Kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng 
(Prajnaparamita-Hrdaya-Sutra) 
Thích Tâm Thi®n (D¸ch Và Chú Giäi) 

* L¶i nói ð¥u

Ph¥n I

1. Bän kinh trái tim (Nguyên bän Sanskrit) cüa ÐÕi ðÑc Thª T¸nh chép lÕi, ðây là bän kinh xßa nh¤t (xem kinh Ruµt Tu® Giác Siêu Vi®t cüa thi Vû)
2. L¶i dçn v« kinh Trái Tim
3. Bän kinh Trái tim (ngæ âm Hán-Vi®t)
4. Bän kinh Trái tim (l¶i Vi®t)
5. C¤u trúc cüa kinh Trái Tim
6. Phân tích c¤u trúc cüa kinh Trái Tim
7. Phø bän kinh Trái tim (tiªng anh và tiªng Pháp)

Ph¥n II

1. nghi thÑc th÷ trì Tâm kinh
2. Bài giäng : Thông ði®p kinh Trái Tim.
3. Thông ði®p kinh Trái tim (bän d¸ch tiªng Anh)

Ph¥n I 
I.
L¶i Dçn V« kinh Trái Tim

Kinh Trái Tim, tiªng PhÕn g÷i là Prajnàparamita hrdaya Sutra, Hán d¸ch là Bát Nhã ba la M§t Ða Tâm Kinh, Vi®t d¸ch là kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng ; g÷i t¡t là kinh Trái tim (Tâm kinh).

Theo nhi«u sØ li®u, kinh Bát Nhã xu¤t hi®n trß¾c tây l¸ch khoäng mµt tråm nåm. Có l¨, bän c± nh¤t là Astasàhasrikà th߶ng ðßþc g÷i là Bách Lu§n. Bän kinh này l¥n ð¥u tiên ðßþc d¸ch sang tiªng trung hoa vào nåm 179 sau tây l¸ch, dß¾i nhan ð« là ÐÕo Hành Bát Nhã (Ti¬u ph¦m Bát Nhã) g°m 8.000 bài k®, dçn xu¤t t× bän Pancavimasatisàsrikà (ÐÕi Ph¦m Bát Nhã, cûng g÷i là quang Tán Bát Nhã hay Phóng quang Bát Nhã), g°m có 25.000 bài k®.

Bän Tâm kinh này là bän cô kªt nh¤t, không h½n 300 chæ, và ðang ðßþc lßu hành r¤t ph± biªn tÕi các nß¾c Vi­n Ðông châu Á.

V« m£t l¸ch sØ tß tß·ng, kinh Bát Nhã là bµ kinh ð¥u tiên truy«n bá tß tß·ng ÐÕi th×a (Mahayana), b¡t ngu°n t× mi«n nam „n е, thuµc trung tâm truy«n giáo cüa ÐÕi chúng bµ (Mahàsamghikà) và ðÕi bi¬u trung tâm cüa kinh này là Tánh Không (Sùnyata).

Riêng v« bän Tâm kinh này ðã ðßþc d¸ch ra nhi«u thÑ tiªng trên thª gi¾i nhß tiªng Anh, ÐÑc, Pháp,... Bän anh ngæ ð¥u tiên do max muller d¸ch, in nåm 1884 ; bän thÑ hai do shaku hannya d¸ch,in nåm 1923 ; bän d¸ch l¥n thÑ ba do TS. suzuki d¸ch, và ðßþc in trong bµ Thi«n Lu§n (Essay in zen Buddhism) vào nåm 1934. Và ðªn nåm 1948, E. conze công b¯ thêm mµt bän d¸ch m¾i. Trên ðây là các bän d¸ch n±i tiªng cüa các h÷c giä có th¦m quy«n chuyên môn v« Ph§t h÷c.

Nhìn chung, các bän d¸ch Tâm kinh chï khác nhau · cách dùng t× và ng¡t ðoÕn, còn nµi dung thì gi¯ng nhau, tß½ng tñ v¾i bän d¸ch ð¥u tiên cüa ngài Huy«n trang vào thª kÖ thÑ VII.

V« nµi dung, Tâm kinh ðßþc xem nhß là "Trái tim" cüa tß tß·ng Ph§t h÷c ðßþc nói ra b·i Tu® giác Vô thßþng cüa Ph§t, nh¢m d¡t dçn chúng sinh ði vào thñc tÕi -giäi thoát.

II.
Bát Nhã ba la M§t Ða Tâm Kinh
(Ngæ âm Hán - Vi®t)

1. Quán tñ tÕi B° Tát hành thâm Bát nhã ba la m§t ða th¶i chiªu kiªn ngû u¦n giai không, ðµ nh¤t thiªt kh± ách. 

2. Xá Lþi tØ ! S¡c b¤t d¸ Không, Không b¤t d¸ S¡c ; S¡c tÑc th¸ Không, Không tÑc th¸ S¡c; th÷, tß·ng, hành, thÑc di®c phøc nhß th¸.

3. Xá Lþi tØ ! Th¸ chß pháp Không tß¾ng, b¤t sanh b¤t di®t, b¤t c¤u b¤t t¸nh, b¤t tång b¤t giäm.

4. Th¸ c¯ không trung, vô s¡c, vô th÷, tß·ng, hành, thÑc ; vô nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân, ý ; vô s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp ; vô nhãn gi¾i, nãi chí vô ý thÑc gi¾i ; vô vô minh di®c, vô vô minh t§n; nãi chí vô lão tØ, di®c vô lão tØ t§n ; vô kh±, t§p, di®t, ðÕo ; vô trí di®c vô ð¡c.

5. Dî vô s· ð¡c c¯, B° ð« tát ðöa y Bát nhã ba la m§t ða c¯ tâm vô quái ngÕi ; vô quái ngÕi c¯ vô hæu khüng b¯, vi­n ly ðiên ðäo mµng tß·ng ; cÑu cánh Niªt bàn. 

6. tam thª chß Ph§t y Bát nhã ba la m§t ða c¯ ð¡c a n§u Ða la tam mi®u tam B° ð«.

