n.

Thi«n là mµt pháp môn do sáng kiªn cüa ðÑc Ph§t, do kinh nghi®m tu t§p bän thân cüa Ngài, không mµt ai dÕy cho Ngài, và chính nh¶ kinh nghi®m bän thân ¤y m¾i giúp cho Ngài xây dñng mµt pháp môn giäi thoát và giác ngµ, r¤t ðµc ðáo, tuy®t di®u; ðó là pháp môn: Gi¾i иnh Tu®.

Kinh nghi®m Thi«n ð¥u tiên cüa ðÑc Ph§t là khi Ngài ðªn h÷c ðÕo v¾i alara kalama v« pháp môn Vô-s·-hæu-xÑ, và h÷c ðÕo v¾i uddaka ramaputta v« pháp môn Phi-tß·ng Phi-phi-tß·ng-xÑ. hai pháp môn Thi«n ngoÕi ðÕo, Ngài h÷c, Ngài hành, Ngài chÑng và ðßþc hai v¸ ngoÕi ðÕo sß xác nh§n là ðã th§t chÑng.

Nhßng Ngài nh§n th¤y hai pháp môn ¤y không ðem ðªn giäi thoát nên Ngài ðã bö ði. hai v¸ ngoÕi ðÕo sß ¤y xác nh§n: "Pháp mà tôi tñ tri, tñ chÑng, tñ ðÕt và tuyên b¯, chính pháp ¤y hi«n giä tñ tri, tñ chÑng, tñ ðÕt và an trú. Pháp mà hi«n giä tñ tri, tñ chÑng, tñ ðÕt và an trú, chính pháp ¤y tôi tñ tri, tñ chÑng, tñ ðÕt và tuyên b¯. Pháp mà tôi biªt, chính pháp ¤y hi«n giä biªt; Pháp mà hi«n giä biªt, chính Pháp ¤y tôi biªt. Tôi nhß thª nào, hi«n giä là nhß v§y; hi«n giä nhß thª nào, tôi là nhß v§y. nay hãy ðªn ðây, hi«n giä! hai chúng ta hãy chåm sóc hµi chúng này". Nhß v§y, này các TÖ-kheo, alara kalama là ðÕo sß cüa Ta, lÕi ð£t Ta, ð® tØ cüa ng߶i ¤y ngang hàng v¾i mình, và tôn sùng ta v¾i sñ tôn sùng t¯i thßþng. Này các TÖ-kheo, r°i ta tñ suy nghî: "Pháp này không hß¾ng ðªn yªm ly, không hß¾ng ðªn ly tham, không hß¾ng ðªn ðoÕn di®t, không hß¾ng ðªn an t¸nh, không hß¾ng ðªn thßþng trí, không hß¾ng ðªn giác ngµ, không hß¾ng ðªn Niªt-bàn, mà chï ðßa ðªn sñ chÑng ðÕt Vô s· hæu xÑ. Nhß v§y, này các TÖ-kheo, ta không tôn kính Pháp này, và t× khß¾c pháp ¤y, ta bö ði" (Trung Bµ Kinh).

Kinh nghi®m thÑ hai là kinh nghi®m cüa ðÑc Ph§t khi chßa thành ÐÕo, Ngài mu¯n ðoÕn tr× các døc, nhßng vì Ngài chßa hành Thi«n, nên chßa ðoÕn tr× ðßþc tham sân si, nhß ðoÕn kinh sau ðây nêu rõ: "Này Mahànàma, thu· xßa, khi ta còn là v¸ B°-tát, chßa chÑng ðßþc B°-ð«, chßa thành Chánh ðÆng, Chánh giác, ta khéo th¤y nhß th§t chánh kiªn: "Các døc, v¸ ít, kh± nhi«u, não nhi«u, sñ nguy hi¬m · ðây nhi«u h½n". D¥u ta khéo th¤y v¾i nhß th§t chánh kiªn nhß v§y, nhßng ta chßa chÑng ðßþc hÖ lÕc do ly døc, ly b¤t thi®n pháp sanh, hay mµt pháp nào khác cao thßþng h½n, và nhß v§y, ta biªt r¢ng ta chßa khöi b¸ các døc chi ph¯i. Và này Mahànàma, khi nào ta khéo th¤y v¾i nhß th§t chánh quán: "Các døc, vui ít, kh± nhi«u, não nhi«u, và sñ nguy hi¬m · ðây lÕi nhi«u h½n". Và ta chÑng ðßþc hÖ lÕc do ly døc, ly b¤t thi®n pháp sanh, hay mµt pháp nào cao thßþng h½n, nhß v§y ta m¾i khöi các døc chi ph¯i" (Trung Bµ Kinh) 

Kinh nghi®m này nêu rõ, chï mµt mình nhß th§t quán các døc là vui ít kh± nhi«u chßa ðü, phäi có hành Thi«n, tÑc là chÑng ðßþc hÖ lÕc do ly døc sanh m¾i có th¬ nhiªp phøc và ðoÕn tr× các døc. Chính do kinh nghi®m này, ðÑc Ph§t sau này ðã hành Thi«n ð¸nh ð¬ nhiªp phøc các døc và ðã thiªt l§p pháp môn Gi¾i иnh Tu®, trong ¤y có Thi«n ð¬ ðßa hành giä ði ðªn giác ngµ giäi thoát.

Kinh nghi®m thÑ ba cüa Sa-môn gotama là khi tu hành sáu nåm kh± hÕnh ðã xong, Ngài nh§n th¤y kh± hÕnh không ðßa con ng߶i ðªn giác ngµ và giäi thoát, nên Ngài ðã t× bö kh± hÕnh và ði ðªn Uruvela.

TÕi ðây, Ngài tìm th¤y mµt ð¸a ði¬m khä ái, có con sông trong sáng chäy g¥n, mµt khóm r×ng thoäi mái, mµt trú xÑ thu§n ti®n ð¬ hành Thi«n. Ngài ch÷n lña ð¸a ði¬m ¤y và quyªt ð¸nh ng°i xu¯ng tÕi ð¤y ð¬ tu trì. Nhßng ba ví dø ðã kh·i lên, giúp Ngài hi¬u rõ phäi hành Thi«n nhß thª nào m¾i có kªt quä.

Ví dø thÑ nh¤t, mµt ng߶i c¥m lØa l¤y mµt khúc cây ðçm ß¾t ð¥y nhña s¯ng, ð£t vào trong nß¾c r°i c÷ xát v¾i døng cø làm lØa ð¬ nhen lØa. L¨ dî nhiên, v¾i ði«u ki®n này, lØa không th¬ nhen nhúm ðßþc.

Ví dñ thÑ hai cûng gi¯ng nhß trên, l¥n này khúc cây vçn ðçm ß¾t, vçn ð¥y nhña s¯ng, nhßng ðßþc v¾t ra khöi nß¾c, nªu có c÷ xát v¾i døng cø làm lØa ð¬ nhen lØa, l¨ dî nhiên v¾i ði«u ki®n này lØa cûng không th¬ nhen nhúm ðßþc.

Ví dø thÑ ba nói ðªn khúc cây không có nhña, ðßþc v¾t khöi nß¾c, và ð£t trên ð¤t khô. Nªu ng߶i này c÷ xát khúc cây ¤y v¾i døng cø làm lØa, th¶i lØa có th¬ hi®n ra. Ví dø này gi¾i thi®u cho Sa-môn gotama rõ là mu¯n hành Thi«n cho có hi®u quä th¶i phäi ly døc, ly b¤t thi®n pháp m¾i hy v÷ng chÑng quä nhß ðã ghi trong ðoÕn kinh trung Bµ:

"Này Aggivessana, nhæng tôn giä Sa-môn hay Bà la môn nào s¯ng không xä ly các døc v÷ng v« thân, v« nµi tâm chßa ðßþc khéo ðoÕn tr×, chßa ðßþc khéo làm cho nh© b¾t, nhæng tôn giä Sa-môn hay Bà-la-môn ¤y không có th¬ chÑng ðßþc Vô thßþng Chánh ðÆng giác... Nªu tôn giä Sa-môn hay Bà-la-môn nào s¯ng xä ly các døc v÷ng v« thân... và nµi tâm ðã ðßþc khéo ðoÕn tr×, ðã ðßþc khéo làm cho nh© b¾t, nhæng tôn giä Sa-môn hay Bà-la-môn ¤y có th¬ chÑng ðßþc tri kiªn Vô thßþng Chánh ðÆng Chánh giác".

Ba ví dø trên ðã gi¾i thi®u cho Sa-môn gotama biªt là mu¯n hành Thi«n cho có kªt quä thì phäi ly døc, ly b¤t thi®n pháp. do v§y, sau này khi dÕy v« hành Thi«n ði«u ki®n tiên quyªt cüa hành Thi«n phäi làm là "ly døc, ly b¤t thi®n pháp". Còn ð¡m say các døc, còn làm các hÕnh b¤t thi®n, thì không th¬ hành Thi«n cho có kªt quä. Nhæng kinh nghi®m quí báu này ði«u ðßþc ðÑc Ph§t áp døng khi Ngài giäng dÕy v« Thi«n.

Mµt kinh nghi®m næa ðªn v¾i Sa-môn Gotama: sau khi tu hành kh± hÕnh trong 6 nåm không có kªt quä, Ngài tñ höi có con ð߶ng nào khác có th¬ ðßa Ngài ðªn giác ngµ, và sau ðây là nhæng l¶i ghi nh§n cüa Ngài khi Ngài hß¾ng tìm mµt con ð߶ng khác, nhß ðã ghi trong ÐÕi kinh Saccaka, trung Bµ Kinh:

"Nhßng ta v¾i sñ kh± hÕnh kh¯c li®t nhß thª này vçn không chÑng ðßþc pháp thßþng nhân, tri kiªn thù thång xÑng ðáng b§c Thánh. hay là có con ð߶ng nào khác ðßa ðªn giác ngµ?".

"Này Aggivessana, r°i ta suy nghî nhß sau: "Ta biªt, trong khi phø thân Ta, dòng h÷ Thích Ca, ðang cày và ta ðang ng°i dß¾i bóng mát cây Diêm phù ð«. ta ly døc ly b¤t thi®n pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, có t¥m có tÑ, khi an trú nhß v§y ta nghî: "Theo con ð߶ng này có th¬ ðßa ðªn giác ngµ chång"? Và này Aggivessana, tiªp theo ý ni®m ¤y, ý thÑc này kh·i lên n½i Ta: "Ðây là con ð߶ng ðßa ðªn giác ngµ". V¾i kinh nghi®m này, Sa-môn môn gotama thñc hành Thi«n ð¸nh chÑng S½ thi«n, Thi«n thÑ hai, Thi«n thÑ ba, Thi«n thÑ tß. R°i ðªn Thi«n thÑ tß, Ngài hß¾ng tâm và chÑng ðßþc ba minh và cu¯i cùng, Ngài thành ÐÕo, chÑng ðßþc Thánh quä, thành b§c Chánh giác.

