Ghi Chú Cüa hoa Sen: do nhu c¥u cüa ðµc giä mu¯n biªt thêm và rõ v« Thßþng T÷a Thích Tu® SÛ, ng߶i v×a m¾i ðßþc Hòa Thßþng Quäng е và Hòa Thßþng Huy«ng quang ð« bÕt vào chÑc v¸ T±ng Thß Ký kiêm Phó Vi®n Trß·ng Vi®n Hóa ÐÕo GHPGVNTN, chúng tôi cho in lÕi bài viªt dß¾i ðây cüa Giáo sß PhÕm Công Thi®n và mµt bài viªt ng¡n khác gi¾i thi®u vài nét v« Thßþng T÷a Tu® SÛ cüa Nhà vån Viên Linh. Tôi ðßþc may m¡n quen biªt Tu® SÛ và Lê mÕnh Thát khi hai v¸ này còn r¤t trë và còn dß¾i hai mß½i tu±i. Bây gi¶ hai v¸ ðã ðßþc 45 tu±i (cä hai ð«u sinh nåm 1943).
Lúc tôi quen biªt hai v¸ thì hai v¸ hãy còn là nhæng chú ti¬u · chùa; bây gi¶ thì hai v¸ ðã tr· thành hai v¸ Thi«n sß l²i lÕc và lÕi cûng là anh Hùng Dân Tµc cüa L¸ch SØ Vi®t nam hi®n ðÕi. TÕi sao "g÷i là anh Hùng Dân Tµc" thì r¤t d nh§n th¤y (mà cø th¬ nh¤t là cái án tØ hình v« tµi "phän cách mÕng và bÕo ðµng vû khí l§t ð± chª ðµ", vân vân ).
Nhßng tÕi sao g÷i Lê MÕnh Thát và Tu® SÛ là "hai v¸ Thi«n sß l²i lÕc nh¤t, thông minh nh¤t, uyên bác nh¤t, trong sÕch nh¤t cüa Vi®t nam hi®n nay"? "Thi«n sß" à? Chï nµi cái danh hi®u "thi«n sß" ðã là m®t r°i, lÕi còn thêm m¤y chæ m½ h° nhß "l²i lÕc nh¤t, thông minh nh¤t.."? Tôi mu¯n nói v« Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát v¾i t¤t cä th§n tr÷ng và suy nghî chín ch¡n c£n k¨, và tôi xin ch¸u m÷i trách nhi®m v« cái nhìn khác th߶ng cüa tôi ð¯i v¾i nh¸ v¸.
TÕi sao là "thi«n sß"? Và "thi«n sß": Là thª nào? Không c¥n trä l¶i trñc tiªp v« nhæng câu höi b¤t th߶ng này. N½i ðây, tôi chï xin nh¤n mÕnh ðôi ði«u gián tiªp và ai mu¯n hi¬u gì thì cÑ hi¬u. Không ai có th¬ tñ nh§n ðü th¦m quy«n tôn giáo và tâm linh ð¬ trä l¶i dÑt khoát nhæng câu höi b¤t th߶ng trên. Chï có nhæng kë bö cä tr÷n ð¶i mình l£ng l¨ s¯ng chªt v¾i cái g÷i là "B° Ы tâm" hay "Phát B° Ы Tâm" thì may ra m¾i trñc nh§n ðâu ðó khí phách và th¥n døng bäng läng cüa "ngh¸ch hành thi«n".
M¤y chæ "thi«n sß" ðã b¸ ng߶i ta lÕm døng ð¬ tñ truy t£ng mµt cách l¯ b¸ch hay truy t£ng kë khác v¾i nông n±i d dãi tñ mãn phè phÞn nông cÕn, nh¤t là t× lúc Thi«n hay zen tr· thành cái m¯t trí thÑc ð¯n mÕt. B¤t cÑ ng߶i nào tö vë "kiêu ngÕo khác th߶ng" mµt chút là có nhæng hành ðµng cØ chï "ngßþc ð¶i trái ðÕo" mµt chút thì tñ gán hay b¸ gán là "thi«n sß'.
Lê MÕnh Thát và Tu® SÛ không bao gi¶ tñ nh§n l¶i "thi«n sß" và cûng không bao gi¶ nghî mình là cái gì cä trên m£t ð¤t này. hai ng߶i này chï là nhæng kë l ðµ khiêm t¯n mµt cách tñ nhiên và không bao gi¶ biªt giä v¶ "hÕ mình" v¾i ý ð° kín ðáo chà ðÕp lên trên kë khác.
