Tam TÕng kinh Ði¬n Pali

Bình Anson

-oOo-

Trong 45 nåm truy«n giäng con ð߶ng giäi thoát, ÐÑc Ph§t thu nh§n r¤t nhi«u ð® tØ, có ng߶i xu¤t gia theo ngài và l§p thành Tång ðoàn (Sangha), có ng߶i cûng còn tÕi gia, g÷i là các cß sî. Vùng truy«n giáo cüa ngài là vùng Ðông B¡c „n е giáp biên gi¾i xÑ Nepal, d÷c theo các nhánh sông thßþng ngu°n sông gange (H¢ng hà) [1, 2, 3]. Ngài th߶ng ðßþc g÷i là ÐÑc Ph§t C° Ðàm (Buddha Gotama). Chæ "Ph§t" là tiªng g÷i t¡t cüa "Ph§t Ðà", phiên âm t× chæ PhÕn "Buddha" - ng߶i bình dân Vi®t nam có n½i g÷i là ông Bøt - nghîa là ng߶i ðã giác ngµ (Giác Giä) . trong các kinh sách ghi lÕi, ngài th߶ng tñ g÷i mình là tagatatha (Nhß Lai). Ngài có r¤t nhi«u ð® tØ t× các qu¯c gia trong vùng, g°m ðü m÷i thành ph¥n trong xã hµi, lÑa tu±i, nam næ, và t× nhi«u ngu°n g¯c tín ngßÞng khác nhau. 

ÐÑc Ph§t ðã ð¬ lÕi mµt kho tàng quí giá g°m nhi«u bài thuyªt giäng (Kinh, Sutta), th߶ng ðßþc g÷i t±ng quát là "tám vÕn b¯n ngàn" pháp môn, trong nhi«u d¸p giäng dÕy cho hàng ð® tØ, b§c thánh thanh vån, cß sî, ... V¾i sñ phát tri¬n và bành trß¾ng cüa Tång ðoàn, Ngài ð£t ra nhi«u gi¾i lu§t ð¬ tÕo ði«u ki®n thu§n lþi trong công tác tu t§p (Vinaya, Gi¾i). Ngoài ra còn nhi«u bài giäng ð£c bi®t khác mà v« sau n¥y ðßþc ðúc kªt lÕi trong bµ a TÏ Ðàm (Abhidhamma). 

1. Kªt T§p Ð¥u Tiên 

Ba tháng sau khi ÐÑc Ph§t t¸ch di®t, mµt ðÕi hµi các v¸ tu sî (TÏ kheo, Bhikkhu) ðßþc t± chÑc, ngày nay ðßþc g÷i là ÐÕi Hµi Tång Già I, tÕi vùng ð°i núi ngoÕi thành rajagaha (Vß½ng Xá). Møc ðích là ð¬ kªt t§p các bài kinh giäng và các ði«u lu§t thành mµt h® th¯ng ch£t chë h½n [4]. Chü trì ph¥n Lu§t là TÏ kheo upali (¿u ba Ly), và chü trì ph¥n kinh là TÏ kheo ananda (A nan Ðà), là ng߶i c§n sñ v¾i ÐÑc Ph§t và vì thª có nhi«u d¸p nh¤t ð¬ nghe và ghi nh¾ các bài giäng cüa Ngài. ÐÕi hµi g°m khoäng 500 v¸ cao tång duy®t lÕi các gi¾i lu§t và các bài thuyªt pháp, s¡p xªp thành hai nhóm chính: Lu§t TÕng và kinh TÕng. qua nhæng thu th§p lúc ðó, kinh TÕng ðßþc phân chia làm 4 Bµ chính: Tr߶ng bµ, trung bµ, Tß½ng ßng bµ, và Tång chi bµ. 