Chúng tôi ghi chép sau ðây kinh nghi®m hành Thi«n, chÑng ðÕo cüa Ngài nhß ðã ðßþc ghi trong ÐÕi kinh Saccaka: "Và này Aggivessana, sau khi ån thô thñc và ðßþc sÑc lñc tr· lÕi, ta ly døc ly b¤t thi®n pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh có t¥m có tÑ. Này Aggivessana, nhß v§y là th÷ kh·i lên n½i Ta, ðßþc t°n tÕi nhßng không chi ph¯i tâm Ta. Di®t t¥m và tÑ, chÑng và trú Thi«n thÑ hai, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ð¸nh sanh, không t¥m không tÑ, nµi tînh nh¤t tâm. Này Aggivessana, nhß v§y lÕc th÷ kh·i lên n½i Ta, ðßþc t°n tÕi nhßng không chi ph¯i tâm Ta. ly hÖ trú xä, chánh ni®m tînh giác, thân cäm sñ lÕc th÷ mà các b§c Thánh g÷i là xä ni®m lÕc trú, chÑng và trú Thi«n thÑ ba. Này Aggivessana, nhß v§y lÕc th÷ kh·i lên n½i Ta, ðßþc t°n tÕi nhßng không chi ph¯i tâm Ta. Xä ni®m xä kh±, di®t hÖ ßu ðã cäm th÷ trß¾c, chÑng và trú Thi«n thÑ tß, không kh± không lÕc, xä ni®m thanh t¸nh. Này Aggivessana, nhß v§y lÕc th÷ kh·i lên n½i Ta".

R°i v¾i tâm ð¸nh tînh trong Thi«n thÑ tß ¤y, Sa-môn môn gotama hß¾ng tâm ðªn Túc mÕng minh, ðªn Thiên nhãn minh, ðªn L§u t§n minh: "Nh¶ hi¬u biªt nhß v§y, tâm cüa ta thoát khöi døc l§u, thoát khöi hæu l§u, thoát khöi vô minh l§u. Яi v¾i tñ thân ðã giäi thoát nhß v§y, kh·i lên sñ hi¬u biªt: "Ta ðã giäi thoát". ta ðã biªt: "Sanh ðã t§n, phÕm hÕnh ðã thành. Vi®c c¥n làm ðã làm. Không còn tr· lui trÕng thái này næa". Này Aggivessana, ðó là minh thÑ ba, ta ðã chÑng ðßþc trong canh cu¯i, vô minh di®t minh sanh, mê t¯i di®t ánh sáng sanh, do ta s¯ng không phóng d§t, nhi®t tâm, tinh c¥n" (Trung Bµ Kinh).

Sau khi ðÑc Ph§t thành ÐÕo, nªp s¯ng ð£c bi®t cüa Ngài nhß ðã ðßþc din ra trong kinh tÕng Pàli là thuyªt pháp ðµ sanh, và hành Thi«n giäi thoát. Th§t sñ · n½i ðây hai hình änh linh ðµng nh¤t cüa b§c giáo chü ðÕo Ph§t là thuyªt Pháp và hành Thi«n. trong ð¶i s¯ng hàng ngày cüa ðÑc Ph§t, ngoài trách nhi®m thuyªt Pháp ðµ sanh, ðÑc Ph§t hoàn toàn s¯ng ð¶i s¯ng hành Thi«n. Bu±i sáng ði kh¤t thñc, ðµ ng÷ xong, Ngài ði sâu vào r×ng núi ð¬ hành Thi«n. Bu±i chi«u, ðÑc Ph§t th߶ng t× Thi«n t¸nh ðµc cß ðÑng d§y, tÑc là bu±i chi«u Ngài cûng hành Thi«n. ban ðêm, trong canh mµt Ngài ði kinh hành. trong canh hai, Ngài ði kinh hành và ng°i Thi«n. canh ba, Ngài n¢m nghï v¾i dáng n¢m con sß tØ. Ngài thÑc d§y, lÕi ði kinh hành và ng°i Thi«n. khi Ngài nh§p Niªt bàn, Ngài cûng t× n½i cänh Thi«n ð¸nh mà nh§p Niªt bàn: "Xu¤t Thi«n thÑ tß, Ngài nh§p ð¸nh Thi«n thÑ ba. Xu¤t Thi«n thÑ ba, Ngài nh§p ð¸nh Thi«n thÑ hai. Xu¤t thi«n thÑ hai, Ngài nh§p ð¸nh S½ Thi«n. Xu¤t S½ Thi«n, Ngài nh§p ð¸nh Thi«n thÑ hai. Xu¤t Thi«n thÑ hai, Ngài nh§p ð¸nh Thi«n thÑ ba. Xu¤t Thi«n thÑ ba, Ngài nh§p ð¸nh Thi«n thÑ tß. Xu¤t Thi«n thÑ tß, Ngài l§p tÑc Nh§p di®t" (Trung Bµ Kinh). 

Và chúng ta th߶ng g£p hai l¶i khuyên này cüa ðÑc Ph§t cho các TÖ-kheo xu¤t gia: "Này các TÖ-kheo, khi các ng߶i hµi h÷p lÕi, th߶ng có hai vi®c phäi làm: mµt là ðàm lu§n v« Ph§t pháp, hai là giæ im l£ng cüa mµt b§c Thánh" (Trung Bµ Kinh). Và sñ im l£ng cüa các b§c Thánh · ðây là hành Thi«n. 

L¶i dÕy thÑ hai là l¶i khuyên hành Thi«n cüa ðÑc Ph§t: "Này các TÖ-kheo, ðây là nhæng g¯c cây, ðây là nhæng cån nhà tr¯ng. Này các TÖ-kheo, hãy tu Thi«n, ch¾ có phóng d§t, ch¾ có sanh lòng h¯i h§n v« sau. Ðây là l¶i giáo gi¾i cüa ta cho các ng߶i". Và khi s¡p Niªt-bàn, ðÑc Ph§t nh¡c ði nh¡c lÕi nªp s¯ng cüa mµt TÖ-kheo t¯i th¡ng là tu Thi«n ð¸nh, Thi«n quán:

"Và này Ananda, · ð¶i TÖ-kheo quán thân trên thân... quán th÷ trên các cäm th÷.... quán tâm trên tâm... quán pháp trên các pháp, nhi®t tâm, tïnh giác, chánh ni®m, nhiªp phøc m÷i tham ßu · ð¶i. Nhß v§y này Ananda, TÖ-kheo tñ mình là ng÷n ðèn cho chính mình, tñ mình y tña chính mình, không y tña mµt v¸ khác, dùng Chánh pháp làm ng÷n ðèn, dùng Chánh pháp làm ch² nß½ng tña, không nß½ng tña mµt gì khác. Nhæng v¸ ¤y, này Ananda, là nhæng v¸ t¯i thßþng trong hàng TÖ-kheo cüa Ta" (Tr߶ng Bµ Kinh, kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn). L¶i dÕy n¥y cüa ðÑc Ph§t chính là mµt l¶i khuyên tu Thi«n và hành Thi«n.

V¾i mµt b§c ÐÕo sß, trß¾c khi thành ÐÕo ðã có nhi«u kinh nghi®m v« Thi«n nhß v§y, ðã khám phá ra con ð߶ng Gi¾i иnh Tu® ðßa ðªn giác ngµ giäi thoát, trong ¤y Thi«n chiªm mµt v¸ trí quan tr÷ng, cho ðªn khi thành ÐÕo và nh§p Niªt-bàn, cûng ði«u là nhæng kinh nghi®m bän thân v« Thi«n ð¸nh. H½n næa, t× khi thành ÐÕo cho ðªn khi nh§p Niªt-bàn, Ngài s¯ng mµt ð¶i s¯ng h¢ng ngày hành Thi«n ð¬ hi®n tÕi lÕc trú và sách t¤n các ð® tØ tu hành, cho ðªn trong su¯t 45 nåm thuyªt pháp, l¶i giäng dÕy cüa Ngài chính là hành Thi«n. Ъn gi¶ phút g¥n nh§p Niªt-bàn, l¶i khuyªn khích cu¯i cùng cho các ð® tØ cûng là nhæng l¶i khích l® hành Thi«n. Яi v¾i mµt b§c ÐÕo sß nhß v§y, tñ nhiên hành Thi«n chiªm mµt ð¸a v¸ v×a ßu tiên, v×a quan tr÷ng trong nhæng kinh ði¬n Ngài dÕy. 

V§y nay, chúng ta hãy tìm hi¬u Thi«n là gì, và hành tß¾ng cüa Thi«n là nhß thª nào? Chæ Thi«n t× chæ Pàli là Jhàna, t× chæ sanskrit là Dhyàna, ðßþc Ngài buddhaghosa ð¸nh nghîa nhß sau: "Aramman, ùpanijjhànato paccanika - jhàpanato và jhapam" (Thanh T¸nh ÐÕo, 150) nghîa là do Thi«n trên các ð¯i tßþng lña ch÷n, và do ð¯t cháy nhæng gì ð¯i ngh¸ch nên g÷i là Thi«n. Nhß v§y, Thi«n là có nghîa lña ch÷n mµt ð¯i tßþng r°i Thi«n tß trên ð¯i tßþng ¤y, khiªn cho khä nång ð¯t cháy, thiêu hüy các pháp ð¯i ngh¸ch, · ðây, chï cho các tri«n cái và các kiªt sØ phi«n não.

иnh nghîa v« Thi«n trong các kinh ði¬n th߶ng l°ng vào trong khung cänh Gi¾i иnh Tu®, và ð« c§p ðªn иnh tÑc là Thi«n ð¸nh, tÑc là Thi«n. Nhæng ð¸nh nghîa này có r¤t nhi«u chi tiªt và ví dø, và có th¬ ðßþc phân tích thành nhæng giai ðoÕn nhß sau:

- SØa soÕn hành Thi«n

- ÐoÕn tr× các tri«n cái

- ChÑng S½ thi«n cho ðªn TÑ thi«n

A. SØa soÕn hành Thi«n

Sau khi thành tñu Gi¾i u¦n, nghîa là thành tñu hµ trì các cån, tiªt ðµ trong ån u¯ng, chú tâm cänh giác, chánh ni®m tïnh giác, hành giä: "Lña mµt ch² thanh v¡ng, t¸ch m¸ch nhß khu r×ng, g¯c cây, khe núi, hang ðá, bãi tha ma, lùm cây, ngoài tr¶i, ð¯ng r½m. sau khi ði kh¤t thñc và ån xong, v¸ ¤y ng°i kiªt già, lßng thÆng và an trú ni®m trß¾c m£t". (Kinh trung Bµ).

Trong sñ sØa soÕn hành Thi«n, chúng ta th¤y rõ hành giä phäi giæ Gi¾i, tÑc là phäi s¯ng mµt nªp s¯ng trong sÕch và lành mÕnh, m¾i có th¬ hành Thi«n. Nói mµt cách khác, hành Thi«n chï có hi®u quä khi nªp s¯ng cüa hành Thi«n là phäi ly døc, ly b¤t thi®n pháp. Nhæng ai ån nhi«u, ngü nhi«u, t¤t nhiên khó hành Thi«n; nhæng ai say ð¡m nåm døc, say ð¡m v« rßþu men rßþu n¤u, làm các hÕnh b¤t thi®n v« thân, v« l¶i, v« ý, t¤t nhiên khó hành Thi«n. Nói tóm lÕi, ng߶i hành Thi«n phäi s¯ng mµt ð¶i s¯ng lành mÕnh và trong sÕch, th¶i hành Thi«n m¾i có kªt quä.

B. ÐoÕn tr× các Tri«n cái

"V¸ ¤y t× bö døc tham · ð¶i, s¯ng v¾i tâm thoát ly døc tham, gµi rØa tâm hªt døc tham. T× bö sân h§n, v¸ ¤y s¯ng v¾i tâm không sân h§n, lòng t× mçn thß½ng xót t¤t cä chúng hæu tình, gµi rØa tâm hªt sân h§n. T× bö hôn tr¥m thøy miên, v¾i tâm hß¾ng v« ánh sáng, chánh ni®m tïnh giác, gµi rØa tâm hªt hôn tr¥m thøy miên. T× bö trÕo cØ h¯i quá, v¸ ¤y s¯ng không trÕo cØ h¯i tiªc, nµi tâm tr¥m l£ng, gµi rØa tâm hªt trÕo cØ h¯i tiªc. T× bö nghi ng¶, v¸ ¤y s¯ng thoát ly khöi nghi ng¶, không phân vân lßÞng lñ, gµi rØa tâm hªt nghi ng¶ ð¯i v¾i thi®n pháp" (Kinh trung Bµ). 

