1. A LÕi gia ThÑc: Là thÑc thÑ tám, tÑc là t¤t cä chüng tØ thi®n, ác, vô ký, do thÑc thÑ sáu lãnh ðÕo nåm thÑc trß¾c (nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân) làm ra ð«u chÑa trong ðó, cûng g÷i là tÕng thÑc. 2. A Hàm: B¯n thÑ kinh ti¬u th×a b¢ng tiªng pali g÷i là TÑ a Hàm. G°m Tr߶ng a Hàm, trung a Hàm, Tång Nh¤t a Hàm và TÕp a Hàm. [Xem thêm trang Kinh Ði¬n]
3. A lan Nhã: D¸ch là ch² t¸ch t¸nh (xa lìa náo nhi®t), cûng là n½i chùa cüa tÏ kheo cß trú.
4. Ám ma la ThÑc: Tiªng Hán d¸ch là vô c¤u, tÑc là cái thÑc thanh t¸nh vô c¤u, cûng g÷i là thÑc thÑ chín.
5. A N§u Ða la tam Mi®u tam B° Ы : a N§u Ða la d¸ch là vô thßþng, tam Mi®u d¸ch là chánh ðÆng, tam B° Ы d¸ch là chánh giác. Giác ngµ cu¯i cùng g÷i là Vô Thßþng Chánh ÐÆng Chánh Giác.
6. A Tång KÏ Kiªp: Là s¯ th¶i gian lâu vô lßþng.
7. A Xà Lê: D¸ch là thân giáo sß. Có b±n ph§n dÕy ð® tØ các thÑ gi¾i lu§t tÏ kheo, t× xu¤t gia th÷ gi¾i, h÷c kinh, cho ðªn y chï dÕy pháp môn tu hành.
8. A Xà Thª: Là tên cüa qu¯c vß½ng nß¾c ma Ki®t Ðà (thuµc n е). khi Ph§t trø thª, làm thái tØ nghe l¶i bÕn ác Ы Bà ÐÕt Ða nh¯t phø vß½ng và hÕi Ph§t. sau này ån nån ðªn Ph§t sám h¯i và qui y làm hµ pháp cho Ph§t giáo r¤t ð¡c lñc.
9. A TÏ: Là ð¸a ngøc vô gián, tÑc không có th¶i gian gián ðoÕn. Thª gi¾i này hoÕi thì sang thª gi¾i khác ð¬ ch¸u kh±.
10. n ChÑng: n là con d¤u, chÑng là chÑng nh§n. Tâm cüa trò ðã ngµ r°i nh¶ tâm th¥y ¤n chÑng trò ¤y ðã ngµ, cûng g÷i là truy«n tâm ¤n.
11. Ba LoÕi Thi«n: l. Nhß tu ngû-ðình-tâm quán, tÑ-ni®m-xÑ quán v.v...g÷i là ti¬u th×a thi«n. 2. Nhß tu chï-quán, pháp-gi¾i quán, duy-thÑc quán v.v... g÷i là ðÕi th×a thi«n. 3. tham công án thoÕi ð¥u mà phát kh·i nghi tình, t× nghi ðªn ngµ chÆng có nång quán s· quán, g÷i là T± Sß Thi«n.
12. Ba Mß½i B¦y Ph¦m Trþ ÐÕo: TÑc là
TÑ Ni®m XÑ (quán thân b¤t t¸nh, quán th÷ là kh±, quán tâm vô th߶ng, quán pháp vô ngã),
TÑ Chánh C¥n (ác ðã sanh nên dÑt, ác chßa sanh không cho sanh, thi®n chßa sanh nên sanh, thi®n ðã sanh khiªn cho tång trß·ng),
TÑ Th¥n Túc (døc th¥n túc là thöa nguy®n, c¥n th¥n túc là tinh t¤n, tâm th¥n túc là chánh ni®m, quán th¥n túc là b¤t loÕn),
Ngû Cån (tín cån, t¤n cån, ni®m cån, ð¸nh cån và hu® cån. do nåm pháp cån bän này sanh ra thánh ðÕo, nên g÷i là ngû cån),
Ngû Lñc (là lñc xu¤t phát t× ngû cån trên),
Th¤t B° Ы Ph¥n cûng g÷i là Th¤t Giác Ph¥n hay là Th¤t Giác chi (l. Ch÷n pháp, 2.tinh t¤n, 3. hÖ, 4. khinh an, 5. ni®m, 6. ð¸nh, 7. xä), [xä là tâm quân bình, bình thän, không b¸ chi ph¯i do b¤t cÑ yªu t¯ nào, dù nµi tâm hay ngoÕi cänh]
Bát Chánh ÐÕo Ph¥n (l. chánh kiªn, 2. chánh tß duy, 3. chánh ngæ, 4. chánh nghi®p, 5. chánh mÕng, 6. chánh tinh t¤n, 7. chánh ni®m, 8. chánh ð¸nh). ba mß½i bäy ph¦m này ð¬ trþ giúp cho ng߶i tu Ph§t giáo Nguyên thüy, nên g÷i là trþ ðÕo.
13. BÕch Nghi®p: Dù làm thi®n mà chÆng cho là thi®n, dù không làm ác cûng chÆng cho là không làm ác, thi®n ác ð«u chÆng suy nghî, tâm chÆng phân bi®t hay d·, t¯t x¤u v.v... nhß t¶ gi¤y tr¡ng nên g÷i là bÕch nghi®p.
14. Bát Ðäo: Ch¤p có Th߶ng, LÕc, Ngã, T¸nh là th§t có ¤y là b¯n thÑ ðiên ðäo cüa phàm phu ; ch¤p không có Th߶ng, LÕc, Ngã, T¸nh là th§t không, ¤y là b¯n thÑ ðiên ðäo cüa nh¸ th×a, nói chung là bát ðäo.
15. Bát Kïnh Pháp: l. ni dù tråm hÕ phäi l bái tÏ kheo s½ hÕ; 2. Không ðßþc m¡ng, báng tÏ kheo ; 3. Không ðßþc cØ tµi tÏ kheo ; 4. ni th÷ gi¾i cø túc phäi th÷ v¾i hai bµ Tång (Nam, Nß); 5. ni phÕm tµi tång-tàn phäi sám tr× v¾i hai bµ Tång ; 6. M²i næa tháng phäi thïnh c¥u tÏ kheo dÕy bäo ; 7. Kiªt hÕ an cß chÆng ðßþc cùng chung mµt ch² v¾i TÏ kheo, cûng chÆng ðßþc quá xa ch² · cüa TÏ kheo (ðÕi khái cách 500 m); 8. Giäi hÕ nên c¥u tÏ kheo chÑng kiªn ba thÑ: kiªn, vån, nghi ð¬ tñ kim thäo. Ðây là ði«u ki®n cüa Ph§t cho ng߶i næ xu¤t gia.