7. C¯ tri Bát nhã ba la m§t ða, th¸ ðÕi th¥n chú, th¸ ðÕi minh chú, th¸ vô thßþng chú, th¸ vô ðÆng ðÆng chú, nång tr× nh¤t thiªt kh±, chân th§t b¤t hß. C¯ thuyªt Bát nhã ba la m§t ða chú, tÑc thuyªt chú viªt : "Yªt ðª, yªt ðª, ba la yªt ðª, ba la tång yªt ðª, B° ð«, tát bà ha".

III.
Kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng 
(L¶i Vi®t)

1- khi tiªn sâu vào ngu°n mÕch cüa Tu® giác Vô thßþng (1), Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên (2) soi sáng nhß th§t r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ (3) ð«u là Không (4), li«n thoát ly m÷i kh± ách.

2- Này ng߶i con dòng sari (5), hình th¬ chÆng khác chân không, chân không chÆng khác hình th¬; hình th¬ là chân không, chân không là hình th¬; cäm xúc (6), ni®m lñ (7), tß duy (8) và ý thÑc (9) ð«u là nhß v§y.

3- Này ng߶i con dòng Sari, t¤t cä hi®n hæu ðßþc bi¬u th¸ là Không; nó không sanh, không di®t; không nh½, không sÕch; không tång, không giäm.

4- Vì thª, này ng߶i con dòng Sari, trong Không không có hình th¬, không có cäm xúc, không có ni®m lñ, không có tß duy, không có ý thÑc (10) ; không có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý ; không có hình th¬, âm thanh, hß½ng th½m, mùi v¸, xúc chÕm (11) và hi®n hæu (12). Không có ð¯i tßþng cüa m¡t, cho ðªn không có ð¯i tßþng cüa ý thÑc ; không có minh, không có vô minh (13), không có sñ ch¤m dÑt cüa minh, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa vô minh ; cho ðªn không có tu±i già và sñ chªt, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa tu±i già và sñ chªt ; không có kh± ðau, không có nguyên nhân cüa kh± ðau, không có sñ ch¤m dÑt kh± ðau, và không có con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh± ðau (14) ; không có trí giác (15) cûng không có sñ thành tñu trí giác, vì chÆng có quä v¸ cüa trí giác nào ð¬ thành tñu.

5- Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên, do s¯ng an lành trong Tu® giác Vô thßþng mà thoát ly t¤t cä chß¾ng ngÕi. Và r¢ng, vì không có nhæng chß¾ng ngÕi trong tâm nên không có sþ hãi và xa r¶i nhæng cu°ng si mµng tß·ng, cÑu cánh Niªt bàn.

6- T¤t cä chß Ph§t trong ba ð¶i (16) ð«u nß½ng vào Tu® giác Vô thßþng mà thành tñu (17) chánh giác.

7- Vì thª, nên biªt r¢ng Tu® giác Vô thßþng là sÑc th¥n (18) kÏ vî, là sÑc th¥n cüa trí tu® vî ðÕi, là sÑc th¥n cao tuy®t, là sÑc th¥n t¯i h§u, vô song; có th¬ tr× di®t t¤t cä kh± ðau. SÑc th¥n tho¡t sinh t× Tu® giác Vô thßþng này là sñ th§t, là chân lý. SÑc th¥n có nång lñc t¯i thßþng ðó ðßþc tuyên nói trong kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng r¢ng :

"Ði qua, ði qua,

Ði qua b¶ bên kia,

Ðã ði qua ðªn b¶ bên kia, reo vui!"

(Xem chú thích ph¥n cu¯i)

IV.
C¤u Trúc Cüa kinh Trái Tim 

Bän Tâm kinh l¶i Vi®t trên ðßþc chia thành bäy phân ðoÕn, bi¬u th¸ cho con ð߶ng Thi«n quán cüa B° Tát, và ðßþc trình bày thÑ tñ nhß sau :

1-Phân ðoÕn mµt : Gi¾i thi®u : a- Chü th¬ quán sát; b- Trí tu® quán sát ; c- Яi tßþng quán sát, và d- Tác nång cüa trí tu® quán sát.

2- Phân ðoÕn hai : Gi¾i thi®u v« Tính Không.

3- Phân ðoÕn ba : Giäi minh v« bän Tính Không.

4- Phân ðoÕn b¯n : Giäi minh v« 5 u¦n, 12 xÑ, 18 gi¾i và 12 nhân duyên trong 4 Thánh ðª.

5- Phân ðoÕn nåm : Gi¾i thi®u v« nång lñc cüa Tu® giác Vô thßþng.

6- Phân ðoÕn sáu : Xác chÑng v« Tu® giác Vô thßþng qua ba ð¶i chß Ph§t.

7- Phân ðoÕn bäy : minh th¸ v« sÑc th¥n cüa Tu® giác Vô thßþng ð¯i v¾i sñ di®t tr× kh± ðau hay thång chÑng Niªt bàn.

Kªt thúc, Tâm kinh trùng tøng câu linh ngæ cüa Ph§t. "Gate, gate, paragate; parasamgate, bodhi Svàha!".

V.
Phân Tích C¤u Trúc Cüa kinh Trái Tim 

A) Phân ðoÕn mµt

"Khi tiªn sâu vào ngu°n mÕch cüa Tu® giác Vô thßþng, Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên soi sáng nhß th§t r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ ð«u là Không, li«n thoát ly m÷i kh± ách". (The bodhisattva Avalokitésvara, while engaged in the practice of profound Prajnàparamità, perceived that the five aggregates are empty of "Self-existence", thus he overcame all sufferings and troubles).

ÐoÕn kinh này chï có mµt câu duy nh¤t, cûng là câu lu§n ð« (thesis sentence) cüa toàn bµ bän kinh Trái Tim. Và sau khi ð÷c hªt toàn bän kinh ta s¨ th¤y r¢ng t¤t cä nµi dung cüa nó ðßþc hàm chÑa trong câu lu§n ð« này mµt cách tr÷n v©n và ch£t ch¨.