Nåm tri«n cái này có khä nång làm uª nhim tâm và làm yªu ¾t trí tu®, nên phäi tr× khØ ð¬ ðßþc sáng su¯t và ð¬ trí tu® ðßþc phát tri¬n. trong kinh Tång Chi, ðÑc Ph§t có nêu rõ nhæng pháp giúp ðoÕn tr× nåm tri«n cái này:

"Tß¾ng b¤t t¸nh, này các TÖ-kheo, nªu nhß lý tác ý, th¶i døc tham chßa sanh không sanh kh·i và døc tham ðã sanh ðßþc ðoÕn t§n... T× tâm giäi thoát, này các TÖ-kheo, nªu nhß lý tác ý, th¶i sân chßa sanh không sanh kh·i, và sân ðã sanh ðßþc ðoÕn t§n... Ng߶i tinh c¥n tinh t¤n, này các TÖ-kheo, hôn tr¥m nhøy miên chßa sanh không sanh kh·i, hôn tr¥m thøy miên ðã sanh ðßþc ðoÕn t§n... Ng߶i có tâm t¸nh chï, này các TÖ-kheo, nghi ho£c chßa sanh không sanh kh·i, hay nghi ho£c ðã ðßþc sanh ðoÕn t§n".

"Này các TÖ-kheo, nhß mµt ng߶i m¡c nþ, li«n làm các ngh« nghi®p, nhæng ngh« này ðßþc phát ðÕt, ng߶i ¤y không nhæng trä ðßþc nþ cû, còn có ti«n dß ð¬ nuôi dßÞng vþ. Ng߶i ¤y nghî: "Ta trß¾c kia m¡c nþ nên ta làm các ngh« nghi®p. Nhæng ngh« này ðßþc phát ðÕt, ta không nhæng trä ðßþc các nþ cû, còn có ti«n dß ð¬ nuôi vþ". Ng߶i ¤y nh¶ v§y ðßþc sung sß¾ng, hoan hÖ. Này các TÖ-kheo, nhß mµt ng߶i b¸ b®nh ðau ð¾n tr¥m tr÷ng, ån u¯ng không tiêu, th¬ lñc suy yªu. sau mµt th¶i gian, ng߶i ¤y khöi b®nh, ån u¯ng tiêu thông, th¬ lñc khôi phøc. Ng߶i ¤y nghî: "Ta trß¾c kia b¸ b®nh, ðau ð¾n tr¥m tr÷ng, ån u¯ng không tiêu, th¬ lñc suy yªu. nay ta khöi b®nh, ån u¯ng tiêu thông, th¬ lñc khôi phøc". Ng߶i ¤y nh¶ v§y ðßþc sung sß¾ng hoan hÖ. Này các TÖ-kheo, nhß mµt ng߶i b¸ nh¯t trong ngøc, ng߶i ¤y sau mµt th¶i gian ðßþc khöi tù tµi, an lÕc ki®n toàn, tài sän không b¸ giäm t±n. Ng߶i ¤y nghî: "Ta trß¾c kia b¸ nh¯t trong ngøc, nay ta ðßþc khöi tù tµi, an lÕc ki®n toàn, tài sän không b¸ giäm t±n". Ng߶i ¤y nh¶ v§y ðßþc sung sß¾ng hoan hÖ. Này các TÖ-kheo, nhß mµt ng߶i nô l®, không ðßþc tñ chü, l® thuµc ng߶i khác, không ðßþc tñ do ði lÕi. Ng߶i ¤y sau mµt th¶i gian thoát khöi cänh nô l® ðßþc tñ chü, không l® thuµc ng߶i khác, mµt ng߶i giäi thoát, ðßþc tñ do ði lÕi. Ng߶i ¤y nghî: "Ta trß¾c kia b¸ cänh nô l®, không ðßþc tñ chü, l® thuµc ng߶i khác, không ðßþc tñ do ði lÕi. nay ta thoát cänh nô l®, ðßþc tñ chü, không l® thuµc ng߶i khác, mµt ng߶i giäi thoát, ðßþc tñ do ði lÕi". Ng߶i ¤y nh¶ v§y ðßþc sung sß¾ng hoan hÖ. Này các TÖ-kheo, nhß mµt ng߶i giàu có nhi«u tài sän, ðang ði qua bãi sa mÕc. Ng߶i ¤y sau mµt th¶i gian ðã ði khöi bãi sa mÕc ¤y, ðªn ð¥u làng, yên ±n, không có nguy hi¬m, tài sän không b¸ t±n giäm. Ng߶i ¤y nghî: "Ta trß¾c kia giàu có, nhi«u tài sän, ði qua bãi sa mÕc. nay ta ðã ði qua khöi bãi sa mÕc ¤y yên ±n, không có nguy hi¬m, tài sän không b¸ t±n giäm". Ng߶i ¤y nh¶ v§y ðßþc sung sß¾ng hoan hÖ. 

Cûng v§y này các TÖ kheo, v¸ TÖ-kheo tñ mình quán nåm tri«n cái chßa xä ly, nhß món nþ, nhß b¸nh hoÕn, nhß ngøc tù, nhß cänh nô l®, nhß con ð߶ng qua sa mÕc. Này các TÖ kheo, cûng nhß không m¡c nþ, nhß không b¸ b®nh t§t, nhß ðßþc khöi tù tµi, nhß ðßþc tñ do, nhß ðßþc ð¤t lành yên ±n, này các TÖ-kheo, TÖ-kheo quán nåm tri«n cái, khi chúng ðßþc di®t tr×".

Nhß v§y ð¯i v¾i ng߶i hành Thi«n, nåm tri«n cái có tác døng nhß mµt gánh n£ng, nhß mµt trói buµc và giäi thoát chúng có nghîa là làm v½i nh© nhæng gánh n£ng và làm giäi töa nhæng trói buµc. khi nåm tri«n cái ðã ðoÕn tr×, ng߶i hành Thi«n m¾i th§t sñ bß¾c vào Thi«n ð¸nh, do mµt tiªn trình din tiªn nhß sau, nhß ðßþc din tä trong kinh Tr߶ng Bµ: "Khi quán tñ thân ðã xä ly nåm tri«n cái, hân hoan sanh. do hân hoan nên hÖ sanh; do tâm hoan hÖ, thân ðßþc khinh an, do thân khinh an lÕc th÷ sanh. do lÕc th÷, tâm ðßþc ð¸nh tînh".

C. ChÑng S½ thi«n cho ðªn Ю TÑ thi«n

ÐÑc Ph§t giäi thích r¤t tï mï b¯n Thi«n ðßþc chÑng ð¡c, theo thÑ tñ trß¾c sau, cùng v¾i các Thi«n chi:

"Sau khi ðoÕn tr× nåm tri«n cái này, nhæng tri«n cái làm ô nhim tâm tß, làm yªu ¾t trí tu®, v¸ ¤y ly døc, ly ác pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, v¾i t¥m v¾i tÑ. Ng߶i ¤y th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t làm cho sung mãn, tràn ð¥y thân này v¾i hÖ lÕc do ly døc sanh, không mµt ch² nào trên toàn thân không có hÖ lÕc do ly døc sanh ¤y th¤m nhu¥n. Này các TÖ-kheo, nhß mµt h¥u t¡m lão luy®n, hay ð® tØ ng߶i h¥u t¡m, sau khi r¡c bµt t¡m trong thau ð°ng, li«n nh°i bµt ¤y v¾i nß¾c, cøc bµt t¡m ¤y ðßþc th¤m nhu¥n nß¾c ß¾t, trào trµn v¾i nß¾c ß¾t, th¤m ß¾t cä trong lçn ngoài v¾i nß¾c, nhßng không chäy thành gi÷t. Cûng v§y này các TÖ-kheo, th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, làm cho sung mãn tràn ð¥y thân này v¾i hÖ lÕc do ly døc sanh, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc hÖ lÕc do ly døc sanh ¤y th¤m nhu¥n".

"LÕi næa, này các TÖ-kheo, TÖ-kheo di®t t¥m và tÑ chÑng và trú Thi«n thÑ hai, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ð¸nh sanh, không t¥m không tÑ, nµi tînh nh¤t tâm. V¸ ¤y th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, làm cho sung mãn tràn ð¥y thân này v¾i hÖ lÕc do ð¸nh sanh, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc hÖ lÕc do ð¸nh sanh ¤y th¤m nhu¥n. Này các TÖ-kheo, ví nhß mµt h° nß¾c, nß¾c t× trong dâng lên, phß½ng Ðông không có l² nß¾c chäy ra, phß½ng Tây không có l² nß¾c chäy ra, phß½ng B¡c không có l² nß¾c chäy ra, phß½ng nam không có l² nß¾c chäy ra, và thïnh thoäng tr¶i mßa l¾n. Su¯i nß¾c mát t× h° nß¾c phun ra, th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, làm cho sung mãn tràn ð¥y h° nß¾c ¤y v¾i nß¾c mát lÕnh, không mµt ch² nào h° nß¾c ¤y không ðßþc mát lÕnh th¤m nhu¥n. Cûng v§y, này các TÖ kheo, v¸ ¤y th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, làm cho sung mãn tràn ð¥y thân mình, v¾i hÖ lÕc do ð¸nh sanh, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc hÖ lÕc do ð¸nh sanh ¤y th¤m nhu¥n".

"LÕi næa, này các TÖ-kheo, TÖ-kheo ly hÖ trú xä, chánh ni®m tînh giác, thân cäm sñ lÕc th÷ mà các b§c Thánh g÷i là xä ni®m lÕc trú, chÑng và trú Thi«n thÑ ba. V¸ ¤y th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, làm cho sung mãn tràn ð¥y thân này v¾i lÕc th÷ không có hÖ ¤y, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc lÕc th÷ không có hÖ ¤y th¤m nhu¥n. Này các TÖ-kheo, ví nhß trong h° sen xanh, h° sen h°ng, h° sen tr¡ng, có nhæng sen xanh, sen h°ng, hay sen tr¡ng. Nhæng bông sen ¤y sanh trong nß¾c, l¾n lên trong nß¾c, không vßþt khöi nß¾c, nuôi s¯ng dß¾i nß¾c, t× ð¥u ng÷n cho ðªn g¯c r ð«u th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, tràn ð¥y th¤u su¯t b·i nß¾c mát lÕnh ¤y, không mµt ch² nào cüa toàn th¬ sen xanh, sen h°ng hay sen tr¡ng không ðßþc nß¾c mát lÕnh ¤y th¤m nhu¥n. Cûng c§y này các TÖ-kheo, TÖ-kheo th¤m nhu¥n, t¦m ß¾t, làm cho sung mãn tràn ð¥y thân này v¾i lÕc th÷ không có hÖ ¤y, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc lÕc th÷ không có hÖ ¤y th¥m nhu¥n".