16. Bát Nhã: Trí hu® cüa tñ tánh (khác v¾i trí hu® cüa bµ óc) sÇn ð¥y ðü kh¡p không gian th¶i gian, chÆng có thiªu sót, chÆng có chß¾ng ngÕi, cái døng tñ ðµng chÆng c¥n tác ý, tùy c½ Ñng hi®n chÆng sai mäy may.
17. Bát Phong: Là ðßþc, m¤t, khen, chê, vinh, nhøc, kh², vui.
18. Bát Xúc: Là tám thÑ cäm giác : ðµng, ngÑa, n£ng, nh©, lÕnh, ¤m, tr½n, rít. Thñc ra còn nhi«u cäm giác khác nhß : m«m, cÑng, kiªn bò, ði®n giñt, quên thân, bay b±ng v.v... ð«u là quá trình lúc tînh t÷a th߶ng có.
19. B¡c Câu Lß Châu: con ng߶i · châu này, sanh ra li«n tñ l¾n lên, th÷ ðü ngàn nåm ån m£c tñ nhiên, phß¾c th÷ bình ðÆng.
20. B¤t Cµng Pháp: Pháp chÆng chung v¾i tam th×a (nhß ý thÑc chÆng th¬ suy l߶ng, ngôn ngæ chÆng th¬ din ta), là b¤t cµng pháp.
21. B¤t Khä Tß Nghì: Tñ tánh vô hình vô thanh, løc cån chÆng th¬ tiªp xúc, ý thÑc chÆng th¬ suy l߶ng, mà di®u døng vô biên nên g÷i b¤t khä tß nghì.
22. B¤t Nh¸: Cûng là nghîa vô trø, chÆng có cái nh¸ cüa tß½ng ð¯i mà cûng chÆng phäi là mµt.
23. Bª quan Bäo Nh§m: Thi«n Tông nói :"B¤t phá trùng quan b¤t bª quan", là sau khi ngµ r°i mu¯n bäo nh§m b±n lai di®n møc cüa tñ tánh nên m¾i c¥n phäi bª quan (nh§p th¤t). Bäo nh§m nghîa là dÑt tr× t§p khí thª gian và xu¤t thª gian d¥n d¥n. Ví nhß n¢m m½ khóc chäy nß¾c m¡t, khi tïnh d§y vçn c¥n phäi lau nß¾c m¡t m¾i sÕch ðßþc. [Xem Tham Thi«n Ph± Thuyªt]
24. Biên Kiªn: Ch¤p vào mµt bên cüa tß½ng ð¯i nhß ch¤p có, ch¤p không, ch¤p th߶ng, ch¤p ðoÕn v.v... ð«u g÷i là biên kiªn.
25. Bình Th߶ng Tâm : Bän th¬ cüa tñ tánh bình th߶ng cùng kh¡p th¶i gian không gian, n½i phàm chÆng b¾t, n½i thánh chÆng thêm. Tâm này bình ðÆng nhß th߶ng, chÆng sanh chÆng di®t, chúng sanh y theo tâm này Ñng døng trong cuµc s¯ng hàng ngày nên g÷i bình th߶ng tâm là ðÕo v§y.
26. B¯ Tát: Là d¸ch âm t× tiªng PhÕn, nghîa là mµt hình thÑc hµi h÷p. theo gi¾i lu§t nhà Ph§t, m²i tháng có hai kÏ b¯ tát ð¬ cØ hành vi®c tøng gi¾i (xßa kia, vi®c truy«n gi¾i cûng trong ngày b¯ tát). Trß¾c khi tøng gi¾i phäi qua vi®c tñ ki¬m thäo. V¸ chü t¸ch lâm th¶i höi tång chúng: "Trong nØa tháng qua, ai có phÕm gi¾i phäi ðÑng ra tñ bÕch và sám h¯i v¾i chúng?". Höi nhß v§y ba l¥n, nªu cä chúng ð«u im l£ng thì tuyên b¯: "T¤t cä giæ gi¾i trong sÕch", r°i m¾i b¡t ð¥u tøng gi¾i.
27. B° Ы: Bän th¬ tñ tâm ð¥y kh¡p th¶i gian không gian, t¤t cä ð«u thuµc v« chính mình, ngoài tâm chÆng có pháp ð¬ ð¡c, nên giác ngµ ðßþc cái tâm vô s· ð¡c tÑc là B° Ы.
28. B° Tát: Âm tiªng PhÕn là B° Ы Tát Ðöa d¸ch là giác hæu tình có b±n ph§n khiªn cho hæu tình chúng sanh ðÕt ðªn giác ngµ.
29. Cänh Gi¾i: Hi®n tßþng s· th¤y và cäm giác trong quá trình tu hành khi chßa ngµ, khi ti¬u ngµ, khi ðÕi ngµ.
30. Cây Ph¤t Tr¥n: Là công cø cüa Thi«n sß dùng ð¬ tiªp dçn h§u h÷c khiªn thi«n giä phát kh·i nghi tình cho ðªn khai ngµ.
31. Chánh Biªn Tri: Cái biªt cùng kh¡p th¶i gian không gian chÆng có nång s· ð¯i ðãi, tÑc là cái biªt cüa bän th¬ Ph§t tánh, kh¡p th¶i gian thì chÆng sanh di®t g÷i là Niªt Bàn, kh¡p không gian thì chÆng khÑ lai g÷i là Nhß Lai.
32.Chánh Pháp Nhãn TÕng: TÕng dø cho kho tàng, kho này tñ tánh sÇn có. khi hi®n cái døng cüa chánh-pháp-nhãn thì hay xem theo cån c½ mà tùy duyên hóa ðµ m÷i chúng sanh g÷i là chánh pháp nhãn tÕng.
33. Chân Ъ: Chân th¬ cüa tñ tánh siêu vi®c không gian, th¶i gian và s¯ lßþng chÆng th¬ din tä g÷i là chân ðª.
34. Chân Nhß: Chân th§t ðúng nhß bän th¬ cüa tñ tánh.
35. Chüng Trí: Chüng tØ trí hu® ðã sÆn có trong tñ tánh, nªu ðßþc hi®n hành thì di®u døng vô biên, cûng g÷i là nh¤t thiªt chüng trí.
36. Chuy¬n Ngæ: Là l¶i nói chÆng có s· trø, chï có ng߶i kiªn tánh m¾i nói ðßþc. Cûng nhß nói Có ý chÆng phäi cho là Có, nói Không ý chÆng phäi cho là Không, cho ðªn nói Ðúng ý chÆng phäi cho là Ðúng, nói Sai ý chÆng phäi cho là Sai.v.v...
37. ChÑng Ngµ: Không c¥n qua bµ óc suy tß, chï giæ nghi tình mà b²ng nhiên phát hi®n tñ tánh cùng kh¡p th¶i gian không gian, g¯c nghi chþt dÑt, ðÕt ðªn tñ do tñ tÕi cûng g÷i là kiªn tánh.
38. Con Mu²i Trên Trâu S¡t: Là dø cho chÆng có ch² ð¬ m· mi®ng.
39. C± Kính: Là gß½ng xßa, dø cho ch½n nhß Ph§t tánh. Sñ chiªu soi kh¡p không gian th¶i gian nhßng không có ý ni®m chiªu soi.