— ðây, lu§n ð« cüa kinh bao g°m : (1) Chü th¬ quan sát (B° Tát Avalokitésvara), (2) Яi tßþng quan sát (nåm u¦n hay nåm hþp th¬), (3) C½ s· quan sát (trí tu® Bát nhã) và (4) Tác nång cüa trí tu® quan sát (soi sáng tñ tính cüa nåm hþp th¬ là Không, và thoát ly m÷i kh± ách)

1.1 Chü th¬ quan sát :

B° Tát Avalokitésvara ðßþc d¸ch là quan Thª Âm hay là Quán Tñ TÕi, cä hai danh t× này ð«u có ý nghîa v¸ B° Tát l¡ng nghe âm thanh cüa cuµc ð¶i (seeing world voice). Song, theo Bát Nhã Tâm kinh Tán cüa Viên Tr¡c (Wonch'uk) (1*) thì, danh t× quan Thª Âm v« m£t ngôn ngæ không bi¬u th¸ ðßþc quy«n nång quan sát v« tâm thÑc và mÕng cån; do ðó Avalokitésvara ðßþc d¸ch lÕi là Quán Tñ TÕi; có l¨, vì møc ðích bi®n minh cho sñ trong sáng cüa ý kinh nên v¤n ð« danh t× ðßþc bàn ðªn. Còn v« bän ch¤t, theo t× nguyên, Quán Thª Âm hay Quán Tñ TÕi ð«u ðßþc d¸ch t× mµt danh t× duy nh¤t ðó là Avalokitésvara.

Và khi n² lñc Vi®t hóa, chúng tôi l¤y ý nghîa cüa "Quán - Tñ - TÕi" ð¬ ð¸nh danh cho chü th¬ quan sát : "Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên" v¾i hai lý do : a) kinh Trái tim là con ð߶ng tu t§p duy nh¤t khä dî ðßa ðªn giác ngµ hay tri nh§n thñc tÕi Tính Không; ðây là con ð߶ng mà chính ÐÑc Ph§t ðã ði qua. do ðó, chï có nhæng ai th§t sñ s¯ng trong tïnh thÑc và bình yên m¾i có th¬ tri nh§n ðßþc Tính Không. ThÑc tïnh và bình yên · ðây là sñ bi¬u th¸ cho trÕng thái thi«n ð¸nh (quan sát v« nåm u¦n hay nåm hþp th¬). b) kinh Trái tim lÕi là bän kinh g¯i ð¥u cüa Ph§t tØ · các nß¾c Ph§t giáo Vi­n Ðông và châu Á, và ngày nay thì ðang rung chuy¬n mÕnh ðªn cä gi¾i trí thÑc châu Âu, châu MÛ... Riêng ng߶i Vi®t, nªu là Ph§t tØ thì không ai mà không thuµc Tâm Kinh. Vì thª, khi Vi®t hóa danh t× này ng߶i d¸ch nghî r¢ng, nªu Avalokitésvara ðßþc trung hoa d¸ch là Quán Tñ TÕi ð¬ truy«n bá cho dân tµc cüa h÷ thì tÕi sao danh t× ¤y không ðßþc Vi®t hóa?

1.2 Яi tßþng quan sát

Яi tßþng quan sát · ðây là nåm u¦n hay nåm hþp th¬ (aggregates) g°m : hþp th¬ cüa s¡c (thuµc thª gi¾i v§t lý), cüa th÷, tß·ng, hành và thÑc (thuµc tâm lý), nói chung là con ng߶i và thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng (The world of phenomena).

1.3 C½ s· quan sát

— ðây c½ s· dùng ð¬ quan sát là trí tu® Bát nhã (Tu® giác Vô thßþng), hay trí tu® thoát ly nh¸ nguyên ; trñc nh§n thñc tÕi nhß là chính nó (to their appearances as they really are). kinh g÷i là trí tu® bên kia b¶ : Trí tu® (Prajnà), Bên kia b¶ (pàramità).

1.4 Tác nång cüa trí tu® quan sát

Tác nång cüa trí tu® quan sát trß¾c hªt ðßþc xác ð¸nh · hai ði¬m ngay trong câu lu§n ð« cüa kinh : a) "Hành thâm Bát nhã": nghîa là tiªn sâu vào ngu°n mÕch cüa Tu® giác Vô thßþng (engaged in the practice of profound Prajnàparamità); và b) "Chiªu kiªn ngû u¦n giai không": nghîa là soi sáng nhß thñc r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ ð«u là Không (perceived that the five aggregates are empty of Self-existence). Nªu thñc hành ðßþc hai ði¬m then ch¯t này thì l§p tÑc "li«n thoát ly m÷i kh± ách" (overcame all sufferings and troubles). Nhß v§y, tác nång cüa trí tu® quan sát · ðây là tác nång giäi thoát cho tñ thân (Svartha) và tha nhân (Parartha).

B) Phân ðoÕn hai

"Này ng߶i con dòng Sari, hình th¬ chÆng khác chân không, chân không chÆng khác hình th¬. Hình th¬ là chân không, chân không là hình th¬; cäm xúc, ni®m lñ, tß duy và ý thÑc ð«u là nhß v§y". (O Sàriputra, form is not different from Emptiness, and emptiness is not different from Form. form is emptiness and emptiness is Form. the same can be said of feelings, conceptions, actions and consciousnesses). 

Phân ðoÕn này gi¾i thi®u v« Tính Không. Không, không có nghîa là khác v¾i S¡c (Có - hay hi®n hæu), lÕi cûng không có nghîa là r²ng tuªch, tr¯ng v¡ng. Nhßng Không · ðây là bän tính siêu vi®t và hóa giäi m÷i cñc ðoan, ð¸nh kiªn v« chân lý công ß¾c và chân lý tuy®t ð¯i. do ðó, bän tính m¥u nhi®m kÏ vî cüa "Không" là v« m£t hi®n tßþng thì "hình th¬" chÆng khác chân không, chân không chÆng khác hình th¬. Nhß thª, S¡c (hình th¬) và Không · ðây trông có vë nhß là hai; nhß sóng (s¡c) khác v¾i nß¾c (không). Còn v« m£t tñ th¬, sóng và nß¾c là mµt, s¡c và không cûng v§y. do ðó, kinh nói r¢ng: "Hình th¬ là chân không, chân không là hình th¬".