"LÕi næa, này các TÖ-kheo, TÖ-kheo xä lÕc, xä kh±, di®t hÖ ßu ðã cäm th÷ trß¾c, chÑng và trú Thi«n thÑ tß, không kh± không lÕc, xä ni®m thanh t¸nh. V¸ ¤y th¤m nhu¥n toàn thân mình v¾i tâm thu¥n t¸nh trong sáng không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc tâm thu¥n t¸nh trong sáng ¤y th¤m nhu¥n. Này các TÖ-kheo, ví nhß mµt ng߶i ng°i, dùng t¤m väi tr¡ng trùm ð¥u, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc väi tr¡ng che th¤u. Cûng v§y, này các TÖ-kheo, v¸ ¤y ng°i, th¤m nhu¥n toàn thân mình v¾i thân thu¥n t¸nh trong sáng, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc thu¥n t¸nh trong sáng ¤y thu¤m nhu¥n".

V¾i nhæng ðoÕn kinh trên, chúng ta có mµt s¯ nh§n xét nhß sau:

Thi«n là mµt t§p trung tß tß·ng trên mµt ð¯i tßþng, nh¶ sÑc t§p trung ¤y nên có khä nång thay ð±i nåm tri«n cái Døc Tham, Sân, Hôn tr¥m thøy miên, TrÕo h¯i, và Nghi, b¢ng nåm Thi«n chi, tÑc là T¥m, TÑ, HÖ, LÕc và Nh¤t tâm. T¥m thay thª cho Hôn tr¥m thøy miên, TÑ thay thª cho Nghi, HÖ thay thª cho Sân, LÕc thay thª cho TrÕo h¯i, và Nh¤t tâm thay thª cho Døc tham. 

T¥m nghîa là hß¾ng tâm ðªn ð¯i tßþng. TÑ là g¡n tâm trên ð¯i tßþng. Tâm không còn chÕy theo ð¯i tßþng khác, nh¶ v§y ð¯i tr¸ ðßþc hôn tr¥m thøy miên và nh¶ tâm ðßþc g¡n ch£t trên ð¯i tßþng, nên nghi ng¶ phân vân không còn næa. Tiªp ðªn là hai Thi«n chi HÖ và LÕc, HÖ là tâm thoäi mái, và LÕc là thân thoäi mái. Nhß v§y tu Thi«n ðem lÕi tâm thoäi mái, thân thoäi mái cho hành giä. HÖ lÕc này do ly døc sanh th¤m nhu¥n cùng kh¡p thân cüa hành giä, không mµt ch² nào không ðßþc th¥m nhu¥n. Nhß b÷t t¡m ðßþc nh°i v¾i nß¾c th¤m nhu¥n nß¾c ß¾t. Nhß su¯i nß¾c mát th¤m nhu¥n t¦m ß¾t làm cho sung mãn tràn ð¥y h° nß¾c. Nhß các loÕi bông sen sanh ra trong nß¾c, l¾n lên trong nß¾c, không vßþt khöi nß¾c, t× r ðªn ng÷n ð«u th¥m nhu¥n nß¾c ß¾t. Nhß mµt ng߶i ng°i dùng t¤m väi tr¡ng trùm ð¥u, không mµt ch² nào trên toàn thân không ðßþc väi tr¡ng ¤y che th¤u. Nhß v§y ng߶i hành Thi«n ðßþc cäm giác hÖ lÕc th¤m nhu¥n toàn thân, và lý do này, Thi«n ðßþc g÷i là hi®n tÕi lÕc trú (Ditthadhammasukhavihàri). Ði«u có th¬ làm cho m÷i ng߶i b¤t ng¶ là Thi«n ðßa ðªn tâm thoäi mái, khác v¾i quan ni®m cüa ng߶i ð¶i xem Thi«n là cái gì kh¡c kh±, d¸ th߶ng, bí m§t và tr¯n ð¶i. Nhß v§y hai Thi«n chi HÖ LÕc s¨ th¤m nhu¥n ng߶i hành Thi«n nhß là trþ duyên t¯t ð©p cho hành Thi«n, và chính HÖ và LÕc giúp ðßa ðªn Thi«n ð¸nh nhß chúng ta s¨ th¤y theo tiªn trình sau ðây:

"Do hân hoan nên hÖ sanh. do hÖ sanh nên thân ðßþc khinh an. do thân khinh an nên lÕc th÷ sanh. do lÕc th÷ nên ð¸nh sanh" (Kinh Tr߶ng Bµ). Nhß v§y ð¸nh sanh nh¶ lÕc th÷. LÕc th÷ sanh nh¶ thân khinh an, thân khinh an là nh¶ tâm hoan hÖ, và tâm hoan hÖ là nh¶ tâm hân hoan. Hân hoan, hÖ th÷, lÕc th÷ ðóng mµt vai trò quan tr÷ng phát kh·i Thi«n ð¸nh, nói mµt cách khác, trÕng thái hÖ lÕc là mµt trÕng thái hÖ lÕc ¤y ðßa ðªn Thi«n ð¸nh. do v§y, th§t là kÏ lÕ khi nghe nói ðªn tr߶ng hþp tu Thi«n b¸ ðiên loÕn, b¸ bÕi chân bÕi tay, b¸ n± con m¡t, v.v.... Vì làm sao mà trÕng thái hÖ lÕc lÕi ðßa ðªn nhæng kªt quä tai hÕi nhß v§y? Ðây là ði«u không th¬ có!

Mµt nh§n xét næa cüa chúng tôi là · S½ Thi«n, nåm Thi«n chi - t¥m, tÑ, hÖ, lÕc và nh¤t tâm - ðßþc ð¥y ðü. Lên Thi«n thÑ hai, t¥m tÑ ðßþc bö r½i. Lên Thi«n thÑ ba, hÖ ðßþc bö r½i. Lên Thi«n thÑ tß, lÕc ðßþc xä thay thª và nhß v§y Thi«n thÑ tß chï còn xä và nh¤t tâm. Sñ ki®n này nói lên trÕng thái thanh l÷c d¥n d¥n các Thi«n chi có khä nång làm cho tâm tß giao ðµng. — S½ Thi«n, phäi dùng t¥m ð¬ hß¾ng tâm ðªn ð¯i tßþng, phäi dùng tÑ ð¬ dán ch£t vào ð¯i tßþng, do v§y tâm phäi sinh hoÕt mÕnh m¨ m¾i khöi r½i vào hai tri«n cái hôn tr¥m thøy miên và nghi. Vì phäi hoÕt ðµng mÕnh m¨, nên tñ nhiên có giao ðµng. Vì v§y lên Thi«n thÑ hai. T¥m tÑ b¸ bö r½i và chï còn hÖ lÕc và nh¤t tâm. Nhßng hÖ cüa Thi«n thÑ hai cûng làm chi Thi«n thÑ hai giao ðµng, cho nên lên ðªn Thi«n thÑ ba, th¶i hÖ b¸ bö r½i, và chï còn lÕi xä ni®m lÕc trú. R°i lên ðªn Thi«n thÑ tß, lÕc cûng là mµt yªu t¯ làm Thi«n thÑ tß giao ðµng, do v§y lÕc ðßþc xä thay thª, còn xä và nh¤t tâm, và Thi«n thÑ tß ðßþc g÷i là xä ni®m thanh t¸nh. 

ÐoÕn kinh sau ðây (Trung Bµ Kinh) nói lên rõ ràng ba Thi«n ð¥u còn giao ðµng, chï có Thi«n thÑ tß m¾i ðßþc g÷i là b¤t ðµng:

"— ðây này Udàyi, TÖ-kheo ly døc, ly b¤t thi®n pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, có t¥m có tÑ. Thi«n này, này Udàyi, ta nói r¢ng · trong tình trÕng giao ðµng. — ðây chính t¥m tÑ chßa ðoÕn di®t, chính t¥m tÑ này · trong tình trÕng giao ðµng. — ðây này Udàyi, TÖ kheo di®t t¥m và tÑ, chÑng và trú Thi«n thÑ hai, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ð¸nh sanh không t¥m không tÑ, nµi tînh nh¤t tâm. Thi«n này, này Udàyi, ta nói r¢ng · trong tình trÕng giao ðµng. Và · ðây cái gì giao ðµng? — ðây chính là hÖ lÕc chßa ðßþc ðoÕn di®t, chính hÖ lÕc này · trong tình trÕng giao ðµng. — ðây này Udàyi, TÖ kheo ly hÖ xä trú, chánh ni®m tïnh giác, thân cäm sñ lÕc th÷ mà các b§c Thánh g÷i là xä ni®m lÕc trú, chÑng và trú Thi«n thÑ ba. Thi«n này, này Udàyi, ta nói · trong tình trÕng giao ðµng. Và · ðây, cái gì giao ðµng? — ðây chính là xä lÕc chßa ðßþc ðoÕn di®t. Chính xä lÕc này · trong tình trÕng giao ðµng. — ðây này Udàyi, TÖ kheo xä lÕc xä kh±, di®t hÖ ßu ðã cäm th÷ trß¾c, chÑng và trú Thi«n thÑ tß, không kh± không lÕc xä ni®m thanh t¸nh. Thi«n, này Udàyi, ta nói là không · trong tình trÕng giao ðµng". 

ÐoÕn kinh trên nói lên sñ thanh l÷c các Thi«n chi, t× Thi«n thÑ nh¤t ðªt Thi«n thÑ tß.

Mµt hình änh m¾i ðßþc ÐÑc Ph§t dùng ðªn là cây gai, và · trong Thi«n, tiªng ðµng ðßþc xem là cây gai cho Thi«n, nhß ðã ðßþc din tä nhß sau (Tång chi Bµ Kinh):

"V¾i ng߶i chÑng S½ Thi«n, tiªng °n là cây gai. V¾i ng߶i chÑng Thi«n thÑ hai, t¥m tÑ là cây gai. V¾i ng߶i chÑng Thi«n thÑ ba, hÖ là cây gai. V¾i ng߶i chÑng Thi«n thÑ tß, h½i th· vô h½i th· ra là cây gai. S· dî g÷i là cây gai, vì nhæng Thi«n chi này làm tr· ngÕi cho sñ nh¤t tâm cüa ng߶i hành Thi«n và không ðÕt ðßþc Thi«n chÑng mong mu¯n".

Tóm lÕi, Thi«n là mµt nªp s¯ng lành mÕnh trong sáng, mµt phß½ng pháp giáo døc hß¾ng thßþng giúp ðoÕn tr× nåm tri«n cái: døc tham, sân, hôn tr¥m thøy miên, trÕo h¯i và nghi, thay thª b¢ng nåm Thi«n chi t¥m, tÑ hÖ lÕc và nh¤t tâm, nhæng tâm tång thßþng ðem lÕi lÕc trú và vì v§y b¯n Thi«n này cûng ðßþc g÷i là Tång thßþng tâm hi®n tÕi lÕc trú.

Nay chúng ta bß¾c qua mµt v¤n ð« khác là hành Thi«n ðem lÕi nhæng lþi ích gì, hay nói mµt cách khác, Thi«n ð¸nh có nhæng công nång gì theo l¶i ðÑc Ph§t dÕy. — n½i ðây, chúng tôi chï ð« c§p ðªn b¯n lþi ích hay b¯n công nång cüa Thi«n:

-- Mµt là Thi«n có khä nång ðoÕn tr× các døc, khiªn cho ác ma không th¤y ð߶ng ði l¯i v«.

-- ThÑ hai là Thi«n có khä nång ð¯i tr¸ sþ hãi.

-- ThÑ ba là Thi«n ðem lÕi Thi«n lÕc cho ng߶i hành giä.

-- Và thÑ tß là Thi«n ðßa ðªn thành tñu trí tu®, ðßa ðªn giác ngµ giäi thoát, ðßa ðªn Niªt bàn.