2. Kªt T§p L¥n ThÑ 2 

Trong 45 nåm ho¢ng dß½ng ðÕo pháp, ÐÑc Ph§t ðã ði nhi«u n½i, giäng ðÕo cho nhi«u ng߶i và kªt nÕp nhi«u ð® tØ. Các ð® tØ cüa Ngài · räi rác kh¡p n½i, không th¬ nào cùng v« tham dñ ÐÕi hµi ð¥u tiên. do ðó có th¬ có mµt s¯ bài thuyªt giäng và gi¾i lu§t phø do ÐÑc Ph§t ð£t ra ðã không ðßþc kªt t§p trong kÏ ÐÕi hµi ðó [4]. Vì v§y mà khoäng 100 nåm sau, nåm 383 trß¾c CN, mµt ðÕi hµi kªt t§p kinh ði¬n ðßþc t± chÑc, theo yêu c¥u cüa tång chúng thành vesali và vajji [5]. 

Sau l¥n kªt t§p n¥y, Lu§t TÕng ðßþc m· rµng v¾i các gi¾i lu§t mà các ðÕi bi¬u cho r¢ng ðã không ðßþc kªt t§p trong kÏ ÐÕi Hµi I, và mµt s¯ các bài kinh giäng khác chßa kªt t§p, tÕo thành mµt bµ kinh thÑ 5 cüa kinh TÕng (Ti¬u Bµ). sau l¥n kªt t§p n¥y, Lu§t TÕng và kinh TÕng xem nhß ðã thành hình, và các bài giäng có l¨ cûng gi¯ng nhß bài giäng mà chúng ta có ðßþc trong bµ ÐÕi TÕng hi®n nay [4].

3. Kªt T§p L¥n ThÑ 3 

Mµt tråm ba mß½i nåm sau ðó, nåm 253 trß¾c CN, vua asoka (A Døc) cüa „n е cho tri®u t§p ÐÕi hµi l¥n thÑ III. Ti¬u Bµ cüa kinh TÕng lÕi ðßþc m· rµng và kªt t§p thêm nhi«u bài kinh giäng khác. quan tr÷ng h½n hªt là vi®c ÐÕi hµi ðã ðúc kªt các bài giäng v« tâm lý, th¬ tính và sñ tß¾ng cüa vÕn pháp, tÕo thành Th¡ng Pháp TÕng (Abhidhamma, a TÏ Ðàm, vi Di®u Pháp, Lu§n TÕng).

4. Kªt T§p L¥n ThÑ 4 

Khoäng nåm 20 trß¾c CN, 500 nåm sau ngày Ph§t nh§p ÐÕi Niªt Bàn, vua vattagamani cüa Tích lan (Sri Lanka) tri®u t§p ÐÕi Hµi Tång Già iv tÕi aluhivihara -- g¥n thành ph¯ kandy ngày nay [1], kªt t§p lÕi các ph¥n Kinh, Lu§t, và ðúc kªt ph¥n Th¡ng Pháp TÕng [6]. Ь gìn giæ các bài giäng cüa ÐÑc Ph§t dù ðã kªt t§p nhßng chï truy«n kh¦u trong 500 nåm qua, ba tÕng kinh ði¬n ðßþc cho viªt lÕi trên mµt loÕi gi¤y b¢ng lá b¯i-ða khô [4, 10]. T× ðó tam TÕng pali ðßþc thành hình, và không còn thay ð±i nào khác.

Trong th¶i kÏ g¥n ðây, Miªn Ði®n có t± chÑc hai kÏ kªt t§p khác: kªt t§p l¥n thÑ V, nåm 1870, và l¥n thÑ VI, nåm 1954. tuy nhiên các kÏ kªt t§p n¥y chï ð¬ làm sáng tö các ði¬m chính trong kinh, nhßng không thay ð±i gì trong bµ tam TÕng [5].