C) Phân ðoÕn ba

Này ng߶i con dòng Sari, t¤t cä hi®n hæu ðßþc bi¬u th¸ là Không ; nó không sanh, không di®t, không nh½, không sÕch, không tång, không giäm". (O Sàriputra, the characteristics of the emptiness of all dharmas are that it is not arising, not ceasing, not defiled, not immaculate, not increasing, not decreasing).

Phân ðoÕn này giäi minh bän tính Không cüa hi®n hæu (dharmas), tÑc con ng߶i và thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng. Bän ch¤t cüa con ng߶i và thª gi¾i v¯n không có mµt ngã th¬ ðµc l§p, chúng là hi®n hæu cüa duyên sinh; do ðó, nó phäi ðßþc nh§n thÑc nhß là chính nó, tÑc là "Không" có mµt ngã th¬ (entity) tuy®t ð¯i. Còn chuy®n sinh di®t, nh½ sÕch, tång giäm · ðây là do ý ni®m phân bi®t cüa con ng߶i. Hi®n hæu - hay các pháp - v¯n không có nhæng ð£c tính ðó. Ði«u này ðßþc c¡t nghîa qua 3 tñ tính cüa triªt h÷c duy thÑc nhß sau :

1- V¾i tñ tính giä l§p (parikalpita - svabhava), hi®n hæu v¯n không th§t nên không th¬ ðßþc xem nhß là sinh di®t, nh½ sÕch, tång giäm.

2- V¾i tñ tính tùy thuµc (panratantra svabhava), hi®n hæu là do duyên sinh nên không th¬ nói là có sinh di®t, nh½ sÕch, tång giäm.

3- V¾i tñ tính tuy®t ð¯i (prinispanna-svabhava), hi®n hæu là chân nhß, v¯n thoát ly ngoài ý ni®m và nhân, ngã - (vô nhân ngã hay ngã pháp câu không), nên không th¬ nói ðªn sinh di®t, nh½ sÕch, tång giäm.

D) Phân ðoÕn b¯n

"Vì thª, này ng߶i con dòng Sari, trong Không không có hình th¬, không có cäm xúc, không có ni®m lñ, không có tß duy, không có ý thÑc, không có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý ; không có hình th¬, âm thanh, hß½ng th½m, mùi v¸, xúc chÕm và hi®n hæu ; không có ð¯i tßþng cüa m¡t cho ðªn không có ð¯i tßþng cüa ý thÑc ; không có minh, không có vô minh; không có sñ ch¤m dÑt cüa minh, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa vô minh ; cho ðªn không có tu±i già và sñ chªt, cûng không có sñ ch¤m dÑt cüa tu±i già và sñ chªt ; không có kh± ðau, không có nguyên nhân cüa kh± ðau, không có sñ ch¤m dÑt kh± ðau và không có con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh± ðau ; không có trí giác cûng không có sñ thành tñu trí giác ; vì chÆng có quä v¸ cüa trí giác nào ð¬ thành tñu (For these reasons, in emptiness there are no form, no feelings, no conceptions, no actions, no consciousnesses ; no eye, ear, tongue, body, or mind ; no form, sound, odour, taste, touch or mind object ; no eye - elements until we come to no elements of consciousnesses ; no ignorance and no extinction of ignorance ; no old age-and-death, and no extinction of old age-and-death ; no truth of Sufferings, no truth of the causes of Sufferings, of the cessation of sufferings or of the Path. there is no knowledge and no attainment whatsoever).

Nµi dung cüa phân ðoÕn này, Tâm kinh giäi minh v« 5 u¦n (Skandhas) : S¡c (hình th¬) g°m nµi s¡c (thân th¬ v§t lý) và ngoÕi s¡c (thª gi¾i sñ v§t hi®n tßþng). Nµi s¡c bao g°m : cäm xúc (cäm th÷), ni®m lñ (tß·ng), tß duy, hành (hay các hoÕt ðµng thuµc c½ c¤u cüa tâm lý nói chung [mental formation]) và ý thÑc. Kª ðªn, Tâm kinh nói v« các xÑ (ayatanas) : n½i sän sinh ra các hoÕt ðµng, tác nghi®p. Sáu xÑ bao g°m: 6 nµi xÑ (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý) và 6 ngoÕi xÑ (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp [hay hi®n hæu]), cµng chung lÕi thành 12 xÑ. do các hoÕt ðµng giao tiªp giæa sáu nµi xÑ (chü th¬) và sáu ngoÕi xÑ (ð¯i tßþng) nên hình thành sáu thÑc (cüa m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý), g÷i chung là 18 gi¾i (dhatus), tÑc 18 hÕt nhân tß½ng quan cüa hi®n hæu, hay nói ðúng h½n là hình thành nên hi®n hæu. Nß½ng tña vào 5 u¦n (hþp th¬) và 18 gi¾i mà 12 nhân duyên (vô minh, hành, thÑc, danh-s¡c, løc nh§p, xúc, th÷, ái, thü, hæu, sinh, lão - tØ) (2*) xoay tròn qua B¯n Thánh ðª (kh±, t§p, di®t, ðÕo) theo hai con ð߶ng, ho£c lßu chuy¬n (t× t§p ðª ðªn kh± ðª) ho£c hoàn di®t (t× ðÕo ðª ðªn di®t ðª).

Nhæng m¯i tß½ng quan sinh kh·i và ðoÕn di®t cüa 5 u¦n, 18 gi¾i, 12 nhân duyên và B¯n Thánh ðª nhß v×a trình bày, thñc ch¤t chï là mµt tiªn trình hi®n hæu (process of becoming). Nó không h« ðßþc sinh ra hay ðßþc y cÑ vào b¤t lu§n mµt thñc th¬ nào, bän ch¤t cüa nó là vô th߶ng, nên ðßþc g÷i là Không.