40. Công Án: Mµt vø án (chuy®n tích) chÆng th¬ dùng bµ óc ð¬ lý giäi, làm cho thi«n giä cäm th¤y th¡c m¡c mà phát kh·i nghi tình, g÷i là công án.
41. Công ÐÑc: theo ý løc t± giäi: công ðÑc sÆn ð¥y ðü trong pháp thân, dùng công phu ð¬ phát hi®n tñ tánh, thì công ðÑc tr÷n v©n hi®n ra. B¯ thí, cúng d߶ng là tu phß¾c, chï có th¬ g÷i là phß¾c ðÑc chÆng phäi công ðÑc.
42. Công Phu: theo mµt ð߶ng l¯i ð¬ tu t§p mµt pháp môn, khi døng công tu t§p g÷i là công phu. Nhß tham thi«n có nghi tình tÑc là có công phu.
43. Công phu Thành Phiªn: tham thi«n døng công ð« câu thoÕi ð¥u phát kh·i nghi tình, ngày ðêm 24 gi¶ chÆng có giây phút gián ðoÕn tÑc là công phu thành phiªn, cûng g÷i là ði ðªn thoÕi ð¥u.
44. Cµng Pháp: Pháp chung v¾i nh¸ th×a (nhß có sanh tØ ð¬ di®t, có Niªt Bàn ð¬ chÑng) và pháp chung v¾i ðÕi th×a (nhß th¤y sanh tØ, Niªt Bàn ð«u nhß hoa ð¯m trên không) g÷i là cµng pháp.
45. Cúng D߶ng: B¯ thí mà chân thành cung kính g÷i là cúng d߶ng.
46. CÑ Khoän Kªt Án: Là cån cÑ theo cån c½ trình ðµ cüa ng߶i h÷c (nghi ngµ, sâu cÕn, chân giä..) mà dùng các phß½ng ti®n linh ðµng ð¬ tùy c½ quét sÕch d¤u tích có s· trø cüa ng߶i h÷c.
47. Dây Cµt L² Mûi: Thi«n giä l÷t vào cái bçy cüa T± sß (nhß ðánh ð§p chØi m¡ng....), phát nghi mãnh li®t mà tñ chÆng biªt, cûng nhß con trâu b¸ cµt dây l² mûi, ði t¾i ði lui ð«u do tay cüa T± sß lôi kéo.
48. Di®u Giác: ChÑng quä Ph§t cùng tµt, tÑc là vô thßþng Chánh-ÐÆng Chánh-Giác.
49. Du Già (Yoga): D¸ch nghîa là tß½ng ßng, nghîa là tß½ng ßng v¾i c½, cänh, tß¾ng, lý, nhân quä v.v...M§t tông cûng g÷i là Du-Già-Tông, Duy-thÑc-Tông · n е cûng g÷i là Du-Già-Tông.
50. Duyên Giác: do quán th§p nh¸ nhân duyên mà giác ngµ ðÕo trung-th×a, g÷i là duyên giác.
51. ÐÕi ÐÑc: Là xßng hô ng߶i tu hành có ðÑc hÕnh cao siêu.
52. ÐÕi Th×a: Dø cho xe l¾n ch· ðßþc nhi«u ng߶i. kinh ÐÕi th×a liu nghîa phá tr× t¤t cä ch¤p trß¾c, cu¯i cùng chÑng ðßþc tam không (nhân không, pháp không, không không) thÆng ðªn ÐÆng Giác Di®u Giác, cûng g÷i là B° Tát th×a.
53. ÐÕi Ý Ph§t Pháp: Tác døng cüa Ph§t pháp là mu¯n phát minh th¬ døng cüa tñ tánh, ðÕi ý chÆng ngoài 2 chæ ©l§pª và ©pháª. Nhân Th×a, Thiên Th×a thì chï l§p mà chÆng phá ; ÐÕi Th×a, Ti¬u Th×a thì có l§p có phá ; T¯i-Thßþng-Th×a thì chï phá mà chÆng l§p. L§p là kiªn l§p t¤t cä giä danh, phá là phá tr× tri kiªn ch¤p th§t.
54. Ðáy Thùng S½n Ðen: Dø cho h¥m sâu vô minh. Nói ©thùng s½n lûng ðáyª là dø cho phá ðßþc vô minh, tÑc là khai ngµ.
55. ÐÆng Giác: Giác ngµ cái bän th¬, v« lý thì b¢ng Ph§t còn v« sñ thì cái døng chßa b¢ng Ph§t.
56. Ы H°: Ы h° thßþng v¸ là thÑc ån ng߶i ð¶i r¤t quý, dø cho di®u pháp cao tµt không gì h½n. Nhßng nªu g£p nhæng kë tà kiªn ðiên ðäo chÆng rõ cái thßþng v¸ ðó mà ðem dùng b§y thì lÕi tr· thành thu¯c ðµc hÕi ng߶i.
57. Ðia Ngøc: Là ch² · cüa ng߶i tµi phÕm, chï th÷ kh± chÆng th÷ vui, tµi càng l¾n thì mÕng s¯ng càng lâu.
58. Ðiên Ðäo Tß·ng: Phàm phu · n½i thª lßu b¯ tß·ng sanh ra trß¾c tß·ng g÷i là ðiên ðäo tß·ng. B§c thánh chï có thª lßu b¯ tß·ng không có trß¾c tß·ng, nên không g÷i là ðiên ðäo tß·ng. Có ðiên ðäo tß·ng là có phi«n não, không có ðiên ðäo tß·ng thì không có phi«n não.
59. Ðông S½n Pháp Môn: Vì ngü t± ho¢ng pháp thi«n tÕi núi Ðông S½n, nên các tòng lâm dùng hai chæ Ðông S½n ð¬ am chï pháp môn cüa ngü t± truy«n dÕy, nên g÷i là pháp môn Ðông S½n.
60. Яn Giáo: Là giáo pháp cüa Thi«n Tông do phát kh·i nghi tình mà ðÕt ðªn ð¯n ngµ cûng g÷i là pháp thi«n trñc tiªp, nay g÷i là T± Sß Thi«n.
61. аng N½i sanh ChÆng аng N½i TØ: Ph§t tánh ð°ng mà ch² ngµ chÆng ð°ng, nhß ti¬u tØ ti¬u hoÕt và ðÕi tØ ðÕi hoÕt chÆng ð°ng. Nhßng có khi chß T± nói nhß thª là làm phß½ng ti®n ð¬ khiªn thi«n giä phát kh·i nghi tình mà thôi.
62. Ðß½ng C½: Thích Ñng v¾i cån c½ trình ðµ cüa chúng sanh g÷i là ðß½ng c½. Cûng g÷i là khª c½.
63. Ðß½ng Th¬ TÑc Không: Løc cån tiªp xúc løc tr¥n sanh ra løc thÑc, ngay ðó biªt ðßþc v¯n là vô thüy vô sanh, v¯n tñ không t¸ch, chÆng phäi cänh tr¥n di®t r°i m¾i không, ngay khi th¤y sñ v§t ðó tÑc là không, g÷i là ðß½ng th¬ tÑc không.