Có s¯ng bên cÕnh Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát t× ngày này qua ngày khác, trong nhæng hoàn cänh khác nhau, thì m¾i may ra cäm nh§n ðôi chút tác phong thi«n sß kín ðáo toát ra mµt cách tñ nhiên và mµt cách "vô công døng hÕnh" t× ð¶i s¯ng th߶ng nh§t và tinh th¥n "di®u nh§p" cüa hai v¸. Tôi xin g÷i hai v¸ này là "thi«n sß" v¾i t¤t cä ð¡n ðo th§n tr÷ng và v¾i t¤t cä ý nghîa cao ð©p và "nhß thñc" cüa mµt danh xßng "xung thiên chí"...
Giæa dòng thác lû ào Õt và ð¸a ch¤n th߶ng trñc cüa sinh m®nh, thª m®nh, và tính m®nh cüa quê hß½ng, mµt s¾m hôm nào ðó, tôi ðã ðßþc xô ð¦y l£n høp v¾i Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát; t¤t cä ba anh em chúng tôi ð«u xu¤t thân t× Vi®n Ph§t H÷c mi«n trung mà v¸ cha già cüa chúng tôi Hòa Thßþng Trí Thü (ng߶i ðã b¸ Cµng sän Hà Nµi thü tiêu ngay l§p tÑc sau khi Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát b¸ b¡t giam vào ngày 1 tháng 4 nåm 2026, vì "tµi tán thành, üng hµ, che ch·, ðùm b÷c hành ðµng phän cách mÕng, l§t ð± chª ðµ Cµng sän").
Яi v¾i tôi, t× lúc nào cho ðªn lúc nào thì Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát cûng nhß và h½n cä "nhæng ðÑa em ruµt th¸t" (mang v¸ thª "ðàn anh" thì chï thñc sñ là "anh" khi mình có ðü sÑc mÕnh và s· kiªn xô ð¦y cho nhæng ðÑa em vßþt xa h½n mình, và sñ thñc hi®n nay là Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát ðã vßþt xa hÆn tôi ðªn nghìn trùng biên tª trong vi®c cßu mang tr÷n v©n Tính M®nh Vi®t nam mà h§u quä bi ðát là cái án tØ hình do Hà Nµi tàn nhçn thñc hi®n bao nhiêu l¥n ð¯i v¾i bao nhiêu bµ óc siêu vi®t và bao nhiêu anh hùng Li®t sî b¤t khu¤t cüa Dân Tµc.)
Cä ba anh em ð«u l¾n lên, trß·ng thành và làm vi®c v¾i Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh mà chúng tôi coi nhß mái nhà gia ðình trong cä nghîa ðen lçn nghîa tr¡ng; chúng tôi ð«u là thành ph¥n chính yªu nh¤t cüa ban Biên T§p TÕp chí Tß Tß·ng do tôi chü trß½ng thành l§p, cùng v¾i Ngô Tr÷ng Anh, Tu® SÛ, Trí Häi (Phùng Khánh), Chân HÕnh, Lê MÕnh Thát.
T¤t cä ý thÑc dçn ðÕo cho cä Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh là do chính t¤t cä anh em chúng tôi quyªt ð¸nh (v¸ Vi®n Trß·ng ðß½ng th¶i chï có thª lñc v« m£t hành chánh quän tr¸ ðÕi h÷c, còn t¤t cä ð߶ng hß¾ng tß tß·ng triªt lý dçn ðÕo ð«u do chúng tôi khai thông và th¬ hi®n trong nhæng nåm t× 2026 ðªn 1970, sau ðó, tôi xa lìa Vi®t nam cho ðªn nay và tôi không còn biªt rõ tinh th¥n VÕn HÕnh nhß thª nào t× 1970 cho ðªn khi b¸ Cµng sän ðóng cØa vào khoäng sau nåm 1975.
Thñc sñ t× nhæng nåm 1966 cho ðªn 1970, Lê MÕnh Thát ðang còn du h÷c tÕi hoa KÏ, h÷c ban tiªn sî tÕi Vi®n ÐÕi H÷c Wisconsin, Madison, hình nhß mãi ðªn nåm 1973 m¾i v« ÐÕi H÷c VÕn HÕnh nhßng chúng tôi vçn liên lÕc v¾i nhau th߶ng xuyên, nh¤t là qua bài v· cüa tÕp chí Tß Tß·ng.
Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát ð«u sinh nåm 1943 (Thát sinh quán tÕi Quäng Tr¸ và Tu® SÛ thì nguyên quán tÕi Quäng Bình và ra ð¶i · Paksé tÕi Lào). Tên thñc cüa Tu® SÛ là PhÕm Vån Thß½ng và pháp hi®u Tu® SÛ do chính mình tñ ð£t ra, có l¨ vì mu¯n theo gß½ng cüa v¸ ÐÕi Thi«n sß ð¶i Tr¥n Tu® trung Thßþng SÛ? Cûng nhß Lê MÕnh Thát ðã tñ ð£t pháp hi®u là Trí Siêu ð¬ gþi lÕi tên tu±i cüa hai v¸ Trß·ng lão Thi«n sß có tài và có ðÑc nh¤t th¶i hi®n ðÕi?
Tu® SÛ và Trí Siêu ð«u tu · chùa t× lúc r¤t bé nhö; cä hai ð«u r¤t giöi chæ Hán, và rành chæ Pháp, chæ Anh, ð÷c hi¬u chæ ÐÑc, ð÷c ðßþc chæ pali và chæ PhÕn (Lê MÕnh Thát cûng biªt ðôi chút chæ Tây TÕng); cä hai ð«u có kiªn thÑc uyên bác v« nhæng kinh lu§n chính yªu cüa Ph§t giáo Nguyên Thüy và ÐÕi Th×a.
Ít có nhà Ph§t h÷c nào · Vi®t nam có th¬ am hi¬u t߶ng t§n v« tß tß·ng vasubandhu và cä tß tß·ng asanga cho b¢ng Lê MÕnh Thát; cûng nhß có ít ng߶i hi¬u ðßþc tß tß·ng abhidharma (h® th¯ng phÑc tÕp nh¤t cüa Ph§t giáo Nguyên Thüy) và tß tß·ng nagarjuna mµt cách sâu s¡c cho b¢ng Tu® SÛ.
ChÆng nhæng thª, Lê MÕnh Thát và Tu® SÛ ð«u có kiªn thÑc sâu rµng v« Triªt h÷c Tây Phß½ng (Tu® SÛ ð÷c r¤t kÛ heiderrer và michel Foucault; bài din thuyªt ð¥u tiên v« michel foucault tÕi Vi®t nam dÕo ðó là do Tu® SÛ thuyªt trình tÕi giäng ð߶ng ÐÕi H÷c VÕn HÕnh; còn Lê MÕnh Thát r¤t thông thÕo v« Marxism, ð÷c c£n k¨ bµ recherches logiques cüa Husserl, hi¬u biªt rành r÷t wittgenstein và bertrand russell và Merleau-Ponty.
Tu® SÛ thì có tâm h°n thi sî ch½i v½i, s¯ng tr÷n v©n trong thª gi¾i ngh® thu§t và thi ca, th±i sáo, ch½i dß½ng c¥m, làm th½, say mê thi sî ÐÑc Hoelderlin, ð÷c hªt toàn t§p ð߶ng thi ngay nguyên tác, viªt mµt tác ph¦m sâu s¡c th½ mµng nhan ð« "Tô Ðông Pha, Nhæng Phß½ng Tr¶i Vin Mµng"; còn Lê MÕnh Thát thì không biªt làm th½ và chÆng h« ð¬ ý ðªn nghiên cÑu vån chß½ng ngh® thu§t, mà chï say mê lu§n lý h÷c, khoa h÷c và toán h÷c, nghiên cÑu sâu rµng v« kinh tª, chính tr¸, và quân sñ nh¤t là l¸ch sØ thª gi¾i, ð£c bi®t nh¤t là l¸ch sØ nhæng cuµc cách mÕng · thª gi¾i (trong thß vi®n cüa tôi ngày xßa t£ng cho Ph§t H÷c Vi®n nha trang có bµ sách Révolution russe cüa Trotski).