Kinh lÕi nói : "Không có trí giác, không có sñ thành tñu trí giác ; vì chÆng có quä v¸ cüa trí giác nào ð¬ thành tñu".

— ðây, c¥n hi¬u r¢ng khi ÐÑc Ph§t dÕy con ng߶i và hi®n tßþng gi¾i là không thñc có, là sñ hi®n di®n cüa vô minh v.v... Thông th߶ng, nghe nhß v§y, thì ý ni®m phân bi®t cüa chúng ta l§p tÑc mu¯n bö cái vô minh ð¬ ði tìm cái minh, hay bö chúng sinh ð¬ ði tìm sñ trí giác - giác ngµ, nhß thª nghîa là tiªp tøc r½i vào thiên ch¤p (ho£c có, ho£c không...). do sñ phân bi®t minh và vô minh, trí và vô trí này nên Tâm kinh lÕi phü ð¸nh thêm mµt l¥n næa, tÑc phü ð¸nh cái phü ð¸nh,... v¾i møc ðích làm cho chúng sinh vßþt ra m÷i ð¸nh kiªn. Ði«u này tß½ng tñ nhß và có l¨ là lý do tÕi sao kinh Pháp hoa bäo "Ph§t nói TÑ ðª ð¬ ðµ hàng thanh Vån". Sñ ki®n này nên hi¬u là Ph§t xây dñng mµt "hi®n tßþng TÑ ðª" nhß "Hóa Thành" (4*) ð¬ ðµ hàng thanh Vån, chÑ không có nghîa TÑ ðª là giáo lý b§c th¤p. Thñc ra Di®t ðª tÑc Niªt bàn là cänh gi¾i t¸ch di®t, nó ð°ng nghîa v¾i khái ni®m "Bên kia b¶" (Paramità) cüa Bát nhã.

E) Phân ðoÕn nåm

"Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên do s¯ng an lành trong Tu® giác Vô thßþng mà thoát ly t¤t cä chß¾ng ngÕi. Và r¢ng, vì không có nhæng chß¾ng ngÕi trong tâm nên không có sþ hãi và xa r¶i nhæng cu°ng si mµng tß·ng, cÑu cánh Niªt bàn". (By reason of non - attainment, the bodhisattva dwelling in Prajnàpàramità has no obstacles in his mind. because there is no obstacles in his mind, he has no fear, and going far beyond all perverted views, all confusions and imaginations, reaches the ultimate Nirvàna).

Phân ðoÕn này nói v« sÑc mÕnh cüa Tu® giác Vô thßþng hay là Trí tu® Bát nhã. ÐoÕn này ðßþc trình bày r¤t rõ và cø th¬, do ðó, không c¥n l§p lÕi. Chï có mµt ði«u v« m£t ngôn ngæ; trong bän Hán, d¸ch là "... Vi­n ly ðiên ðäo mµng tß·ng, cÑu cánh Niªt bàn". — câu này không có ðµng t× "ðÕt ðªn" (reaches) nhß trong bän tiªng Anh. Có l¨, vì lý do logic nên ng߶i d¸ch ðã thêm chæ "ðÕt ðªn" vào. tuy v§y, ý cüa kinh vçn không b¸ sai l®ch. Thñc ra, nªu mµt tâm thÑc mà không còn ðiên ðäo, mµng tß·ng, thì ngay · ðó, chính là cÑu cánh Niªt bàn r°i. Ðây là ði«u tái minh ð¸nh cho ý nghîa "Vô trí, di®c vô ð¡c".

F) Phân ðoÕn sáu

"T¤t cä chß Ph§t ba ð¶i ð«u nß½ng vào Tu® giác Vô thßþng mà thành tñu chánh giác". (All the buddhas of the past, present and future, by relying on the Prajnàpàramità, attain the supreme Enlightenment).

ÐoÕn này ðßþc xem nhß là ði«u xác chÑng cüa Ph§t v« nång lñc và sÑc mÕnh vî ðÕi cüa Tu® giác Vô thßþng qua truy«n th¯ng giác ngµ cüa chß Ph§t · quá khÑ, hi®n tÕi, và v¸ lai.

G) Phân ðoÕn bäy

"Vì thª, nên biªt r¢ng Tu® giác vô thßþng là sÑc th¥n kÏ vî, là sÑc th¥n cüa trí tu® vî ðÕi, là sÑc th¥n cao tuy®t, là sÑc th¥n t¯i h§u, vô song, có th¬ tr× di®t t¤t cä kh± ðau. SÑc th¥n tho¡t sinh t× Tu® giác Vô thßþng này là sñ th§t, là chân lý. SÑc th¥n có nång lñc t¯i thßþng ðó ðßþc tuyên nói trong kinh Trái tim Tu® Giác Vô Thßþng r¢ng : "Ði qua, ði qua; ði qua b¶ bên kia, ðã ði qua ðªn b¶ bên kia, reo vui!"

(Therefore, one should know that the Prajnàparamità is the great incantation, the incantation of great wisdom, the unexcelled incantation, the equal of the unequalled incantation, that is capable of allaying all sufferings, true because devoid of falsehood. this is the incantation proclaimed in the Prajnàparamità ; the incantation which is proclaimed as follows: "O wisdom, gone, gone; gone to the other shore, landed at the other shore, Svàha !") (5*)

Phân ðoÕn này xác ð¸nh thêm mµt l¥n næa v« sÑc mÕnh cüa nång lñc trí tu®, có th¬ di®t tr× kh± ðau, siêu thoát cho chính mình và ðµ cho kë khác. ÐoÕn kªt cüa kinh Trái Tim, ta th¤y rõ trí tu® (wisdom) ðßþc ð« cao nhß mµt chân lý tuy®t ð¯i (Absolute truth), và ðây quä thñc là "trái tim" cüa tß tß·ng triªt h÷c Ph§t giáo, mµt loÕi tß tß·ng triªt h÷c · bên kia b¶ cüa nh¸ nguyên.