64. Gia Phong: Cái tác phong khác bi®t cüa các tông phái dùng ð¬ ðµ ng߶i.
65. Gïai Ngµ: qua bµ óc nghiên cÑu tß duy, hoát nhiên thông su¯t nghîa lý g÷i là giäi ngµ.
66. Gïai Thoát: Phàm t¤t cä cäm th÷ có th¬ änh hß·ng sñ kh± vui cüa thân tâm ð«u ðßþc giäi töa mà ðÕt ðªn ch² sanh tØ tñ do, chÆng b¸ th¶i gian không gian hÕn chª, m¾i là chân giäi thoát.
67. Giªt Ph§t: Ngài Lâm Tª nói :"G£p Ph§t giªt Ph§t", là mu¯n phá tr× cái kiªn giäi ch¤p Ph§t cüa ðß½ng c½, nghîa là chÆng trø n½i Ph§t. [Xem Lâm Tª Ngæ Løc]
68. Gi¾i иnh Hu®: Gi¾i là hành vi trong cuµc s¯ng hàng ngày nên tuân theo : v« chï trì thì vi®c ác ch¾ nên làm, v« tác trí thì vi®c thi®n nên phøng hành. иnh là tâm ð¸a chÆng loÕn thì cäm th¤y khinh an. Hu® là tâm ð¸a chÆng si thì phát ra Ñng døng. Nói chung g÷i là tam vô l§u h÷c. [Xem thêm Kinh Pháp Bäo Ðàn]
69. Häi n tam Muµi: Häi-¤n là häi-thßþng ¤n-vån (nghîa là do ánh sáng m£t tr¶i chiªu trên thành ph¯ phän xÕ lÕi hi®n trên m£t bi¬n, ng߶i hàng häi th߶ng g£p th¤y thành ph¯ trên m£t bi¬n nhßng ðªn g¥n thì không th¤y næa), ð¬ dø cho sÑc døng biªn hóa vô biên cüa tñ tánh. Cái chánh ð¸nh ðßþc hi¬n bày sÑc døng này g÷i là Häi-n Tam-Muµi.
70. Hàn lu Trøc Kh¯i, Sß TØ Giäo Nhân : Có ng߶i quång ra cøc xß½ng, con chó ðu±i theo cøc xß½ng mà c¡n, sß tØ thì phát hi®n ng߶i quång cøc xß½ng mà c¡n ngay ng߶i ðó. Ng߶i ðó dø cho tñ tánh, cøc xß½ng dø cho l¶i nói cüa chß Ph§t chß T±. Nªu hß¾ng vào l¶i nói lãnh hµi là con chó, hß¾ng vào tñ tánh lãnh hµi m¾i là con sß tØ (Hàn-Lu là con chó mñc r¤t thông minh cüa nß¾c Hàn vào th¶i Xuân thu trung Qu¯c).
71. Hành Cß¾c: Ngày xßa ng߶i tu hành ði bµ ðªn các n½i tham v¤n g÷i là hành cß¾c.
72. HÕnh Ð¥u Ðà: D¸ch là kh± hÕnh. Ng߶i tu hành tñ nguy®n s¯ng theo cuµc s¯ng gian nan kh± nh÷c ð¬ mài dûa thân tâm, mu¯n nh¶ hÕnh này ð¬ giäi thoát t¤t cä kh±, nói là dùng kh± ð¬ tr× kh±, g÷i là kh± hÕnh.
73. Hi®n Lßþng: Ng߶i tu chánh pháp ðßþc chÑng ngµ, hi¬n hi®n bän th¬ tñ tánh ð¥y kh¡p th¶i gian không gian, cái thñc tß¾ng này g÷i là hi®n lßþng, cái døng g÷i là hi®n-lßþng-trí.
74. Hóa nghi TÑ Giáo: l. Яn giáo : Vì kë thßþng cån thuyªt pháp ð¯n tu ð¯n chÑng, g÷i là ð¯n giáo; 2. Ti®m giáo: vì kë trung hÕ cån thuyªt pháp t× cÕn vào sâu t×ng l¾p tiªn lên, g÷i là ti®m giáo ; 3. Bí m§t giáo : dùng sÑc trí hu® b¤t khä t× nghì (bát nhã) khiªn ng߶i nghe m²i m²i tñ lãnh hµi mà chÆng biªt v¾i nhau, g÷i là bí m§t giáo ; 4. B¤t ð¸nh giáo : dùng sÑc bát nhã khiªn ng߶i nghe ðßþc hi¬u khác nhau, chÑng quä chÆng ð°ng, ho£c nghe ti¬u pháp mà ð¡c ðÕi quä, ho£c nghe ðÕi pháp mà ð¡c ti¬u quä, g÷i là b¤t ð¸nh giáo. TÑ giáo này là nhæng nghi thÑc cüa Ph§t dùng ð¬ giáo hóa chúng sanh, nên g÷i là hóa nghi.
75. Hóa Pháp tÑ Giáo: l. Tam-tÕng giáo : bao g°m tam tÕng : kinh, Lu§t, Lu§n ; 2. Thông giáo : là pháp cµng thông cüa tam th×a ; 3. Bi®t giáo : là pháp riêng bi®t chï ð¯i v¾i mµt th×a; 4. Viên giáo : ð¯i v¾i ng߶i t¯i thßþng cån thuyªt pháp viên dung. TÑ giáo này là pháp môn cüa Ph§t dùng ð¬ giáo hóa chúng sanh, nên g÷i là hóa pháp.
76. Hóa Thành: thinh Vån, Duyên Giác ßa pháp ti¬u th×a, chÆng tin ðÕi th×a nên Ph§t phß½ng ti®n thuyªt Niªt Bàn Ti¬u Th×a (Hóa Thành) ð¬ an üi h÷ ðßþc tÕm yên, r°i m¾i bäo bö Hóa Thành xu hß¾ng ðÕi th×a ð¬ ðÕt ðªn Bäo S· (quä Ph§t).
77. Hòa Thßþng: D¸ch là Thân-Giáo-Sß, nghîa là b±n sß xu¯ng tóc cho ng߶i xu¤t gia trong Ph§t Giáo g÷i là hòa thßþng.
78. Hµt Cäi NÕp tu Di, tu di NÕp Hµt Cäi: Hµt cäi r¤t nhö. tu di r¤t l¾n. N½i thª gi¾i tß½ng ð¯i, tu di nÕp hµt cäi thì ðßþc, hµt cäi nÕp tu di thì không ðßþc. Nhßng nªu vào cänh gi¾i tuy®t ð¯i thì l¾n nhö có th¬ dung nÕp lçn nhau. Ðây chÑng tö sau khi ngµ r°i thì chÆng còn phân bi®t tß½ng ð¯i næa.