Mµt công nång cüa Thi«n ð¸nh là giúp thoát ly ðßþc sñ chi ph¯i cüa nåm døc trß·ng dßÞng, nghîa là nh¶ Thi«n ð¸nh ng߶i hành Thi«n ðoÕn tr× ðßþc lòng døc mµt cách có hi®u quä. ÐoÕn kinh sau ðây (Kinh trung Bµ) nêu rõ công nång ðoÕn døc cüa Thi«n:

"Này các TÖ-kheo, nhæng Sa-môn hay Bà-la-môn nào b¸ trói buµc, b¸ tham ð¡m, b¸ mê say b·i nåm døc trß·ng dßÞng này, không th¤y sñ nguy hÕi cüa chúng, nhæng v¸ ¤y c¥n phäi ðßþc hi¬u là: "Các ng߶i ðã r½i vào b¤t hÕnh, ðã r½i vào tai h÷a, ðã b¸ ác ma sØ døng theo nó mu¯n". Này các TÖ-kheo, nhß mµt con nai s¯ng trong r×ng b¸ s§p bçy n¢m xu¯ng, con nai ¤y c¥n phäi ðßþc hi¬u là: "Nó ðã r½i vào b¤t hÕnh, ðã r½i vào tai h÷a, ðã b¸ thþ sån sØ døng nhß nó mu¯n, khi ng߶i thþ sån ðªn, con nai không th¬ bö ði nhß nó mu¯n". Này các TÖ-kheo, nhæng Sa-môn hay Bà- nào không b¸ trói buµc, không b¸ tham ð¡m, không b¸ say mê b·i nåm døc trß·ng dßÞng này, th¤y sñ nguy hÕi cüa chúng, biªt rõ sñ xu¤t ly khöi chúng và th÷ døng chúng, nhæng v¸ ¤y c¥n phäi ðßþc hi¬u là: "Các ng߶i không r½i vào b¤t hÕnh, không r½i vào tai h÷a, không b¸ ác ma sØ døng nhß nó mu¯n". 

"Này các TÖ-kheo, nhß mµt con nai s¯ng trong r×ng, không b¸ s§p bçy phäi n¢m xu¯ng, con nai ¤y c¥n phäi ðßþc hi¬u là: "Nó không r½i vào b¤t hÕnh, nó không r½i vào tai h÷a, nó không b¸ ng߶i thþ sån sØ døng nhß nó mu¯n, khi ng߶i thþ sån ðªn, con nai có th¬ bö ði nhß nó mu¯n".

"Chß TÖ-kheo, vì nhß con nai s¯ng trong r×ng ði qua ði lÕi trong r×ng, an tâm nó ði, an tâm nó ðÑng, an tâm nó ng°i, an tâm nó n¢m. TÕi sao v§y? Này các TÖ-kheo, vì nó vßþt khöi t¥m tay cüa ng߶i thþ sån. 

"Cûng v§y, này các TÖ-kheo, mµt TÖ-kheo ly døc, ly ác pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, có t¥m có tÑ. Này các TÖ-kheo, TÖ kheo ¤y ðßþc g÷i là: "Mµt v¸ ðã làm Ác ma mù m¡t, ðã di®t tr× m÷i vªt tích, ðã vßþt khöi t¥m m¡t Ác ma". Này các TÖ-kheo, lÕi næa, TÖ-kheo di®t t¥m và tÑ, chÑng và trú Thi«n thÑ hai, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ð¸nh sanh, không t¥m không tÑ, nµi tînh nh¤t tâm. Này các TÖ-kheo, TÖ-kheo ¤y ðßþc g÷i là.... ðã vßþt khöi t¥m m¡t cüa Ác ma. Này các TÖ-kheo, lÕi næa, TÖ-kheo ly hÖ trú xä chánh ni®m tînh giác, thân cäm sñ lÕc th÷ mà các b§c Thánh g÷i là xä ni®m lÕc trú, chÑng và trú Thi«n thÑ ba. Này các TÖ-kheo, TÖ-kheo ¤y ðßþc g÷i là... ðã vßþt khöi t¥m m¡t cüa Ác ma. Này các TÖ-kheo, lÕi næa, TÖ-kheo xä kh±, xä lÕc, di®t hÖ hßu ðã cäm th÷ trß¾c, chÑng và trú Thi«n thÑ ba, không kh± không lÕc, xä ni®m thanh t¸nh. Này các TÖ-kheo, TÖ-kheo ¤y ðßþc g÷i là mµt v¸ ðã làm Ác ma mù m¡t, ðã di®t tr× m÷i vªt tích, ðã vßþt khöi t¥m m¡t Ác ma". 

Trong kinh Ti¬u Kh± U¦n, ÐÑc Ph§t nói lên kinh nghi®m cüa mình khi chßa thành Ph§t, ð¯i v¾i nåm døc trß·ng dßÞng, nªu không có Thi«n ð¸nh th¶i không th¬ ðoÕn tr× chúng. ÐoÕn kinh viªt nhß sau: 

"Này Mahànàma, thu· xßa khi ta còn là B°-tát, chßa chÑng ðßþc B°-ð«, chßa thành Chánh ðÆng Chánh giác, ta khéo th¤y v¾i nhß th§t chánh kiªn: "Các døc v¸ ít, kh± nhi«u, não nhi«u. Sñ nguy hÕi · ðây lÕi nhi«u h½n". D¥u ta khéo th¤y v¾i nhß th§t chánh kiªn nhß v§y, nhßng ta chßa chÑng ðßþc hÖ lÕc do ly døc, ly b¤t thi®n pháp sanh hay mµt pháp nào khác cao thßþng h½n. Và nhß v§y, ta biªt r¢ng ta chßa khöi b¸ các døc chi ph¯i. Và này, Mahànàma, khi nào ta khéo th¤y v¾i nhß th§t chánh kiªn, các døc vui ít kh± nhi«u, não nhi«u. Sñ nguy hi¬m · ðây lÕi nhi«u h½n và ta chÑng ðßþc hÖ lÕc do ly døc ly b¤t thi®n pháp sanh hay mµt pháp nào cao thßþng h½n, nhß v§y ta khöi b¸ các døc chi ph¯i".

Trong kinh Bçy M°i (Kinh trung Bµ), ðÑc Ph§t dùng ví dø b¯n ðàn nai ð¬ nói lên công døng cüa Thi«n ð¯i tr¸ ðßþc các døc trß·ng dßÞng, làm cho Ác ma mù m¡t không biªt ð߶ng ði l¯i v«. Ðoàn nai ð¥u, th¤y các bçy m°i do các thþ sån gieo và ð£t li«n xâm nh§p, ån các bçy m°i ¤y, tr· thành tham ð¡m và r½i vào trong tay các ng߶i thþ sån. Ðoàn nai thÑ hai, th¤y kinh nghi®m cüa ðoàn nai ð¥u, li«n sþ hãi bö chÕy vào r×ng, không dám ðªn g¥n các bçy m°i. Nhßng mùa hÕ ðªn thiªu nß¾c, thiªu ð° ån, ðoàn nai thÑ hai phäi tr· ra, xâm nh§p và ån các ð° bçy m°i cüa thþ sån và cu¯i cùng b¸ lâm nÕn nhß ðoàn nai ð¥u. Ðoàn nai thÑ ba tinh khôn h½n, th¤y hai ðoàn nai ð¥u b¸ nÕn, li«n tìm mµt ch² ¦n núp g¥n các bçy m°i cüa các ng߶i thþ sån, ån các bçy m°i nhßng không xâm nh§p, không tham ð¡m nên không r½i vào tay cüa các ng߶i thþ sån. Nhßng các thþ sån lÕi tinh khôn h½n. Chúng dò la tông tích cüa ðoàn nai ¤y, và tìm ðßþc ch² ¦n n¤p cüa ðoàn nai thÑ ba, và ðoàn nai này cu¯i cùng cûng r½i vào trong tay cüa các ng߶i thþ sån. Ðoàn nai thÑ tß r¤t tinh khôn, rút ðßþc kinh nghi®m cüa ba ðoàn nai trß¾c tìm mµt ch² ¦n n¤p không ð¬ lÕi mµt d¤u vªt gì khiªn các ngßôøi thþ sån có th¬ biªt ch² ¦n n¤p cüa mình, và t× n½i ch² ¤y ði ðªn các bçy m°i nhßng không xâm nh§p, không có say ð¡m, nên cu¯i cùng thoát ðßþc cÕm bçy cüa ng߶i thþ sån. 

Các ng߶i thþ sån tßþng trßng cho Ác ma. Các bçy m°i chï cho nåm døc trß·ng dßÞng. Các ðoàn nai chï cho các Sa-môn, Bà-la-môn tu hành. Ðoàn nai thÑ nh¤t chï cho các Sa-môn, Bà-la-môn xâm nh§p, ð¡m say nåm døc trß·ng dßÞng nên tr· thành nÕn nhân cüa Ác ma. Ðoàn nai thÑ hai din tä nhæng Sa-môn, Bà-la-môn h÷c ðßþc kinh nghi®m cüa ðoàn nai thÑ nh¤t, hoàn toàn t× bö các ð° m°i và các v§t døng thª gian, s¯ng kham nhçn trong r×ng sâu. Nhßng ðªn mùa hÕ, cö nß¾c kham hiªm, thân hình các Sa-môn, Bà-la-môn tr· thành g¥y yªu, sÑc lñc ki®t qu®. do v§y chúng tr· lui lÕi các ð° m°i do Ác ma gieo ra và các v§t døng thª gian. Chúng xâm nh§p, tham ð¡m các món ån. cho nên chúng tr· thành nÕn nhân cüa Ác ma nhß ðoàn nai thÑ nh¤t. Ðoàn nai thÑ ba h÷c ðßþc kinh nghi®m cüa hai ðoàn nai ð¥u, không xâm nh§p, không tham ð¡m, không có chÕy tr¯n vào r×ng. Trái lÕi chúng làm mµt ch² ¦n n¤p g¥n các ð° m°i do Ác ma gieo ra và các v§t døng thª gian, không xâm nh§p, không tham ð¡m, chúng ån các ð° ån do Ác ma gieo ra và các v§n døng thª gian. Nh¶ v§y chúng không tr· thành nÕn nhân cüa Ác ma. Nhßng r°i chúng kh·i lên các tà kiªn: "Thª gi¾i là th߶ng còn hay không th߶ng còn, thª gi¾i là hæu biên hay vô biên" v.v... do v§y, hÕng Sa-môn, Bà-la-môn này không thoát khöi nhß ý lñc cüa Ác ma. Ðoàn nai thÑ tß tßþng trßng cho hÕng Sa-môn, Bà-la-môn rút ðßþc kinh nghi®m cüa ba hÕng sa môn trß¾c, không xâm nh§p, không tham ð¡m th÷ døng nåm døc trß·ng dßÞng, cho nên Ác ma không th¬ tìm ðßþc d¤u vªt.... Chúng làm mµt ch² ¦n n¤p khiªn cho Ác ma và Ác ma quyªn thuµc không th¬ ðªn ðßþc. Làm ch² ¦n n¤p xong, chúng không th¬ xâm nh§p không tham ð¡m ån các ð° ån do Ác ma gieo ra và các v§t døng thª gian. Nh¶ v§y chúng không tr· thành mê loÕn và cu¯i cùng chúng không tr· thành nhæng v§t b¸ làm theo ý Ác ma mu¯n. 