"Mát lòng nh¶ nhæng gi÷t Không

B²ng dßng thuy«n ðã sang sông t¾i b¶".

Nhß v§y, nµi dung cüa kinh Trái tim dài không quá 300 chæ, ðßþc m· ð¥u b¢ng lu§n ð« : "Khi tiªn sâu vào ngu°n mÕch cüa tu® giác vô thßþng, Ng߶i Tïnh ThÑc Bình Yên soi sáng nhß th§t r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ ð«u là Không, li«n thoát ly m÷i kh± ách".

Và nµi dung chính cüa nó là tri¬n khai lu§n ð« : "Soi sáng nhß th§t r¢ng tñ tính cüa nåm hþp th¬ ð«u là Không" qua sñ phân tích tiªn trình cüa 5 u¦n (hþp th¬) 12 xÑ, 18 gi¾i, 12 nhân duyên và 4 Thánh ðª. — ðây, các u¦n, xÑ, gi¾i, nhân duyên, v.v... thñc ch¤t ð«u là nhæng gì sinh hæu và hi®n hæu ngay trong m²i con ng߶i, hay nói cø th¬ h½n, chúng chính là con ng߶i (v§t lý và tâm lý) này.

Khi nói 5 u¦n là Không, thì 5 u¦n phäi ðßþc quan sát qua ba phÕm trù : (1) Tß¾ng (Laksna) cüa 5 u¦n, (2) sinh di®t cüa 5 u¦n, và (3) Chân nhß cüa 5 u¦n.

ÐÑc Ph§t, trong Prajnàparamità - Sùtra (6*), dÕy Tôn giä tu B° Ы r¢ng : "B° Tát có th¬ soi sáng nåm u¦n khi thñc hành Bát nhã ba la m§t sâu xa, nhßng phäi biªt rõ : a) Tß¾ng cüa nåm u¦n, b) sinh di®t cüa nåm u¦n, và c) Chân nhß cüa nåm u¦n".

a) Tß¾ng cüa nåm u¦n :

"V« s¡c u¦n (Rùpa-skandha) thì r¯t ráo không kiên c¯ vì s¡c có vô s¯ k¨ h·, ð߶ng t½, ví nhß b÷t n±i, bóng chìm. Th÷ u¦n (Vedàna-skandha) nhß tên xa, gió lß¾t, nhß ði®n ch¾p, sinh di®t trong t×ng khoänh kh¡c (sát na). Tß·ng u¦n (Samjnà-skandha) nhß quáng n¡ng, chÆng thñc có su¯i ngu°n, do khát ái kh·i lên, do ngôn ngæ bi¬u ðÕt. Hành u¦n (Samskrta-skandha) nhß cây chu¯i lµt b©, m¤t d¥n ðªn c¯t tüy. Và ThÑc u¦n (Vijnàna-skandha) nhß huy­n mµng, trong ðó phô tr¥n m÷i sinh hoÕt cüa ð¶i s¯ng hß c¤u giä tÕo".

b) sinh di®t cüa nåm u¦n :

"B° Tát nhß th§t biªt r¢ng, sinh không t× ðâu ðªn, tØ chÆng ði v« ðâu. Th§t thì chÆng có ðªn, có ði, nhßng nß½ng tña, hþp xß¾ng v¾i nhân duyên nên nó sinh di®t không ng×ng trong t×ng khoänh kh¡c".

c) Chân nhß cüa nåm u¦n :

"B° Tát nhß th§t biªt r¢ng, nåm u¦n v¯n không sinh, không di®t, không ðªn, không ði, không tång, không giäm, không hß v÷ng biªn d¸, nó th߶ng nhß chính nó nên g÷i là Chân nhß".

ÐÑc Ph§t dÕy tiªp : "Này tu B° Ы, · ðâu có hai tß¾ng là có s· ð¡c. khi m¡t tiªp xúc v¾i s¡c tr¥n, khi ý thÑc tiªp xúc v¾i pháp tr¥n (ð¯i tßþng cüa ý thÑc) ðó là lúc sinh kh·i hai tß¾ng. Nhæng gì nß½ng vào hai tß¾ng ðó ð«u là hý lu§n không th§t. Lìa khöi hai tß¾ng ðó g÷i là b¤t nh¸ (không hai) hay còn g÷i là "vô s· ð¡c", ðây là n«n täng cüa Bát nhã".

Kinh lÕi nói : "B° Tát sau khi chÑng ð¡c giác ngµ, Ngài li«n giäng cho hªt thäy chúng sinh v« pháp Vô trß¾c (Aparàmnista), nghîa là không b¸ ràng buµc b·i s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc. Nªu mµt ng߶i không b¸ ràng buµc trong chúng, ng߶i ¤y s¨ không b¸ h® løy vào sñ sinh di®t cüa chúng. ai không ch¤p trß¾c, ng߶i ¤y không n¢m trong ràng buµc (7*) hay giäi thoát" (8*)

"Bát nhã ba la m§t quä thñc khó tin, khó hi¬u. Vì s¡c (rùpa) không phäi ràng buµc cûng không phäi giäi thoát. TÕi sao ? Vì s¡c l¤y vô tánh (asvabhava) làm tñ tánh. Các u¦n còn lÕi cûng nhß v§y, chúng không có tñ tính, không có ng¢n mé, không có mé trß¾c, mé sau hay · giæa. Vì bän ch¤t là không có tñ tính nên không có ràng buµc, cûng không có giäi thoát".

"Nªu ch¤p vào danh (nàma) và tß¾ng (nimitta) là ch¤p thü, nó v¯n là sän ph¦m cüa phân bi®t (vikalpa)".(9*)

Nhæng ðoÕn trích dçn · trên, có th¬ ðßþc xem là nhæng cái nhìn t× Tu® giác Vô thßþng cüa Ph§t v« sñ th§t cüa nåm u¦n. Và ðây cûng là nhæng gì ðßþc cô kªt trong kinh Trái Tim.

ÐoÕn kªt, thay vì tóm lßþc nµi dung chính, kinh tuyên thuyªt b¢ng mµt câu linh ngæ :

"Ði qua, ði qua; 

Ði qua b¶ bên kia;

Ðã ði qua ðªn b¶ bên kia, reo vui!"