79. Hæu L§u: Có t§p khí phi«n não là hæu l§u.
80. Hæu Tình: sinh v§t có 2 thÑ : еng v§t thuµc hæu tình, thñc v§t thuµc vô tình. Ph§t nói ðµ chúng sanh v¾i c¤m sát sanh ð«u là ð¯i v¾i chúng sanh hæu tình mà nói.
81. HÖ Xä: HÖ là tñ mình hoan hÖ làm vi®c thi®n, th¤y ng߶i khác làm vi®c thi®n cûng phát tâm tùy hÖ. Xä là xä bö, t¤t cä sñ chß¾ng ngÕi giäi thoát cüa thân tâm ð«u xä bö hªt.
82. Khª C½: Sñ dÕy bäo khai th¸ cüa tông sß khª hþp cån c½, trình ðµ cüa ng߶i h÷c g÷i là khª c½.
83. Không Ch¤p: Phá ðßþc ngã ch¤p, pháp ch¤p r°i, th¤y vû trø vÕn v§t ð«u không, bèn ch¤p cái không này cho là t¤t cä ð«u không có, g÷i là không ch¤p.
84. Kiªn е: D¸ch là tø, u¦n, kªt v.v...Mµt kiªn ðµ tÑc là mµt bài, ho£c mµt chß½ng, ho£c mµt phçm, ho£c mµt ðoÕn.
85. Kiªn Ho£c: Ch¤p th§t cái kiªn giäi sai làm là kiªn ho£c.
86. Kiªn Tánh: tham thi«n ðªn ch² cùng tµt, ©°ª lên mµt tiªng, trong sát na tñ tánh b²ng hi®n, liu chÑng các pháp vô sanh, g÷i là kiªn tánh thành Ph§t, cûng g÷i là ngµ pháp vô sanh, chÆng phäi có nång kiªn s· kiªn.
87. Kiªn Vån Giác TriTh߶ng, LÕc, Ngã, T¸nh : TÑc là trong løc cån: m¡t chü sñ kiªn, tai chü sñ vån, mûi lßÞi và thân chü sñ giác, ý chü sñ tri (biªt). Nói chung g÷i là kiªn vån giác tri.
88. Kiªp: Là th¶i gian r¤t dài.
89. Kiªp Höa Thiêu Ðáy Bi¬n, Gió Th±i Núi Ðøng Nhau: Là hình dung bän th¬ cüa ðÕi niªt bàn, nhß nhß b¤t ðµng, kiªp höa chÆng th¬ thiêu hüy, gió bäo chÆng th¬ lay ðµng.
90. Kiªt Ðông: Thi«n tông ngoài kiªt hÕ (mùa ha) còn có kiªt ðông (mùa ðông) ð¬ cho hành giä tham thi«n t§p trung ðä thi«n th¤t su¯t mùa ðông.
91. Kiªt HÕ€: theo gi¾i lu§t, tÏ kheo m²i nåm ð«u phäi nh§p hÕ ba tháng, t× 15 tháng 4 ðªn 15 tháng 7, c¤m túc không ðßþc ði ra ngoài, g÷i là kiªt hÕ. khi män hÕ phäi cØ hành mµt cuµc tñ ki¬m thäo liên tiªp ba ngày. M²i v¸ tÏ kheo ð«u phäi ðÑng ra höi ðÕi chúng v« kiªn, vån, nghi: v« kiªn nghîa là "Có th¤y tôi phÕm gi¾i?", v« vån nghîa là "Có nghe tôi phÕm gi¾i?", v« nghi nghîa là "Không th¤y, không nghe, nhßng có lý do nghi tôi phÕm gi¾i?". y g÷i là mãn-hÕ tñ-tÑ.
92. La Hán: A-La-Hán là quä v¸ cüa Thinh-Vån-Th×a. Ti¬u th×a dÑt tr× kiªn ho£c và tß ho£c cüa tam gi¾i thì chÑng ðßþc Hæu-Vi Niªt Bàn g÷i là A-La-Hán, d¸ch là B¤t-Lai, Nghîa là chÆng ðªn th÷ sanh trong tam gi¾i næa.
93. Lìa TÑ Cú Tuy®t Bách Phi: TÑ Cú là : Có, không, chÆng có chÆng không, cûng có cûng không. T¤t cä tß tß·ng ð«u chÆng ra ngoài tÑ cú này, nªu trø thì chß¾ng ngÕi sñ døng cüa bän th¬ tñ tánh mà sanh ra bách phi (ðü thÑ sai l¥m), nªu lìa thì hi¬n bày ðÕi døng cüa tñ tánh mà tuy®t bách phi.
94. Lu§t Sß: tu sî thông su¯t gi¾i lu§t cüa nhà Ph§t g÷i là Lu§t sß (chÆng phäi là lu§t sß ngoài ð¶i).
95. Løc Cån , Løc Tr¥n, Løc ThÑc: Løc cån (Nhãn, nhî, tï, thi®t, thân, ý) tiªp xúc v¾i løc tr¥n (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc, pháp) mà sanh kh·i sñ phân bi®t cüa løc thÑc nhß x¤u ð©p cüa s¡c, tiªng l¾n nhö cüa âm thanh, th½m th¯i cüa mùi, ng÷t ð¡ng cüa v¸, lÕnh nóng cüa xúc, sanh di®t cüa pháp v.v.
96. Løc Di®u Pháp Môn: l. S± tÑc môn: tÑc là kheo ði«u hóa thân tâm, s± tÑc (ðªm h½i th·) t× mµt ðªn m߶i ð¬ nhiªp loÕn tâm ; 2. tùy môn: tÑc là không min cßÞng cÑ tùy theo h½i th· dài ng¡n. Hít vào biªt vào, th· ra biªt ra,dài ng¡n, lÕnh ¤m thäy ð«u biªt cä; 3. chï môn: tÑc là ngßng tâm t¸nh lñ (l¡ng ni®m). Tâm an nhàn, sáng süa, trong sÕch không chúc lay ðµng; 4. quán môn: c¥n phäi quán tâm rö ràng, biªt ngü ¤m là hß v÷ng, phá t¤t cä tri kiªn ðiên ðäo, và ch¤p ngã v.v.; 5. hoàn môn: tÑc xoay tâm phän chiªu cái tâm nång quán, biªt tâm nång quán là hß v÷ng chÆng th§t ; 6. t¸nh môn: tâm chÆng ch² dña, chÆng trø chÆng kh·i, chÆng ch¤p trß¾c, tr¯ng r²ng trong sÕch. y theo 6 môn này tu t§p s¨ ðÕt ðªn di®u cänh cüa Niªt Bàn ti¬u th×a nên g÷i là løc di®u môn.
97. Løc Hòa Kïnh: l. thân hòa ð°ng trú ; 2. kh¦u hòa vô tranh ; 3. ý hòa ð°ng duy®t (vui) ; 4. gi¾i hòa ð°ng tu, 5. kiªn hòa ð°ng giäi (kiªn giäi) ; 6. lþi hòa ð°ng quân (chia ð«u nhau), g÷i chung là løc hòa, là qui ß¾c cån bän cüa tång chúng cùng s¯ng chung trong tång ðoàn.