H°i ðó vào khoäng nåm 2026 hay 1963, tôi th¤y Lê MÕnh Thát th߶ng mßþn ði mßþn lÕi bµ sách ¤y. Lê MÕmh Thát r¤t n£ng tính thñc nghi®m duy lý khoa h÷c. Tôi còn nh¾ vào nåm 1968, nhân d¸p ðßþc us state department m¶i qua thåm viªng mµt s¯ tr߶ng ðÕi h÷c hoa KÏ, tôi có d¸p g£p Lê MÕnh Thát tÕi wisconsin và không ng¶ ðó là l¥n cu¯i cùng và mãi ðªn bây gi¶ là 20 nåm r°i mà chúng tôi vçn chßa g£p nhau lÕi; ðêm cu¯i cùng ¤y, chúng tôi ðã thÑc su¯t ðêm nói chuy®n, và Thát ðã làm tôi tÑc c߶i mµt cách khó quên khi Thát ð« ngh¸ xØ døng computer ð¬ h® th¯ng hóa tß tß·ng bao la cüa Bát Nhã ba la M§t. Còn nói riêng v« m£t l¸ch sØ Ph§t giáo bµ Chân Nguyên toàn t§p (2 cu¯n) và bµ S½ thäo L¸ch SØ Ph§t giáo Vi®t nam (m¾i in ðßþc 2 cu¯n) cüa Lê MÕnh Thát là nhæng sØ li®u quý báu nh¤t chßa t×ng th¤y xu¤t hi®n tÕi Vi®t nam t× cä thª kÖ nay.
Chính Thát là ng߶i ð¥u tiên ðã phát hi®n ra "Sáu BÑc Thß" quan tr÷ng · thª kÖ thÑ v · Vi®t nam giæa ÐÕo Cao, Pháp minh và Lý Miu. trong Ngiên CÑu L¸ch SØ nåm 1981 · Vi®t Nam. Tr¥n Vån Gi¥u ðã trích dçn tài li®u cüa Lê MÕnh Thát v« "b¢ng chÑng sáng tö cüa mµt s¯ sinh hoÕt vån hóa cüa nhân dân giao Châu h°i thª kÖ thÑ V... r¢ng sinh hoÕt vån hóa ðó ðã phát tri¬n ðªn mµt trình ðµ ðáng tñ hào, mang nhi«u ð£c s¡c dân tµc, yêu nß¾c. "cä mµt kho tàng ch¶ ðþi chúng ta khai thác."
Lý thuyªt gia cµng sän Tr¥n Vån Gi¥u ðã t§n lñc khai thác sñ phát hi®n cüa Lê MÕnh Thát ð¬ xuyên tÕc mµt cách ngu xu¦n t¤t cä nµi dung tß tß·ng cao siêu cüa Vi®t nam · vào thª kÖ thÑ V. Cµng sän Vi®t nam cûng xØ døng và khai thác tri®t ð¬ nhæng công trình nghiên cÑu ðµc ðáo cüa Lê MÕnh Thát v« Nguyn Trãi, nhân d¸p unesco t± chÑc kÖ ni®m l¥n thÑ 600 ngày sinh nh§t cüa Nguyên Trãi. Ði«u này ít ai biêt.
Nªu không b¸ giam t× ngày 1 tháng 4 nåm 1984 thì ch¡c ch¡n Lê MÕnh Thát còn tiªp tøc phát hi®n biªt bao ði«u bí ¦n d¤u kín "ðã chôn vùi trong bóng t¯i ngàn nåm" nhß l¶i cüa Tr¥n Vån Gi¥u nói v« sñ phát hi®n tß li®u l¸ch sØ v« thª kÖ thÑ v · Vi®t nam do Lê MÕnh Thát khai qu§t ra t× "Hoàng minh T§p' và sau cùng m¾i ðây khi Lê MÕnh Thát và Tu® SÛ b¸ Hà Nµi kªt án tØ hình thì ðó chính là sñ phát hi®n l²i lÕc nh¤t cüa nh¸ v¸ ð¬ cho cä thª gi¾i th¤y r¢ng Cµng sän Vi®t nam ðã lÕnh lùng tàn phá tiêu di®t t¤t cä nhæng gì là tinh ba, là trí tu® thßþng ð¢ng tâm linh siêu vi®t cüa dân tµc.
T× lúc hãy còn r¤t nhö cho t¾i l¾n khôn trß·ng thành, Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát ð«u s¯ng mµt ð¶i tu hành kh¡c kh± và trong sÕch hoàn toàn, không bao gi¶ ham mê danh v÷ng thª tøc, không bao gi¶ ð¬ ý ðªn ð¸a v¸ xã hµi và chÆng bao gi¶ biªt ðªn ti«n bÕc lþi lµc cho chính bän thân.