5. tam TÕng kinh Ði¬n 

"TÕng" hay "Tàng" là giö chÑa, ch± chÑa, tiªng pali g÷i là Pitaka. Ngày xßa tÕi các chùa l¾n th߶ng có mµt thß vi®n g÷i là "Tàng kinh Các" ð¬ lßu træ các bµ kinh quí. tam TÕng theo tiªng pali g÷i là Tipitaka, ba Giö ChÑa (The three Baskets), g°m có Lu§t TÕng (Vinaya Pitaka), kinh TÕng (Sutta Pitaka), và Th¡ng Pháp TÕng (Abhidhamma Pitaka, còn g÷i là vi Di®u Pháp, hay Lu§n TÕng). sau ðây là s½ lßþc v« các tÕng n¥y:

a) Lu§t TÕng (Vinaya Pitaka)

TÕng n¥y bao g°m các gi¾i lu§t và nghi l­ cho nam tu sî (Bhikkhu, TÏ Kheo) và næ tu sî (Bhikkhuni, TÏ kheo Ni), cách thÑc gia nh§p tång ðoàn, truy«n gi¾i lu§t, sinh hoÕt tång chúng, cách hành xØ trong các tr߶ng hþp vi phÕm gi¾i lu§t, vv. TÕng n¥y th߶ng ðßþc chia làm 5 bµ [1, 7]: 1. ba-la-di (Parajika), 2. Ba-d§t-ð« (Pacittiya), 3. ÐÕi Ph¦m (Mahavagga), 4. Ti¬u Ph¦m (Cullavagga), và 5. Toát Yªu (Parivara).

b) kinh TÕng (Sutta Pitaka)

G°m 5 bµ chính (Nikaya): Tr߶ng Bµ (Digha Nikaya), trung Bµ (Majjhima Nikaya), Tß½ng ¿ng Bµ (Samyutta Nikaya), Tång chi Bµ (Anguttara Nikaya), và Ti¬u Bµ (Khuddaka Nikaya). trong h® sanskrit (B¡c PhÕn), 5 bµ n¥y ðßþc g÷i là 5 bµ a Hàm (Agamas). tuy nhiên, các bµ a Hàm nguyên thüy ðã b¸ th¤t lÕc và chï còn tìm th¤y các bän kinh tiªng sanskrit r¶i rÕc, mà hi®n nay chï còn các bµ Hán d¸ch t× nhi«u ngu°n g¯c bµ phái và qua nhi«u ð¶i khác nhau [6].

Tr߶ng Bµ là t§p hþp các bài kinh dài, g°m 34 bài kinh, ðã ðßþc d¸ch sang Vi®t ngæ, trong ðó có hai quy¬n ph± thông nh¤t: kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn (Maha parinibanna Sutta) và kinh ÐÕi Quán Ni®m (Maha satipattana Sutta). Ngoài các bài thuyªt giäng cüa ÐÑc Ph§t, Bµ n¥y cûng có các bài giäng cüa ÐÕi ÐÑc sariputta (Xá Lþi Ph¤t), v¸ ð® tØ hàng ð¥u có tài thuyªt giäng hùng bi®n nh¤t th¶i ðó, và các v¸ ð® tØ n²i tiªng khác.

Trung Bµ g°m có 152 bài kinh s¡p xªp trong 15 ph¦m, theo t×ng chü ð«. Bµ kinh n¥y r¤t ph± thông trong gi¾i Ph§t tØ sØ døng anh ngæ và cûng ðã ðßþc d¸ch sang Vi®t ngæ. Bän d¸ch anh ngæ ðßþc hi®u chïnh nhi«u l¥n, và bän d¸ch m¾i nh¤t ðã ðßþc hµi buddhist publication Society, Tích Lan, xu¤t bän nåm 1995. Các bài kinh quan tr÷ng th߶ng có liên quan ðªn phép hành thi«n quán ni®m (Satipattana Sutta), chính kiªn (Sammaditthi), cách t¸nh tâm (Kakacupama), cuµc ð¶i ÐÑc Ph§t (Ariyaparyesana), tÑ di®u ðª (Mahahatthipadopama), không tính (Culasunnata), quán ni®m h½i th· (Anapanasati), vv... Có th¬ nói ðây là mµt bµ kinh quan tr÷ng nh¤t, bao g°m các bài giäng thiªt yªu trên ð߶ng tu t§p, thñc hành l¶i Ph§t dÕy.