98. Løc Môn: TÑc là cØa cüa løc cån. Løc T± nói : "løc thÑc ra løc môn, n½i løc tr¥n vô nhim vô tÕp g÷i là vô ni®m".
99. Luc Nhân: Nhân ðß½ng có, nhân tß½ng tøc, nhân hình tß¾ng, nhân tÕo tác, nhân hi¬n th¸, nhân truy«n nhau.
100. Løc Pháp Gi¾i: Là 6 gi¾i nên h÷c cho mÕnh thêm cüa sa di ni ð¬ tiªn th÷ thÑc xoa. Sáu pháp là không dâm døc, không trµm c¡p, không sát hÕi, không v÷ng ngæ, không ån phi th¶i và h÷c pháp bát kïnh.
101. MÕt H§u Cú: TÑc là l¶i nói cüa chß T±, cûng nhß nói: "mµt câu cu¯i cùng (mÕt h§u) m¾i ðªn lao quan (ngµ tri®t ð¬)". kë ðã ngµ nghe r°i tñ biªt, kë chßa ngµ nghe r°i không hi¬u thì t× ðó kh·i lên nghi tình ð¬ ði ðªn ch² ngµ.
102 M£c Chiªu Thi«n: Dùng cái tâm nång quán im l£ng (m£c) nhìn hÆn mµt ði¬m (s· quán) g÷i là m£c chiªu, nghîa là im l£ng chiªu soi mµt ch². Cûng nhß im l£ng khán chæ "vô" là l÷t vào M£c-chiªu tà-thi«n vì trø n½i im l£ng chÆng th¬ ðÕt ðªn kiªn tánh, nên cûng thuµc v« thi«n b®nh.
103. Mê Tình: Vì ch¤p th§t mà mê ho£c chánh lý g÷i là mê tình.
104. Mµt Chuy¬n Ngæ: Chuy¬n là nghîa vô trø. Thi«n Tông khám xét ng߶i h÷c nªu ðáp ðßþc mµt chuy¬n ngæ thì ðßþc ¤n chÑng là ðã ngµ.
105. Na Già иnh: D¸ch là ðÕi ð¸nh, b¤t cÑ lúc nào n½i nào, ði ðÑng ng°i n¢m, ðµng t¸nh, b§n rµn ränh rang, ð«u · trong ð¸nh, chÆng có xu¤t nh§p g÷i là na già ð¸nh.
106. Nåm ThÑ Tà MÕng: l. giä hi®n kÏ lÕ mua chuµc tín ngßÞng nhß t¸ch c¯c, th¥n thông v.v..., 2. tñ khoe công ðÑc, tài h÷c ; 3. coi bói, tß¾ng s¯ ; 4. hùng bi®n hô to, nh¤n mÕnh oai the; 5. khoe ðßþc nhi«u cúng d߶ng ð¬ l¤y lòng ng߶i. Ðây là nåm thÑ hành vi ð¬ c¥u lþi, nuôi s¯ng nên g÷i là tà mÕng.
107. Ngã Ch¤p: Ch¤p cái thân th¬ do tÑ ðÕi, ngü u¦n hòa hþp này là th§t ta g÷i là ngã ch¤p.
108. Ngã MÕn: Vì ch¤p th§t tñ ngã nên khi tiªp xúc v¾i ng߶i khác thì tö ra thái ðµ kiêu cång g÷i là ngã mÕn.
109. Nghi Sát: nghi là nghi tình, sát là giªt chªt mÕng cån cüa sanh tØ, tÑc là t× nghi ðªn ngµ, nên phß½ng ti®n cüa chß T± dùng ð¬ dçn d¡t h§u h÷c g÷i là nghi sát ng߶i thiên hÕ.
110. Nghi Tình: trong tâm ð« câu thoÕi ð¥u ho£c công án, tñ höi mà tñ sanh kh·i cái cäm giác không hi¬u, mu¯n hi¬u mà không hi¬u n±i, cûng chÆng l÷t vào tß duy, Thi«n Tông g÷i là nghi tình.
111. Nghîa S¡c Không: Chúng vi (vi tr¥n) tø lÕi g÷i là S¡c, chúng vi chÆng tñ tánh g÷i là Không, ðây là nói v« S¡c Không trong nhân ð¸a. Còn trong Không cüa chúng vi chÆng mµt vi, trong Không cüa mµt vi chÆng chúng vi, ðây là S¡c Không trên quä ð¸a, cûng là cái nghîa S¡c Không b¤t nh¸.
112. Nghi®p: Tâm kh·i ni®m, thân làm theo, t¤t cä hành vi ðã làm ho£c kh·i ni®m mà chßa làm ð«u g÷i là nghi®p.
113. Nghi®p Báo:TÕo thi®n nghi®p ðßþc phß¾c báo, tÕo ác nghi®p ðßþc kh² báo, g÷i là nghi®p báo.
114. Nghi®p Chß¾ng: B¤t cÑ thi®n nghi®p ho£c ác nghi®p ð«u là chß¾ng ngÕi sñ kiªn tánh giäi thoát, nên g÷i nghi®p chß¾ng.
115. Nghi®p Nhân, Nghi®p Quä: Hành vi do thân tâm s· kh·i, s· tác, huân nhim n½i thÑc thÑ tám thành chüng tØ tÑc là nghi®p nhân. G£p duyên mà hi®n hành tÑc là nghi®p quä.
116. Ngû B¤t ºng Thí: l. tài v§t phi nghîa; 2. Rßþu, thu¯c hút, ðµc dßþc; 3. lß¾i, bçy, chài b¡t; 4. võ khí giªt ng߶i; 5. âm nhÕc, næ s¡c. Ðây là nåm ði«u không nên dùng ð¬ b¯ thí.
117. Ngû Ðình Tâm Quán: l. b¤t t¸nh quán; 2. t× bi quán; 3. nhân duyên quán; 4. løc thÑc quán; 5. S± tÑc quán. Ðây là nåm thÑ thi«n quán cüa th×a thanh vån.
118. Ngû suy: Nåm thÑ tß¾ng suy cüa ng߶i cõi tr¶i s¡p chªt. l. Bông trên ð¥u héo tàn; 2. qu¥n áo nh½ b¦n ; 3. thân th¬ hôi thúi ; 4. nách ra m° hôi, 5. không ßa tòa ng°i.
160. Ph§t Ðà: Ng߶i giác ngµ cùng tµt ðã chÑng di®u giác nhß Ph§t Thích Ca.
161. Phi Lßþng: T¤t cä tri kiªn ch¤p th§t, sai trái v¾i hi®n lßþng, tÖ lßþng, g÷i là phi lßþng.
162. Phi«n Não: Kiªn ho£c, tß ho£c (kiªn giäi và tß tß·ng sai l¥m) nhiu loÕn sñ yên t¸nh cüa thân tâm g÷i là phi«n não.
163. Phi«n Não Chß¾ng: T¤t cä phi«n não do b¦y thÑ tình cäm (m×ng, gi§n, bu°n, vui, yêu, ghét, ham thích) và sáu thÑ døc v÷ng (cüa løc cån) sanh kh·i ð«u là chß¾ng ngÕi sñ giäi thoát cái kh± sanh tØ, nên g÷i là phi«n não chß¾ng.