Và ðÑc Ph§t dÕy: "Này các TÖ-kheo, sao g÷i là Ác ma và Ác ma quyªn thuµc không th¬ ðªn ðßþc? — ðây này các TÖ-kheo, TÖ-kheo ly døc, ly b¤t thi®n pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t.... chÑng và trú Thi«n thÑ hai.... chÑng và trú Thi«n thÑ ba... chÑng và trú Thi«n thÑ tß, không kh±, không lÕc, xä ni®m, thanh t¸nh. Nhß v§y g÷i là TÖ-kheo làm Ác ma mù m¡t, ðoÕn tuy®t m¡t cüa Ác ma, không còn d¤u tích khiªn Ác ma không th¤y ð߶ng ði l¯i v«". 

Mµt sÑc mÕnh cüa Thi«n là ðem lÕi sñ không sñ hãi cho ng߶i hành Thi«n. trong kinh Chß Thiên (Tång chi Bµ), có ð« c§p ðªn chß Thiên ðánh nhau v¾i A-tu-la. trong tr§n chiªn này chß Thiên bÕi tr§n và bö chÕy, các a-tu-la ðu±i theo. Chß Thiên d×ng lÕi ðánh tr§n thÑ hai, cûng bÕi tr§n và chÕy dài, và các a-tu-la ðu±i theo. Chß Thiên d×ng lÕi ðánh tr§n thÑ ba, cûng b¸ bÕi tr§n và cûng chÕy dài. L¥n này chß Thiên lÕi vào ¦n náu trong thành ph¯ chß Thiên, và chß Thiên biªt r¢ng vào núp trong thành này, các a-tu-la không có th¬ ðªn ðánh. "Chß thiên suy nghî nhß sau: "Nay chúng ta ðã ði ðªn ch² ¦n náu cüa nhæng ng߶i sþ hãi. Hi®n nay, chúng ta s¯ng v¾i chúng ta, không có gì phäi làm v¾i các A-tu-la". Này các TÖ-kheo, các a-tu-la cûng suy nghî nhß sau: "Nay chß Thiên ðã ði ðªn ch² ¦n náu cüa nhæng ng߶i sþ hãi. Hi®n nay chúng s¯ng v¾i chúng nó, không có gì phäi làm v¾i chúng ta". 

"Cûng v§y, này các TÖ-kheo, trong khi TÖ-kheo ly døc, ly b¤t thi®n pháp, chÑng ðÕt và an trú S½ Thi«n, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, có t¥m, có tÑ.... chÑng ðÕt và an trú Thi«n thÑ hai.... chÑng ðÕt và an trú Thi«n thÑ ba.... chÑng ðÕt và an trú Thi«n thÑ tß... trong khi ¤y này các TÖ-kheo, TÖ-kheo ¤y suy nghî nhß sau: "V¾i sñ ði ðªn ch² ¦n náu cüa sþ hãi, ta s¯ng v¾i tñ ngã, không có vi®c gì phäi làm v¾i Ác ma". Này các TÖ-kheo chính Ác ma cûng suy nghî nhß sau: "V¾i sñ ði ðªn ch² ¦n náu cüa sþ hãi, TÖ-kheo s¯ng v¾i tñ ngã, không có vi®c gì phäi làm v¾i ta..." Này các TÖ-kheo nhß v§y g÷i là TÖ-kheo làm Ác ma mù m¡t, ðoÕn tuy®t m¡t cüa Ác ma, không còn d¤u tích, khiªn Ác ma không th¤y ð߶ng ði l¯i v«".

Trong kinh Upàli (Tång chi Bµ), ðÑc Ph§t nói ðªn sÑc mÕnh cüa hành Thi«n, và khuyên chï có nhæng TÖ-kheo hành Thi«n m¾i nên · tÕi các r×ng núi xa v¡ng. Tôn giä Upàli, mu¯n tu hành tÕi các trú xÑ xa v¡ng, ðÑc Ph§t dÕy: "Th§t không d dàng s¯ng tÕi các r×ng núi cao nguyên, các trú xÑ xa v¡ng. Khó khån là ð¶i s¯ng vin ly, khó ßa thích là ð¶i s¯ng ðµc cß. ta nghî r¢ng các ngôi r×ng làm loÕn ý TÖ kheo chßa ðßþc Thi«n ð¸nh. Này Upàli, ai nói nhß sau: "D¥u tôi chßa ðßþc Thi«n ð¸nh, tôi s¨ s¯ng tÕi các r×ng núi cao nguyên, tÕi các trú xÑ xa v¡ng, th¶i ng߶i ¤y ðßþc ch¶ ðþi nhß sau: "V¸ ¤y s¨ chìm v¡ng, th¶i ng߶i ¤y ðßþc ch¶ ðþi nhß sau: "V¸ ¤y s¨ chìm xu¯ng ðáy hay n±i lên trên m£t nß¾c". 

R°i ðÑc Ph§t dùng ví dø mµt con voi l¾n có th¬ l£n xu¯ng h° nß¾c l¾n, t¡m rØa và ch½i các trò ch½i cüa con voi, xong r°i leo lên b¶ mµt cách an toàn. Vì tñ ngã to l¾n cüa con voi, tìm ðßþc chân ðÑng trong h° nß¾c. Trái lÕi mµt con mèo hay mµt con thö, th¤y con voi làm v§y cûng b¡t chß¾c làm theo, nghî r¢ng con voi làm ðßþc th¶i mình cûng làm ðßþc. Không suy nghî tính toán, nó nhäy xu¯ng h° nß¾c. V¾i con mèo hay con thö ¤y, ðßþc ch¶ ðþi là nó chìm xu¯ng ðáy nß¾c hay n±i lên trên m£t nß¾c, vì tñ ngã nhö bé cüa nó không tìm ðßþc chân ðÑng trong h° nß¾c. 

Cûng v§y này Upàli, ai nói r¢ng: "D¥u tôi không ðßþc иnh, tôi s¨ s¯ng trong các r×ng núi cao nguyên tÕi các trú xÑ xa v¡ng". V¾i v¸ ¤y, ðßþc ch¶ ðþi r¢ng "Nó s¨ chìm xu¯ng hay n±i trên m£t nß¾c". Nhß v§y Thi«n ðem lÕi cho chúng ta mµt sñ không sþ hãi, làm l¡ng d¸u m÷i hoäng h¯t run sþ, khiªn ng߶i hành Thi«n có th¬ s¯ng trong r×ng sâu hoang v¡ng, không chút sþ hãi.

— ðây, chúng ta nh¶ gß½ng sáng cüa m߶i TÖ-kheo-ni trong Tß½ng ¿ng Bµ Kinh, t× TÖ-kheo-ni Alavikà ðªn TÖ-kheo-ni Vajirà, cä m߶i TÖ-kheo-ni này ð¯i di®n v¾i Ác ma mà không mµt TÖ-kheo-ni nào hoäng h¯t bö chÕy, vì t¤t cä m߶i v¸ TÖ-kheo-ni này ð«u tu Thi«n ð¸nh.

Mµt khä nång næa cüa Thi«n là ðem lÕi sñ hÖ lÕc cho ng߶i hành Thi«n, t× S½ Thi«n v¾i các hÖ lÕc do ly døc sanh, ðªn nh¸ Thi«n do ð¸nh sanh, ðªn Thi«n thÑ ba không có hÖ chï có xä ni®m lÕc trú, ðªn Thi«n thÑ tß v¾i xä ni®m thanh t¸nh, m²i hÖ lÕc tu¥n tñ vi di®u h½n hÖ lÕc trß¾c, và các hÖ lÕc này không chi ph¯i tâm cüa ng߶i hành Thi«n, trái lÕi là cho ng߶i hành Thi«n hi®n tÕi lÕc trú, ðúng nhß danh t× Ditthadhammasukhavihàri ðßþc ð¸nh nghîa cho Thi«n. Nhß v§y, Thi«n còn ðem lÕi hÖ lÕc cho ng߶i hành Thi«n, và hÖ lÕc có tác ðµng nhß món ån ðßþc g÷i là xúc thñc, ðem lÕi sñ lÕc quan, n² lñc, tinh t¤n, ph¤n ch¤n, ngh¸ lñc cho ng߶i hành Thi«n, chÑ không phäi ðem lÕi b®nh hoÕn, ðiên cu°ng, loÕn tâm, chán ð¶i, tiêu cñc nhß ng߶i ta ðã gán mµt cách sai lÕc cho hành Thi«n.

Mµt trong nhæng công nång tuy®t di®u cüa Thi«n là ðßa ðªn trí tu®, t× trí tu® ðßa ðªn giäi thoát, giäi thoát tri kiªn theo ðúng quá trình Gi¾i, иnh, Tu®, Giäi thoát, Giäi thoát tri kiªn.

Quá trình thÑ nh¤t là t× Thi«n thÑ tß, v¾i tâm ð¸nh tînh, thu¥n t¸nh trong sáng, không c¤u nhim, không phi«n não, nhu nhuyn, d sØ døng, væng ch¡c bình tînh nhß v§y, hành giä hß¾ng tâm ðªn Túc mÕng minh, ðªn Thiên nhãn minh, ðªn L§u t§n minh. "V¸ ¤y biªt nhß th§t "Ðây là kh±", biªt nhß th§t "Ðây là kh± t§p", biªt nhß th§t "Ðây là kh± di®t", biªt nhß th§t "Ðây là con ð߶ng ðßa ðªn kh± di®t", biªt nhß th§t "Ðây là các l§u ho£c", biªt nhß th§t "Ðây là nguyên nhân các l§u ho£c", biªt nhß th§t "Ðây là l§u ho£c di®t", biªt nhß th§t "Ðây là con ð߶ng ðßa ðªn l§u ho£c di®t". Nh¶ hi¬u biªt nhß v§y, nh§n thÑc nhß v§y, tâm cüa v¸ ¤y thoát khöi døc l§u, thoát khöi hæu l§u, thoát khöi vô minh l§u. Яi v¾i tñ thân ðã giäi thoát nhß v§y, kh·i lên sñ hi¬u biªt "Ta ðã giäi thoát" v¸ ¤y biªt "Sanh ðã t§n, PhÕm hÕnh ðã thành, nhæng vi®c c¥n làm ðã làm, không còn tr· lui trÕng thái này næa". (Kinh trung Bµ).

Mµt quá trình giäi thoát ðßþc ð« c§p ðªn trong Bát thành kinh (Kinh trung Bµ), trong quá trình này иnh và Tu®, Chï và Quán ð°ng tu v¾i nhau, t× Thi«n thÑ nh¤t hß¾ng ðªn quán, t× Thi«n thÑ hai hß¾ng ðªn quán, t× Thi«n thÑ ba hß¾ng ðªn quán, t× Thi«n thÑ tß hß¾ng ðªn quán... ðßa ðªn ðoÕn tr× các l§u ho£c: 

"— ðây này gia chü, v¸ TÖ-kheo ly døc, ly b¤t thi®n pháp, chÑng và trú Thi«n thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, có t¥m có tÑ. V¸ ¤y suy tß và ðßþc biªt: "S½ Thi«n này là pháp hæu vi, do suy tß tác thành th¶i sñ v§t ¤y là vô th߶ng, ch¸u sñ ðoÕn di®t. V¸ ¤y væng trú · ðây, ðoÕn tr× ðßþc các l§u ho£c. Và nªu các l§u ho£c chßa ðßþc ðoÕn tr×, do tham luyªn pháp này, do hoan hÖ pháp này, v¸ ¤y ðoÕn tr× ðßþc nåm hÕ ph¥n kiªt sØ, ðßþc hóa sanh, nh§p Niªt-bàn tÕi cänh gi¾i ¤y, khöi phäi tr· lui ð¶i này. Nhß v§y, này gia chü, là pháp ðµc nh¤t do Thª Tôn, b§c Trí giä, b§c Kiªn giä, b§c A-la-hán, Chánh ÐÆng Giác tuyên b¯. Nªu TÖ-kheo không phóng d§t, nhi®t tâm tinh c¥n, s¯ng hành trì pháp ¤y, thì tâm v¸ ¤y chßa giäi thoát ðßþc giäi thoát và các l§u ho£c chßa ðßþc ðoÕn tr× ði ðªn ðoÕn tr×, và pháp vô thßþng an t±n khöi các ách phßþc chßa chÑng ðÕt ðßþc chÑng ðÕt". Cûng nhß v§y, ð¯i v¾i Thi«n thÑ hai, ð¯i v¾i Thi«n thÑ ba, ð¯i v¾i Thi«n thÑ tß".