Tß½ng ¿ng Bµ g°m 2,889 bài kinh ng¡n, chia làm 5 chß½ng và 56 ph¦m. Ðây là t§p hþp các bài kinh có chü ð« gi¯ng nhau v« mµt ði¬m thäo lu§n, ho£c v« mµt nhân v§t nào ðó trong th¶i ÐÑc Ph§t. Có nhæng bài giäng quan tr÷ng v« 12 nhân duyên và v« 37 ph¥n b° ð« (37 ph¦m trþ ðÕo). 

Tång chi Bµ là bµ kinh dña theo cách s¡p xªp s¯ h÷c (pháp s¯), t× các chü ð« có liên quan ðªn 1 ph¥n tØ, 1 yªu t¯, d¥n d¥n lên ðªn các chü ð« có 11 ph¥n tØ hay yªu t¯. Vì v§y, bµ kinh ðßþc chia làm 11 chß½ng, g°m 2,308 bài kinh. 

Ti¬u Bµ th§t ra không phäi là bµ sách nhö, mà là t§p hþp 15 bµ sách nhö: 

1. Ti¬u Tøng, khuddaka Patha 

2. Pháp Cú, Dhammapada 

3. Ph§t Tñ Thuyªt, Udana 

4. Nhß Th¸ Ngæ (Ph§t Thuyªt Nhß V§y), Itivuttaka 

5. kinh T§p, sutta Nipata 

6. Thiên cung Sñ, vimana Vatthu 

7. NgÕ QuÖ Sñ, peta Vatthu 

8. Trß·ng Lão Tång K®, Theragatha 

9. Trß·ng Lão ni K®, Therigatha 

10. B±n Sanh, Jataka 

11. Nghîa Thích, Niddesa 

12. Vô NgÕi Giäi ÐÕo, Patisambhida 

13. Thí Dø, Apadana 

14. Ph§t SØ, Buddhavamsa 

15. S· Hành TÕng, cariya Pitaka 

c) Th¡ng Pháp TÕng (Abhidhamma Pitaka)

Còn g÷i là vi Di®u Pháp hay Lu§n TÕng, ðây là t§p hþp các bài giäng cüa ÐÑc Ph§t v« th¬ tính và sñ tß¾ng cüa vÕn pháp, phân giäi triªt h÷c và tâm lý h÷c. Th¡ng Pháp TÕng g°m có 7 quy¬n: 

1. Pháp tø (Dhammasangani)

2. Phân bi®t (Vibhanga) 

3. Gi¾i thuyªt (Dhatukatha) 

4. Nhân thi thiªt (Puggala Pannatti) 

5. Bi®n giäi (Kathavathu) 

6. song lu§n (Yamaka) 

7. Nhân duyên thuyªt (Patthana).

6. Các thánh ði¬n tr÷ng yªu khác:

Ngoài tam TÕng kinh Ði¬n còn có các bµ Chú Giäi và Phø Chú Giäi kinh Ði¬n, và mµt s¯ các tác ph¦m pali quan tr÷ng khác cûng ðßþc h÷c t§p và lßu truy«n cho ðªn ngày nay:

Ðäo sØ (Dipavamsa)

ÐÕi sØ (Mahavamsa)

Ti¬u sØ (Culavamsa)

Mi lan Ða v¤n ðÕo (Milinda panha)

Thanh t¸nh ðÕo lu§n (Visuddhi Magga)

Th¡ng Pháp t§p yªu lu§n (Abhidhammattha Sanghaha)

7. ÐÕi TÕng Vi®t Ngæ 

M£c dù Ph§t Giáo là mµt tôn giáo l¾n · Vi®t nam và ðã có m£t lâu ð¶i tÕi ð¤t nß¾c ta trên 18 thª kÖ, cho ðªn nay chúng ta vçn chßa có mµt bµ tam TÕng ð¥y ðü b¢ng chæ Vi®t. Ði«u n¥y ðã ðßþc ghi nh§n t× ð¥u th§p niên 1950 [5], mà ðã 40 nåm qua, công tác d¸ch thu§t vçn chßa hoàn t¤t. Th§t ra, công trình d¸ch thu§t sang chæ qu¯c ngæ t× các kinh ði¬n Hán tÕng b¡t ð¥u trong th§p niên 1930 v¾i nhi«u v¸ danh tång và h÷c giä trong các phong trào phøc hßng Ph§t Giáo và ch¤n hßng Ph§t h÷c [11]. 