164. Ph± Biªn: Là chÆng n½i nào không có, chÆng lúc nào không có.
165. Phß½ng Ti®n: Tùy theo cån c½ trình ðµ cüa chúng sanh, tùy nghi giä thiªt ðü thÑ thí dø ð¬ giáo hóa theo m÷i ng߶i, g÷i là phß½ng ti®n.
166. Phß½ng Trßþng: Phòng · cüa hòa thßþng trø trì, ngang rµng chï có mµt trßþng, nên g÷i là phß½ng trßþng.
167. Qüai нn: Quäi là · ð§u, ð½n là ð½n v¸. T¤t cä v§t s¯ng trong tòng lâm cüa mµt ông tång ð«u thuµc v« mµt ð½n v¸. ð§u mµt ngày thì làm chü (nhß mµt công dân) tòng lâm mµt ngày, · ð§u m߶i nåm thì làm chü tòng lâm m߶i nåm.
168. Qúan C½: Là quán xét cån c½, trình ðµ cüa ng߶i h÷c ð¬ theo ðó mà dÕy bäo.
169. Qúan Tß·ng: Dùng cái tâm nång quán ð¬ quán cái cänh s· quán, khi quán thành thì ni®m kh·i, cänh li«n hi®n, nhß quán m£t tr¶i thành tñu thì ni®m kh·i th¤y ban ðêm nhß ban ngày.
170. Qüang нn: Là gi߶ng rµng dài cüa Thi«n ð߶ng, m²i gi߶ng có th¬ n¢m m¤y chøc ng߶i. нn v¸ m²i ng߶i n¢m cÞ 0,8m.
171. Qu¯c е Tuy®t Яi: Là sáng tö th¬ døng cüa tñ tánh tuy®t ð¯i b¤t nh¸; kh¡p th¶i gian chÆng sanh di®t g÷i là Niªt Bàn; kh¡p không gian chÆng khÑ lai g÷i là Nhß Lai; ChÆng th¸ phi phân bi®t, g÷i là Bát Nhã. ChÆng trø chÆng ði g÷i là th¬ døng b¤t nh¸, chÆng trø thì phi t¸nh, chÆng ði thì phi ðµng, g÷i là Nhß Nhß B¤t-еng. {Xem thêm ÐÕi Th×a Tuy®t Яi Lu§n]
172. Sa ma Tha: Là thi«n quán cñc t¸nh, quán các pháp ð«u không nhß gß½ng soi các tß¾ng.
173. Sát Na: Là ð½n v¸ th¶i gian cñc kÏ ng¡n.
174. Sát Nhân Ðao, HoÕt Nhân Kiªm: C½ xäo cüa chß T± tiªp dçn h§u h÷c có cao th¤p. Th¤p là ti¬u c½ ti¬u døng, nghîa là chï biªt dùng sát, nhân, ðao mà chÆng biªt dùng hoÕt, nhân, kiªm. cao là ðü ðÕi c½ ðÕi døng, khéo dùng sát, nhân, ðao; cûng khéo dùng hoÕt, nhân, kiªm. Sát, nhân, ðao chï có th¬ khiªn ng߶i ti¬u tØ ti¬u hoÕt, còn ð°ng th¶i biªt dùng cä sát, nhân, ðao và hoÕt, nhân, kiªm thì có th¬ khiªn ng߶i ðÕi tØ ðÕi hoÕt.
175. Sáu ba la M§t: G°m ðàn na (b¯ thí), thi la (trì gi¾i), xi¬n ð« (nhçn nhøc) tÏ lê da (tinh t¤n), thi«n na (thiªn ð¸nh) bát nhã (trí hue), cûng g÷i là løc ðµ.
176. Sáu Mß½i hai Kiªn Ch¤p: TÑ cú x ngû u¦n = 20; 20 x tam thª = 60; 60 + hæu vô = 62. T¤t cä kiªn ch¤p ð«u chÆng ra ngoài 62 kiªn này. Nhß ch¤p s¡c là có, là không, là chÆng có chÆng không, là cûng có cûng không; ho£c quá khÑ không, hi®n tÕi có, v¸ lai không, ho£c quá khÑ có, hi®n tÕi có, v¸ lai không, ho£c tam thª ð«u có, ho£c tam thª ð«u không v.v... cµng chung thành 62 thÑ kiªn ch¤p.
177. Sáu ThÑ Ch¤n еng: chia làm ba: l. Sáu th¶i ch¤n ðµng: Ph§t nh§p thai, xu¤t thai, xu¤t gia, thành ðÕo, chuy¬n pháp luân, nh§p niªt bàn. 2. Sáu phß½ng ch¤n ðµng: Ðông n±i Tây chìm, Tây n±i Ðông chìm, nam n±i B¡c chìm, B¡c n±i nam chìm, Biên n±i trung chìm, trung n±i Biên chìm. 3. Sáu tß¾ng ch¤n ðµng: tß¾ng ðµng, tß¾ng n±i, tß¾ng ch¤n, tß¾ng kích, tß¾ng r¯ng, tß¾ng n±. Nhæng ch¤n ðµng k¬ trên ð«u tßþng trßng tri®u chÑng t¯t ð©p, nhßng ng߶i có thiên nhãn m¾i ðßþc th¤y.
178. Sân: do ð¯i cänh ho£c ghi nh¾, kích thích sanh kh·i cái tâm phçn nµ ho£c oán h§n g÷i là sân.
179. Si: ChÆng rõ thñc tß¾ng cüa sñ v§t, v¯n không th§t mà ch¤p cho là th§t, g÷i là si.
180. S· tri Chß¾ng: tri kiªn do bµ óc nh§n thÑc ðßþc ð«u là chß¾ng ngÕi sñ kiªn tánh, nên g÷i là s· tri chß¾ng.
181. Sß TØ R¯ng: khi Ph§t thuyªt pháp, b÷n ma nhiªp phøc, ý dø cho khi sß tØ r¯ng thì bá thú ð«u phøc v§y.
182. Tà Kiªn: cho r¢ng t¤t cä ð«u không có nhân quä, kiªn giäi này g÷i là tà kiªn.
183. TÕi Gia, Xu¤t Gia: TÕi gia tu hành th÷ ngû gi¾i g÷i là cß sî, nam g÷i là ¿u-bà-t¡c, næ g÷i là ¿u-bà-di. Xu¤t gia tu hành, nam næ th÷ gi¾i khác nhau, m¾i xu¤t gia cùng th÷ 10 gi¾i, nam g÷i là Sa-di, næ g÷i là Sa-di-ni. sa-di-ni th÷ thêm løc pháp gi¾i g÷i là ThÑc-xoa-ma-na-ni. sa-di th÷ 250 gi¾i g÷i là TÏ-kheo, ThÑc-xoa th÷ 348 gi¾i g÷i là TÏ-kheo-ni. Nhæng gi¾i k¬ trên g÷i là gi¾i Thinh-vån, thuµc v« ti®m gi¾i, phäi y theo c¤p b§c ti®m tiªn, không ðßþc nh¦y qua. Gi¾i b° tát thì thuµc v« ð¯n gi¾i, chÆng phân biªt c¤p b§c, nam, næ, tÕi gia, xu¤t gia; chï c¥n phát tâm chân chính, ð«u có th¬ th÷ cùng mµt lßþt.