Nhìn mµt cách t±ng quát v« Thi«n, chúng ta th¤y rõ v¸ trí quan tr÷ng cüa Thi«n trong quá trình Gi¾i, иnh, Tu® và nhß v§y giúp chúng ta ðoÕn tr× các døc, khiªn cho ác ma không th¤y ð߶ng; Thi«n giúp chúng ta ðoÕn tr× các sþ hãi; Thi«n ðem ðªn cho chúng ta hÖ và lÕc, thoäi mái v« tâm, thoäi mái v« thân, Thi«n ðem ðªn sÑc khoë cho thân và cho tâm, và cu¯i cùng Thi«n ð¸nh ðßa ðªn trí tu®, tâm giäi thoát và tu® giäi thoát.

Qua nhæng ð¸nh nghîa trên, chúng ta th¤y Thi«n ð¸nh là mµt pháp môn có nhæng ð¸nh nghîa, nhæng hành tß¾ng ð£c bi®t và ða dÕng. Trß¾c hªt, Thi«n ð¸nh là mµt sñ hòa hþp giæa nhân lñc và sÑc mÕnh thiên nhiên, mµt sñ hòa hþp nh¶ v¸ trí ng°i Thi«n, th¶i gian ng°i Thi«n, khung cänh ng°i Thi«n. Thi«n ð¸nh lÕi còn mµt khä nång quyªt trÕch v« thi®n, hß¾ng thi®n, và cÑu cánh là thi®n. H½n næa Thi«n có th¬ ðßþc xem là mµt sñ giáo døc v« cäm th÷, nuôi dßÞng các cäm th÷ t¯t ð©p nhß hÖ, lÕc, xä và t× bö các cäm th÷ không t¯t ð©p, nhß kh±, ßu. Thi«n ð¸nh là mµt sñ giáo døc tâm lý, ðoÕn t§n các tâm lý không t¯t ð©p nhß nåm tri«n cái, tham sân si, và thay thª b·i nhæng tâm lý t¯t ð©p là nåm Thi«n chi là không tham, không sân, không si. Nói tóm lÕi, Thi«n ð¸nh là mµt giai ðoÕn tiªp theo gi¾i và bß¾c vào tu® tÑc là Thi«n quán.

— ðây, chúng tôi xin gi¾i thi®u mµt pháp môn tu Thi«n mà chúng tôi tìm ra ðßþc trong khi chúng tôi d¸ch bµ samyutta nikaya (Kinh Bµ Tß½ng ¿ng). Chúng tôi xin tóm t¡t trình bày ð¬ gi¾i thi®u v¾i quý v¸, nh¤t là quý v¸ có th¬ áp døng thñc hành, ð¬ có th¬ ðánh giá ðÑng ð¡n Pháp môn này và hß·ng ðßþc nhæng kªt quä do Pháp môn này ðßa ðªn. Ðó là pháp môn Anàpànasati, d¸ch là ni®m h½i th· vô h½i th· ra, và ðßþc din tä nhß sau trong kinh "Mµt pháp" (Tß½ng ¿ng, V):

"Có mµt pháp, này các TÖ kheo, ðßþc tu t§p, ðßþc làm cho sung mãn, có quä l¾n, có lþi ích l¾n. Thª nào là mµt pháp? Ni®m h½i th· vô, h½i th· ra. Và này các TÖ kheo, ni®m h½i th· vô h½i th· ra, tu t§p thª nào, làm cho sung mãn thª nào, có quä l¾n, có lþi ích l¾n?".

"— ðây, này các TÖ kheo, TÖ kheo ði ðªn r×ng hay ði ðªn g¯c cây, hay ði ðªn ch² nhà tr¯ng, và ng°i kiªt già, lßng thÆng. Уt ni®m trß¾c m£t, v¸ ¤y chánh ni®m th· vô, chánh ni®m th· ra".

"Th· vô dài, v¸ ¤y rõ biªt "Tôi th· vô dài". Th· ra dài, v¸ ¤y rõ biªt: "Tôi th· ra dài". Th· vô ng¡n, v¸ ¤y rõ biªt: "Tôi th· vô ng¡n". Th· ra ng¡n, v¸ ¤y biªt biªt: "Tôi th· ra ng¡n".

"Cäm giác toàn thân tôi s¨ tr· vô", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác toàn thân tôi th· ra", v¸ ¤y t§p. "An t¸nh thân hành tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "An t¸nh thân hành tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p".

"Cäm giác hÖ th÷, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác hÖ th÷, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác lÕc th÷, tôi s¨ th· vô ra", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác lÕc th÷, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p".

"Cäm giác tâm hành, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác tâm hành, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "An t¸nh tâm hành, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "An t¸nh tâm hành, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác v« tâm, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p, "Cäm giác v« tâm, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p".

"V¾i tâm hân hoan, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "V¾i tâm hân hoan, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "V¾i tâm ð¸nh tînh, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "V¾i tâm ð¸nh tînh, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "V¾i tâm giäi thoát, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "V¾i tâm giäi thoát, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p".

"Quán vô th߶ng, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Quán vô th߶ng, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "Quán ly tham, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Quán ly tham, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "Quán ðoÕn di®t, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Quán ðoÕn di®t, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. "Quán t× bö, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Quán t× bö tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p".

"Tu t§p nhß v§y, n¥y các TÖ-kheo, làm cho sung mãn, nhß v§y, ni®m h½i th· vô, h½i th· ra có quä l¾n, có lþi ích l¾n".

Pháp môn này ðßþc ðÑc Ph§t xác chÑng là ðßa ðªn hai quä là Chánh trí và B¤t lai:

"Ni®m h½i th· vô và h½i th· ra, ðßþc tu t§p nhß v§y, này các TÖ-kheo, ðßþc làm cho sung mãn nhß v§y, ðßþc ch¶ ðþi mµt trong hai quä sau: "Ngay trong ð¶i hi®n tÕi ðßþc Chánh trí. Nªu có dß y, chÑng quä B¤t lai". (Tß½ng ¿ng Bµ).

Pháp môn này giúp ng߶i hành Thi«n thoát khöi thân rung ðµng và tâm rung ðµng:

"Nh¶ tu t§p nhß v§y, ð¸nh ni®m h½i th· vô h½i th· ra, này các TÖ-kheo nh¶ làm cho sung mãn nhß v§y, nên thân không b¸ rung ðµng hay giao ðµng, tâm không rung ðµng, không giao ðµng" (Kinh Kappina, Tß½ng ¿ng V).

Khi chßa giác ngµ, ðÑc Ph§t tu t§p Pháp môn này thân và m¡t cüa ðÑc Ph§t không b¸ m®t nh÷c và tâm ðßþc giäi thoát khöi các l§u ho£c:

"Này các TÖ-kheo, ta trß¾c khi giác ngµ, chßa chÑng Chánh ðÆng giác, khi còn là B°-tát, ta trú nhi«u v¾i an trú này (Ni®m h½i th· vô h½i th· ra); do ta trú nhi«u v¾i an trú n¥y, thân ta và con m¡t không có m®t nh÷c, và tâm ta ðßþc giäi thoát các l§u ho£c, không có ch¤p thü. do v§y, này các TÖ-kheo, nªu TÖ-kheo ß¾c mu¯n r¢ng: "Mong r¢ng thân và m¡t khöi b¸ m®t möi và mong r¢ng tâm tôi ðßþc giäi thoát khöi các l§u ho£c không có ch¤p thü, th¶i ð¸nh ni®m h½i th· vô h½i th· ra này c¥n phäi khéo tác ý". (Kinh Ng÷n ðèn, Tß½ng ¿ng V).

Có nhi«u TÖ-kheo trong khi quán b¤t t¸nh ð¯i v¾i thân th¬, mu¯n t× bö v¾i thân n¥y, nhàm chán, yªm ly ð¯i v¾i thân n¥y, nên mµt s¯ TÖ-kheo ðã ðem lÕi con dao ð¬ kªt liu ð¶i s¯ng cüa mình. ÐÑc Ph§t nghe ðßþc li«n tø h÷p các TÖ-kheo lÕi, khi¬n trách và dÕy tu Pháp môn ni®m h½i th· vô h½i th· ra n¥y.

"Này các TÖ-kheo, ð¸nh ni®m h½i th· vô h½i th· ra này, ðßþc tu t§p, ðßþc làm cho sung mãn là t¸ch t¸nh, thù di®u, thu¥n nh¤t (Arecanako), lÕc trú, làm cho các ác b¤t thi®n pháp ðã sanh hay chßa sanh, làm chúng biªn m¤t, t¸nh chï l§p tÑc. Ví nhß, này các TÖ-kheo, trong cu¯i tháng mùa hÕ, bøi và nh¾p bay lên, là ðám mßa l¾n trái mùa l§p tÑc làm chúng biªn m¤t, chï t¸nh. Cûng v§y, này các TÖ-kheo, ð¸nh ni®m h½i th· vô h½i th· ra, ðßþc tu t§p, ðßþc làm cho sung mãn, là t¸ch t¸nh thù di®u, thu¥n nh¤t, lÕc trú, làm cho sung mãn, là t¸ch t¸nh thù di®u, thu¥n nh¤t, lÕc trú, làm cho các ác, b¤t thi®n pháp ðã sanh biªn m¤t, t¸nh chï l§p tÑc" (Kinh Vesali, Tß½ng ¿ng V).

Khi tu t§p 16 ð« tài, trên các cäm th÷, trên tâm và trên các pháp, ðÑc Ph§t chï dÕy cho chúng ta t§p trung tâm tß nhß thª nào ð¬ ðÕt ðßþc kªt quä trong khi hành Thi«n.

Ngài dÕy nhß sau (Kinh Kimbila, Tß½ng ¿ng V):

"Này Ananda, s¯ng quán thân trên thân, v¸ TÖ-kheo, trong khi ¤y trú nhi®t tâm, tînh giác, chánh ni®m, nhiªp phøc tham ßu · ð¶i. Vì c¾ sao? Này các TÖ-kheo, ta tuyên b¯ r¢ng tùy thuµc v« thân, tÑc là h½i th· vô h½i th· ra. do v§y này Ananda, quán thân trên thân, trong khi trú nhi®t tâm, tînh giác, chánh ni®m, nhiªp phøc tham ßu · ð¶i.... Này Ananda, ta tuyên b¯ r¢ng tùy thuµc tø t§p ð¸nh ni®m h½i th· vô h½i th· ra, không phäi cho ng߶i th¤t ni®m và không tînh giác, do v§y này Ananda, quán tâm trên tâm, TÖ-kheo trong khi ¤y trú nhi®t tâm, tînh giác, chánh ni®m, nhiªp phøc tham ßu · ð¶i... Này Ananda, quán pháp trên các pháp, TÖ-kheo trong khi ¤y trú nhi®t tâm, tînh giác, chánh ni®m, nhiªp phøc tham ßu · ð¶i. ÐoÕn t§n tham ßu, sau khi th¤y v¾i trí tu®, v¸ ¤y khéo léo trú xä. do v§y, này ananada quán pháp trên các pháp, TÖ-kheo trong khi ¤y trú nhi®t tâm, tînh giác, chánh ni®m, nhiªp phøc tham ßu · ð¶i".