Trong lòng nh¸ v¸ vçn th߶ng trñc h×ng hñc th® nguy®n vô biên ðªn Giác ngµ vì lþi cho t¤t cä và giäi thoát cho t¤t cä, mà bß¾c ði hùng dûng ðã dßþc th¬ hi®n oanh li®t nh¤t hi®n nay là dâng hiªn cä sinh m®nh mình ð¬ giäi phóng quê hß½ng thoát khöi cái chü nghîa ngu xu¦n nh¤t, tàn bÕo nh¤t và vô minh nh¤t cüa thª kÖ XX.
Chúng ta chï ðü sÑc nhìn th¤y ðßþc nhæng Thi«n sß ðúng nghîa m²i khi nào chúng ta có ðü sÑc mÕnh tâm linh ð¬ tñ quên mình, cûng nhß ÐÕi sß ÐÕo cao ðã dÕy th¯ng thiªt trong sách "Sáu BÑc Thß · thª kÖ thÑ V" mà Lê MÕnh Thát ðã phát hi®n cho toàn dân tµc:
"Nªu quên mình mà hªt lòng thành thì t¤t cä cäm và có cäm thì t¤t có th¤y: không cäm thì không th¤y. Thánh nhân ðâu phäi không th߶ng · v¾i qu¥n sinh, ðâu phäi là ta không th߶ng th¤y".
Lê MÕnh Thát và Tu® SÛ ðã quên mình mà hªt lòng thành thì t¤t nhiên nh¸ v¸ cäm ðßþc t¤t cä nhæng ð± vÞ bi ðát cüa quê hß½ng và kiªp ng߶i: hai ng߶i ðã ðßþc hªt t¤t cä tính m®nh cüa Vi®t nam thì t¤t nhiên nhìn th¤y ðßþc nhæng gì vçn giæ lÕi Vi®t tính, và h÷ ðã lên ð߶ng tr· thành nhæng ÐÕo sß dçn ð߶ng cho cä dân tµc. Lúc Hà Nµi kªt án tØ hình Tu® SÛ và Lê mÕnh Thát hay b¤t cÑ kë nào khác vô danh ðã tranh ð¤u cho quy«n làm ng߶i Vi®t nam thì chính Hà Nµi ðã kªt án tØ hình toàn th¬ dân tµc.
Khi mà toàn th¬ dân tµc Vi®t nam b¸ mµt chª ðµ tàn bÕo kªt án tØ hình thì ðó cûng là lúc chª ðµ ¤y ðang tñ hüy di®t trong lòng ð¸a ch¤n linh di®u cüa ÐÕi m®nh Vi®t Nam
PhÕm Công Thi®n
California ngày 18.10.1988
Chú Thích C¥n Biªt:
V« nhæng tác ph¦m khäo lu§n nghiên cÑu cüa Lê MÕnh Thát và nhæng tác ph¦m vån th½ cüa Tu® SÛ, tôi s¨ ð« c§p c£n k¨ vào d¸p thu§n ti®n khác,
Bài này ðßþc viªt ra v¾i ðôi ði«u nh¤n mÕnh c¥n thiªt v« ðôi ba nét s¯ng tri thÑc và tâm linh cüa Tu® SÛ và Lê MÕnh Thát ð¬ ph± biªn cho cµng ð°ng trí thÑc qu¯c tª: Tôi lên tiªng mµt cách l ðµ v¾i tß cách là nguyên Giáo sß Triªt h÷c Tây Phß½ng Vi®n ÐÕi H÷c Toulouse, Pháp Qu¯c, nguyên Giáo sß Ph§t Giáo Vi®n college of buddhist Studies, los Angeles, hoa KÏ, nguyên Giám Яc SoÕn Thäo T¤t cä Chß½ng Trình Giäng dÕy cho t¤t cä Phân khoa Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh t× nåm 1966-1968, nguyên khoa trß·ng Phân khoa Vån H÷c và khoa H÷c Nhân Vån cüa Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh t× nåm 1968-1970, sáng l§p viên và nguyên chü trß½ng biên t§p tÕp chí Tß Tß·ng cüa Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh, 1966-1970. Ngoài ra ð¯i v¾i nhæng hµi Vån Bút Qu¯c tª, v¾i tß cách là nhà vån và tác giä vài chøc quy¬n sách ðã xu¤t bän tÕi Vi®t nam và häi ngoÕi t× 1957-1988.
Báo Ngu°n S¯ng s¯ 16-17, 1989, san Jose, California
Xem thêm bài Vài Nét V« Thßþng T÷a Tu® SÛ cüa Viên Linh