Bên kia b¶ là thª gi¾i thanh t¸nh, xä ly và vô ni®m. Thª gi¾i ¤y không th¬ ðßþc xem là có hay không. Thª gi¾i ¤y ngoài tâm hi¬u biªt, suy lu§n cüa chúng ta, thª gi¾i ¤y chï ðßþc tri nh§n b·i nhæng ai ðã · bên kia b¶.

Cûng nên ghi nh§n r¢ng ngôn ngæ và kªt c¤u vån pháp cüa kinh Trái tim ðßþc trình bày mµt cách ch£t ch¨, trong sáng và vô cùng ðµc ðáo. V« góc ðµ vån h÷c, kinh Trái tim là mµt trong nhæng th¬ loÕi vån h÷c ð£c s¡c thuµc vån h® ÐÕi th×a Ph§t giáo.

Tóm lÕi, kinh Trái tim có mµt giá tr¸ ð£c bi®t v« ngôn ngæ và kªt c¤u vån pháp, cûng nhß v« nµi dung thông ði®p cüa nó. Có l¨, ðây là lý do tÕi sao bän kinh vån chßa ð¥y 300 chæ này ðßþc truy«n tøng hàng ngày trong ð¶i s¯ng cüa Ph§t tØ trên toàn thª gi¾i. Có ði«u r¢ng, h÷c Tâm kinh thì d­ nhßng "hành thâm" Tâm kinh là ði«u vô cùng khó khån. B·i l¨, trß¾c vi­n cänh cüa thñc tÕi, thông ði®p cüa Tâm kinh chính là sñ thách thÑc l¾n lao nh¤t cüa con ng߶i. Vì, trß¾c khi ðªn v¾i Tâm Kinh, thì m÷i c½ ð° cüa tñ ngã ð«u hoàn toàn søp ð±. Яi di®n v¾i Tâm Kinh, chü th¬ ho£c là b¸ cu¯n hút vào thª gi¾i hß vô không t§n n½i mi«n cô t¸ch nghìn nåm, ho£c là n· nø trßng bày sÑc s¯ng luân lßu b¤t tuy®t cüa dòng thñc tÕi ðang trôi chäy giæa cuµc ð¶i v¾i cö non, lá vàng, v¾i con chim, hòn ðá, cành me,...

"Sóng v« xóa d¤u chân không

B²ng dßng thuy«n ðã bên dòng 

Chân nhß".

V. thay L¶i Kªt

D¸ch và chú giäi bän Tâm kinh này, v¾i tác giä là mµt sñ li«u lînh, nhßng ð¥y hÑng thú. tuy nhiên, làm nhß thª, ng߶i viªt chï ß¾c mong bän kinh Trái tim này s¨ ðßþc th÷ trì ð÷c tøng b·i ng߶i Ph§t tØ Vi®t nam nhß chính là "Trái tim trí tu® cüa ng߶i Vi®t", và ðßþc nói lên b¢ng tiªng Vi®t. Ðó là lý do "l¶i quê ch¡p nh£t dông dài" cüa bän d¸ch và chú giäi này.

Chú thích bän kinh Trái Tim

(1) Trí tu® Bát nhã (Prajnàpàramità)
(2) D¸ch t× "Quán Tñ TÕi" theo cách chiªt tñ.
(3) Nåm t± hþp hay nåm u¦n (skandhas).
(4) Vô tñ tính hay bän tính Không (Sunyata).
(5) M© cüa sariputra là ng߶i r¤t thông minh nên có hi®u là Sari. trung hoa d¸ch chæ sariputra là Xá Lþi TØ, hay Xá Lþi Ph¤t nghîa là, ðÑa con dòng Xá Lþi (Sari). do ðó, tác giä d¸ch là : Ng߶i con dòng Sari, l¯i d¸ch này ðã ðßþc sØ døng trong bän d¸ch "Kinh Ruµt Tu® Giác Siêu Vi®t" cüa thi Vû, do HT. Trí quang gi¾i thi®u, xu¤t bän nåm 2026, tÕi Paris.
(6) Th÷ u¦n
(7) Tß·ng u¦n : (các ni®m lñ, các ¤n tßþng, tri giác)
(8) Hành u¦n : (c¤u trúc cüa tâm lý nói chung, mà tß duy là hình thÑc cao nh¤t và c½ bän nh¤t).
(9) ThÑc u¦n :
B¯n u¦n (hþp th¬) này thuµc v« tâm lý, s¡c u¦n (hþp th¬ v§t ch¤t) thuµc v« v§t lý.
(10) S¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc (5 u¦n).
(11) Xúc trong (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp).
(12) Hi®n hæu ðßþc dùng ð°ng nghîa v¾i pháp (dharma).
(13) Vô minh (Ignorance), ngu°n g¯c cüa sñ kh± ðau.
(14) TÑ ðª (Kh± ðª, T§p ðª, Di®t ðª, ÐÕo ðª).
(15) Trí giác d¸ch t× "Vô trí di®c vô ð¡c".
(16) ba ð¶i : quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai.
(17) Thành tñu · ðây có nghîa là ðã giäi thoát khöi thª gi¾i nh¸ nguyên, không còn phân bi®t, ð¯i ðãi nhân - pháp, hæu - vô,v.v...
(18) Còn ðßþc d¸ch là linh ngæ hay th¥n chú (mantra).
(1*) xem Bát Nhã ba la M§t Ða Tâm kinh Tán trong "s¾ kinh" thuµc ÐÕi TÕng, T. 1780 & T. 1771. V« ti¬u sØ cüa Viên Tr¡c, xem T¯ng cao Tång Truy®n, quy¬n 4 T. 2061. 727b, tr.15 (xem t§p san Triªt h÷c & Tß tß·ng - s¯ 2 tr 43, in tÕi USA).
(2*) xem "Con ng߶i và c¤u trúc cüa 12 Nhân duyên" trong quy¬n "V¤n ð« c½ bän cüa triªt h÷c Ph§t giáo" (The fundamental questions of buddhist Philosophy); Thích Tâm Thi®n, BVHT¿, GHPGVN, TP.HCM, 1997.
(3*) xem bài Tàng thÑc cùng tác ph¦m trên.
(4*) "Bö Hóa Thành ð¬ v« Bäo S·", khái ni®m cüa Pháp hoa dø cho ý nghîa phß½ng ti®n kiªn l§p.
(5*) Bän d¸ch này dña theo D.T Suzuki, garma Chang, E. Conze, và max Muller.
(6*) Bän d¸ch kinh Bát Nhã ba la M§t Ða cüa ngài Huy«n Trang
(7*) H® phßþc (trói buµc) : nªu có b¸ trói buµc m¾i mong c¥u giäi thoát. tuy nhiên v¾i Bát Nhã, trói buµc và giäi thoát ð«u là huy­n mµng.
(8*) ÐÕi Bát Nhã, ph¦m Ph§t Mçu.
(9*) ÐÕi Bát Nhã, ph¦m "Tu t§p ðúng Chánh Pháp".