Mµt chß½ng trình phiên d¸ch và ¤n hành ÐÕi TÕng kinh Vi®t nam ðã ðßþc tiªn hành tr· lÕi t× nåm 1989, dña trên các bµ chæ pali và chæ Hán. Ъn nay (1998), Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c Vi®t nam ðã phát hành Tr߶ng Bµ (và Tr߶ng a Hàm), trung Bµ (và trung a Hàm), Tß½ng ¿ng Bµ (và TÕp a Hàm), Tång chi Bµ (và Tång Nh¤t a Hàm) b¢ng Vi®t ngæ, cùng v¾i các quy¬n trong Ti¬u Bµ: kinh T§p, Pháp Cú, Nhß Th¸ Ngæ, Ph§t Tñ Thuyªt, Trß·ng Lão tång K®, Trß·ng Lão ni K®, B±n Sanh, v.v.

H® phái Nguyên Thüy (Nam Tông) Vi®t nam ðã ¤n hành các bµ vi Di®u Pháp do Hòa thßþng T¸nh Sñ d¸ch. Bµ Lu§t c½ bän ðã ðßþc d¸ch t× các bän chæ Hán (Lu§t TÑ Ph¥n Gi¾i B±n Nhß Thích, ht Hành Trø d¸ch). Các quy¬n thanh T¸nh ÐÕo (Ni sß Trí Häi d¸ch), Th¡ng Pháp T§p Yªu Lu§n (HT minh Châu d¸ch) và mi lan Ða V¤n ÐÕo (Mi Tiên V¤n Ðáp, ht Gi¾i Nghiêm d¸ch) cûng ðã ðßþc xu¤t bän trong nhæng nåm g¥n ðây.

Bình Anson,
Mùa Ph§t Ðän 1995, 
Perth, western Australia

-oOo-

Ghi chú: Toàn bµ kinh ði¬n pali ngæ và bän d¸ch anh ngæ ðã ðßþc Hµi kinh Ði¬n pali (Pali text Society) l¥n lßþt xu¤t bän trong 100 nåm qua. xin xem bài gi¾i thi®u b¢ng anh ngæ tÕi: 

https://www.saigon.com/~anson/ebud/ebsut028.htmTham Khäo [1] narada mahathera (1980), the buddha and his Teachings, buddhist publication Society, sri lanka (ÐÑc Ph§t và Ph§t Pháp, bän d¸ch Vi®t ngæ cüa PhÕm kim Khánh)

[2] Thích Nh¤t HÕnh (1992), Ð߶ng Xßa Mây Tr¡ng, Lá B¯i, France 

[3] sister vijira and francis story (1988), the maha parinibbana Sutta, buddhist publication Society, sri Lanka 

[4] bodhesako (1984), Beginnings: the pali Suttas, buddhist publication Society, sri Lanka 

[5] Thích ÐÑc Nhu§n (1983), Ph§t H÷c tinh Hoa, Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª, USA 

[6] christmas humprhey (1962), Buddhism, penguin Books, UK 

[7] russell webb (1991), an analysis of the pali Canon, buddhist publication Society, sri Lanka 

[8] Thích Ch½n Thi®n (1991), Tång Già Th¶i ÐÑc Ph§t, Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c Vi®t Nam, Sài Gòn

[9] PhÕm kim Khánh (1997), Hành Hß½ng XÑ Ph§t, trung Tâm Narada, Seatle, USA

[10] H.W. Schuman, the historical buddha (ÐÑc Ph§t L¸ch SØ, bän d¸ch Vi®t ngæ cüa Tr¥n Phß½ng Lan, Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c, Sài Gòn, 1997). 

[11] Nguy­n lang (1985), Vi®t nam Ph§t Giáo SØ Lu§n, T§p 3, Lá B¯i, France.

-oOo-