"Ví nhß, này Ananda, mµt ð¯ng rác bøi l¾n · ngã tß ð߶ng, nªu t× phß½ng Ðông mµt cái xe ði ðªn và làm cho ð¯ng rác bøi ¤y giäm ði, nªu t× phß½ng Tây... nªu t× phß½ng B¡c... nªu t× phß½ng Nam, mµt cái xe ði ðªn và làm cho ð¯ng rác bøi ¤y giäm b¾t ði, cûng v§y này Ananda, TÖ-kheo trong khi trú quán thân trên thân, làm cho giäm b¾t ði các ác b¤t thi®n pháp, khi trú quán th÷ trên các cäm th÷... khi trú quán pháp trên các pháp, làm cho giäm b¾t ði các ác b¤t thi®n pháp".

V½ùi nhæng ðoÕn trích dçn l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t v« Pháp môn ni®m h½i th· ra, chúng ta tìm hi¬u và phân tích, và chúng ta có nhæng nh§n xét sau ðây v« pháp môn Anàpànasati này:

1. Pháp môn này thuµc v« pháp môn b¯n ni®m xÑ (cattàrosatipatthàna) tÑc là pháp môn ð« c§p ðªn b¯n ch² (xÑ) ð¬ an trú ni®m tÑc là thân, th÷, tâm và pháp. Pháp môn Anàpànasati này ð« c§p ðªn 16 ð« tài ð¬ an trú tâm: b¯n ð« tài v« thân, b¯ ð« tài v« cäm th÷, b¯n ð« tài v« tâm, b¯n ð« tài v« pháp. Ng߶i hành Thi«n, v×a th· vô v×a th· ra, v×a suy tß quán tß·ng trên 16 ð« tài liên h® ðªn h½i th·.

2. Pháp môn này g°m cä thi«n ð¸nh và trí tu®, g°m cä chï (samatha) và quán (vipassanà). Cä hai Chï Quán, иnh Tu® ð«u song tu trong pháp môn này. khi dùng t¥m tÑ cµt tâm trên h½i th· vô h½i th· ra, nhß v§y là Chï, nhß v§y là иnh. khi l¤y trí tu® quán sát 16 ð« tài ðßþc lña ch÷n, nhß v§y là Quán, nhß v§y là Tu®.

3. Vì Pháp môn ni®m h½i th· vô h½i th· ra là Chï Quán song tu, иnh Tu® song tu, nên hai ðµng tác chü yªu cüa Pháp môn này c¥n ðßþc ghi nh§n. Trß¾c hªt l¤y t¥m và tÑ hß¾ng tâm và cµt tâm vào h½i th· vô h½i th· ra trong su¯t th¶i ng°i Thi«n, không r¶i ra mµt giây phút nào. Nh¶ v§y, ð¯i tr¸ ðßþc hôn tr¥m thøy miên, trÕo h¯i và nghi ng¶. trong su¯t th¶i ng°i Thi«n, tâm chúng ta không r¶i khöi h½i th· vô h½i th· ra. Chï khi nào ðÕt ðªn Thi«n thÑ tß, chúng ta m¾i c¥n phäi r¶i khöi h½i th· vô h½i th· ra. Tiªp ðªn, chúng ta l¤y trí tu® quán sát 16 ð« tài ðßþc ch÷n lña, t× ð« tài thÑ nh¤t ðªn ð« tài thÑ 16, liên tøc quán sát nhß v§y, và trong khi quán sát, chúng ta có sñ c¯ g¡ng tu t§p ð¬ thñc hi®n cho ðßþc ð« tài mình ðang quán sát, nhß v§y pháp môn này ð£t n£ng sñ luy®n t§p tâm con ng߶i tùy theo ð« tài lña ch÷n.

Ví nhß mu¯n cho tâm cüa mình ðßþc cäm giác hÖ và lÕc, th¶i c¥n phäi t§p: "cäm giác hÖ th÷, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "Cäm giác hÖ th÷, tôi s¨ th· ra" v¸ ¤y t§p, "Cäm giác lÕc th÷, tôi s¨ th· vô" v¸ ¤y t§p. "Cäm giác lÕc th÷ tôi s¨ th· ra" v¸ ¤y t§p. Mu¯n cho tâm ðßþc an t¸nh, th¶i phäi t§p "An t¸nh tâm hành, tôi s¨ th· vô" v¸ ¤y t§p. "An t¸nh tâm hành, tôi s¨ th· ra" v¸ ¤y t§p. Mu¯n cho tâm ðßþc ð¸nh tînh, th¶i phäi t§p: "V¾i tâm ð¸nh tînh, tôi s¨ th· vô", v¸ ¤y t§p. "V¾i tâm ð¸nh tînh, tôi s¨ th· ra", v¸ ¤y t§p. Tùy theo mình mu¯n tu t§p tâm gì, quán theo pháp gì, th¶i mình hoàn toàn chú tâm vào v¤n ð« ¤y ð¬ tu t§p, ðây có th¬ xem nhß là mµt phß½ng pháp tñ kÖ ám th¸, nhßng có ðßþc ð¸nh lñc hµ trì, nên khác v¾i các phß½ng pháp tñ kÖ ám th¸ thông th߶ng. Chúng ta nên xem nhß là mµt Pháp môn hu¤n luy®n tâm lý, ð£c bi®t ch÷n lña nhæng tâm lý cäm th¤y c¥n phäi hu¤n luy®n ð¬ phát tri¬n và luy®n cho ðßþc tâm lý ¤y.

4. Nhß l¶i ðÑc Ph§t dÕy, Pháp môn này ðßa ðªn quä chÑng ðßþc Chánh trí ngay trong hi®n tÕi, nªu còn có dß y, chÑng ðßþc quä B¤t Lai. Nhß v§y Pháp môn này ðßa ðªn cÑu cánh giác ngµ và giäi thoát.

5. Pháp môn này giúp chúng ta chª ngñ ðßþc thân rung ðµng và tâm rung ðµng, giúp cho thân cüa chúng ta, con m¡t cüa chúng ta không có m®t möi. Pháp môn này lÕi là mµt pháp môn t¸ch t¸nh, thù di®u, thu¥n nh¤t, không gây mµt tác hÕi gì cho thân tâm. Trái lÕi giúp ng߶i hành Thi«n hi®n tÕi lÕc trú. Pháp môn này lÕi có khä nång ðoÕn t§n tham ßu, làm v½i nh© các pháp b¤t thi®n. 

Do v§y, hành trì pháp môn Anàpànasati này, không ðem lÕi mµt tác hÕi gì ðªn thân tâm, không có bùa chú, không có b¡t ¤n, không có phù phép, hoàn toàn là mµt nªp s¯ng lành mÕnh, trong sáng, mµt pp giáo døc hß¾ng thßþng chï ðem lÕi lþi ích cho ng߶i hành giä nh¶ không khí trong lành khi hành Thi«n, nh¶ th· vô th· ra ði«u hòa, nh¶ nuôi dßÞng các cäm th÷ hÖ lÕc, nh¶ tâm ðßþc gµt sÕch các tri«n cái nên con m¡t ðßþc sáng su¯t, thân th¬ ðßþc khoë mÕnh, ph±i th· vô th· ra ðßþc ði«u hòa, tim ð§p ðßþc ði«u hòa, mÕch nhäy ðßþc ði«u hòa, giúp ng߶i hành giä tiªn d¥n ðªn giác ngµ và giäi thoát.

Chúng tôi ðã trình bày nhæng kinh nghi®m bän thân v« Thi«n cüa ðÑc Ph§t trß¾c khi thành ÐÕo, trong khi thành ÐÕo, trong su¯t 45 nåm thuyªt pháp, và trong khi Ngài nh§p Niªt-bàn. Chúng tôi cûng ðã trình bày nhæng l¶i dÕy cån bän cüa ðÑc Ph§t v« v¤n ð« hành Thi«n. Chúng tôi cûng ðã gi¾i thi®u pháp môn ni®m h½i th· vô h½i th· ra ð¬ quý v¸ Ph§t tØ và h÷c giä có th¬ nghiên cÑu và thñc hành.

Nªu chúng ta áp døng Pháp môn ni®m h½i th· vô h½i th· ra ngay trong ð¶i s¯ng hi®n tÕi, áp døng mµt cách giän d¸ và kiên trì, có th¬ 15 phút, nØa gi¶ hay 1 gi¶ hàng ngày, trong các bu±i s¾m hay bu±i t¯i, th¶i d¥n d¥n chúng ta s¨ thâu nh§n ðßþc kªt quä thiªt thñc cüa pháp môn này. Яi v¾i nhæng v¸ chú tr÷ng v« dßÞng sinh, ni®m h½i th· vô h½i th· ra ðem lÕi cho quý v¸ sÑc khoë thân tâm c¥n thiªt và tiªn g¥n ðªn "Vô b®nh, lþi t¯i thßþng" (Arogyà paramàlabhà). 

Яi v¾i nhæng v¸ mu¯n hòa hþp sÑc mÕnh nµi tâm v¾i sÑc mÕnh thiên nhiên, ng°i Thi«n giæa tr¶i, trong cänh thanh v¡ng t¸ch m¸ch cüa ban ðêm hay trong r×ng sâu cô t¸ch, s¨ ðßa lÕi cho chúng ta nhi«u cäm giác kÏ di®u. Яi v¾i nhæng ai mu¯n giáo døc cäm th÷, nuôi dßÞng các cäm th÷ lành mÕnh, ð¯i tr¸ v¾i kh± ßu, nuôi dßÞng hÖ lÕc, ni®m h½i th· vô h½i th· ra có th¬ giúp h÷ hi®n tÕi lÕc trú và nhìn ð¶i v¾i c£p m¡t lÕc quan. Яi v¾i nhæng v¸ mu¯n ði sâu vào v¤n ð« tâm lý, giáo døc, nuôi dßÞng cho mình các sÑc mÕnh Ni®m, иnh, Tu®; Pháp môn Thi«n v« h½i th· này giúp h÷ ðÕt ðßþc cÑu cánh cüa PhÕm hÕnh chÑng ðßþc tâm giäi thoát, tu® giäi thoát.

Chúng ta hãy c¯ g¡ng làm s¯ng d§y ý nghîa lành mÕnh cüa hành Thi«n nguyên thüy, áp døng pháp môn ni®m h½i th· vô h½i th· ra trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày cüa chúng ta và nhß v§y chúng ta v×a báo ðáp ân ðÑc thuyªt pháp ðµ sanh cüa ðÑc Ph§t và tñ mình ðßþc san xë nhæng kinh nghi®m v« Thi«n cüa ðÑc Ph§t. Có v§y chúng ta m¾i ðánh giá ðúng ð¡n phß½ng pháp hành Thi«n cüa ðÑc Ph§t và ðßþc hß·ng th÷ nhæng änh hß·ng t¯t ð©p cüa Pháp môn hành Thi«n.

-oOo-

Møc Løc
Ph¥n I. Gi¾i thi®u pháp Thi«n Nguyên thüy cüa ÐÑc Ph§t 
Ph¥n II. Phß½ng pháp Hành trì 
Ph¥n III. Lþi ích cüa hành Thi«n và trích dçn kinh ði¬n