 
PRAJNÃPARAMITÀ hrdaya SÙTRA
(Phø Bän tiªng Anh)

1. the bodhisattva Avalokitésvara, while engaged in the practice of profound Prajnàpàramità, perceived that the five aggregates are empty of "self-existence", thus he overcame all sufferings and troubles.

2. "O Sàriputra, form is not different from Emptiness, and emptiness is not different from Form; form is emptiness and emptiness is Form. the same can be said of feelings, conceptions, actions and consciousnesses. 

3. o Sàriputra, the characteristics of the emptiness of all dharmas are that it is not arising, not ceasing, not defiled, not immaculate, not increasing, not decreasing. 

4. for these reasons, in emptiness there are no form, no feelings, no conceptions, no actions, no consciousnesses: no eye, ear, tongue, body, or mind; no form, sound, odour, taste, touch or mind-object; no eye elements until we come to no elements of consciousnesses; no ignorance and no extinction of ignorance; no old age-and-death, and no extinction of old age-and-death; no truth of sufferings, no truth of the causes of sufferings, of the cessation of sufferings or of the path. there is no knowledge and no attainment whatsoever. 

5. by reason of non-attainment, the bodhisattva dwelling in Prajnàpàramità has no obstacles in his mind. because there is no obstacles in his mind, he has no fear, and going far beyond all perverted views, all confusions and imaginations, reaches the ultimate Nirvàna. 

6. all the buddhas of the past, present and future, by relying on the Prajnàpàramità, attain the supreme Enlightenment. 

7. Therefore, one should know that the Prajnàpàramità is the great incantation, the incantation of great wisdom, the unexcelled incantation, the equal of the unequalled incantation, that is capable of allaying all sufferings, true because devoid of falsehood. this is the incantation proclaimed in the Prajnàpàramità; the incantation which is proclaimed as follows: "Gate, gate; pàragate, parasamgate, Bodhi, svàhà !"

(Bän d¸ch này dña theo D.T. Suzuki, garma chang và E. Conze)

PRAJNÃPARAMITÀ hrdaya SÙTRA
(Phø bän tiªng Pháp)

1. quand le bodhisattva Avalokitésvara se fut engagé dans la pratique de la profonde Prajnàpàramità, il perçu : il y a les cinq skandhas; et il les vit dans leur propre nature être vides.

2. "O Shàriputra, ici la forme est vide, le vide est forme, la forme n'est rien autre que vide ; le vide n'est rien autre que forme; ce qui est forme, cela est vide : ce qui est vide, cela est forme. on peut dire la même chose de la sensation, de la pensée, de la formation et de la conscience.

3. "O Shàriputra, toutes choses ici-bas ont pour caractère le vide : elles ne sont point nées, elles ne sont point anéanties, elles ne sont point souillées, elles ne sont point immaculées, elles ne croissent point, elles ne decroissent point.

4. par conséquent, o Shàriputra, dans le vide, il n'est point de forme, point de sensation, point de pensée, point de formation, point de conscience, point d'oeil, d'oreilles, de nez, de langue, de corps, d'esprit; point de forme, de son, d'odeur, de gout, de contact, d'objets, point de dhàtu de la vision, jusqu'à ce que nous parvenions au non-dhàtu de la conscience; il n'est point de connaissance, point d'ignorance, point d'extinction de connaissance, point d'extinction d'ignorance jusqu'à ce que nous parvenions là où il n'est point de vieillesse et point de mort; là où il n'est point d'extinction de la vieillesse et de la mort; il n'est point de souffrance, d'accumulation, d'anéantissement, de sentier; il n'est point de connaissance, point d'acquisition, point de realisation, puisqu'il n'est point d'acquisition. 

5. dans l,esprit du bodhisattva qui demeure appuyé sur la Prajnàpàramità, il n'est point d'obstacles et puisqu'il n'est point d'obstacles dans son esprit, il n'a point de crainte, et allant au de là des vues faussées, il atteint le Nirvàna final.

6. tous les bouddhas du passé, du present et de l'avenir qui, se reposant sur la Prajnàpàramità, parviennent à la plus haute et parfaite illumination.

7. par consequent, on devrait savoir que la Prajnàpàramità est le grand mantra, le mantra de la profonde sagesse, le plus haut mantra, le mantra sans pareille, qui peut apaiser toute douleur; cela est la verité parce que cela n'est point mensonge; cela est le mantra proclamé dans la Prajnàpàramità. C'est : "Gate, gate; paragate, parasamgate; Bodhi, svahà". (O Bodhi, parti, parti; parti vers l'autre rive; debarqué sur l'autre rive, svahà !)
(Bän d¸ch cüa Suzuki-Herbert)
 

Xem tiªp ph¥n ii bao g°m:
1. nghi thÑc th÷ trì Tâm kinh
2. Bài giäng : Thông ði®p kinh Trái Tim.
3. Thông ði®p kinh Trái tim (bän d¸ch tiªng anh và Pháp)