184. Tam еc: TÑc là tham, sân, si.
185. Tam Giäi Thoát Môn: ghi trong kinh ÐÕi-Bát-Nhã, tÑc là Không, Vô Tß¾ng, Vô Nguy®n. Tên g÷i dù có ba, nhßng th¬ v¯n là mµt. Chß pháp th¬ Không, có tß¾ng ð«u v÷ng, nguy®n là mong c¥u. Ng߶i s½ tâm phát nguy®n chï là phß½ng ti®n tÕm th¶i. Ph§t là ng߶i vô c¥u, nªu ch¤p tß¾ng, ch¤p nguy®n, thì chÆng th¬ t× Không hi¬n døng mà lÕi chß¾ng ngÕi sñ giäi thoát vì h÷ có s· trø v§y.
186. Tam Gi¾i: Døc-gi¾i (có nam næ dâm døc), S¡c-gi¾i (không có nam næ dâm døc), Vô-s¡c-gi¾i (không có s¡c thân, chï có th¥n thÑc) g÷i là tam gi¾i.
187. Tam Hi«n: Ng߶i chÑng ð¡c ba thÑ quä v¸ Th§p Trø, Th§p HÕnh, Th§p H°i Hß¾ng.
188. Tam Huy«n tam Yªu: Là c½ xäo cüa Lâm Tª ð¬ kích thích hành giä tham thi«n phát kh·i nghi tình.
189. Tam Kh±: Kh±-kh±, hoÕi-kh±, hành-kh±. Kh±-kh± là lúc thân tâm ðang ch¸u th¯ng kh±. HoÕi-kh± là cái kh± vì sñ v§t vui thú b¸ m¤t ði. Hành-kh± là cái kh± chuy¬n biªn chÆng yên ð¸nh. Døc gi¾i có ðü ba kh±; S¡c-gi¾i chï có hoÕi-kh±, hành-kh±; Vô-S¡c-Gi¾i chï có hành-kh±.
190. Tam Luân Th¬ Không: Nói v« vi®c b¯ thí: kë b¯ thí, kë nh§n b¯ thí, tài v§t ð¬ b¯ thí, g÷i chung là tam luân. Thí mà chÆng trø n½i thí g÷i là tam luân th¬ không.
191. Tam ma Ы: Là thi«n quán tùy duyên biªn hi®n, quán các pháp ð«u giä nhß lúa mÕ huy¬n hóa mà d¥n d¥n tång trß·ng.
192. Tam M§t gia Trì: Thân, ngæ, ý là tam m§t. ÐÕi Nhñt Nhß lai bän th¬ kh¡p th¶i gian không gian là thân m§t, tiªng nói kh¡p th¶i gian không gian là ngæ m§t, thÑc ðÕi kh¡p th¶i gian không gian là ý m§t. Bàn tay kiªn ¤n là thân m§t, mi®ng tøng chú là ngæ m§t, tâm quán tß·ng là ý m§t. Thân, ngæ, ý ð°ng th¶i thñc hành g÷i là tam m§t gia trì.
193. Tam Muµi: Tñ tánh nhß nhß b¤t ðµng g÷i là chánh ð¸nh. Ði, ðÑng, n¢m, ng°i, làm vi®c ð«u · trong ð¸nh. Nªu tînh t÷a m¾i nh§p ð¸nh, có xu¤t có nh§p, thì chÆng phäi ðÕi ð¸nh.
194. Tam Nång Biªn: 1. trong thÑc thÑ tám, khi có mµt chüng tØ nào chín mùi, g£p duyên biªn hi®n, thuµc v« d¸-thøc nång biªn. 2. Dù trong chüng tØ ðü sÑc nång biªn còn phäi nh¶ thÑc thÑ bäy, ngày ðêm suy l߶ng ch¤p ngã, m¾i ðßþc biªn hi®n ra, thuµc v« suy l߶ng nång biªn; 3. hai thÑc thÑ bäy và thÑ tám, dù có tánh nång biªn, còn phäi nh¶ thÑc thÑ sáu, li¬u bi®t løc tr¥n (phân bi®t rõ ràng), m¾i ðßþc sanh kh·i hi®n hành, thuµc li¬u bi®t nång biªn; ba thÑc sáu, bäy, tám hþp tác biªn hi®n vû trø vÕn v§t g÷i là tam nång biªn.
195. Tam Nhân: Chánh nhân (bän nhân thành Ph§t), liu nhân (liu tri®t lý thành Ph§t), duyên nhân (trþ duyên thành Ph§t).
196. Tam Pháp n: Chß hành vô th߶ng, chß pháp vô ngã, niªt bàn t¸ch t¸nh, thuµc pháp ¤n chÑng cüa ti¬u th×a.
197. Tam Quán: Không quán, giä quán, trung quán, do Thiên-Thai tông kiªn l§p.
198. Tam TÕng Pháp Sß: tu sî ðã thông su¯t kinh tÕng, lu§t tÕng, lu§n tÕng, g÷i là Tam-TÕng Pháp-Sß.
199. Tam Tánh: Là thi®n, ác, vô ký (phi thi®n phi ác) g÷i chung là tam tánh. Còn tam tánh cüa Duy-thÑc tông là biªn-kª-ch¤p (ch¤p trß¾c), y-tha-kh·i (nhân duyên), viên-thành-th§t (Ph§t tánh).
200. Tam Thân: Pháp thân (bän th¬ Ph§t tánh), báo thân (thân tñ th÷ døng và tha th÷ døng), Ñng hóa thân (vì ðµ chúng sanh mà biªn hi®n nhæng thân thích Ñng v¾i m÷i chúng sanh).
201. Tam Thø: Kh± thø, lÕc thø, b¤t kh± b¤t lÕc thø (cûng g÷i là xä thø).
202 Tam Y: HÕ-y may nåm ði«u là An-ðà-hµi, trung-y may bäy ði«u là U¤t-ða-la-tång, thßþng-y may t× chín ði«u ðªn hai mß½i låm ði«u là Tång-già-lê.
203. Tào Khê: Là tên ð¸a phß½ng. ÐÕo tràng cüa Løc T± sáng l§p tÕi ð¸a phß½ng ðó nên xßng Løc T± là Tào Khê.
204. Tâm n: Th¥y dùng cái tâm ngµ cüa mình ¤n chÑng cái tâm cüa ð® tØ ðã ngµ, nói là l¤y tâm ¤n tâm, g÷i là tâm ¤n.
205. Tâm Chßa n: Kë chßa tri®t ngµ thì tâm chßa yên ±n, cûng là g¯c nghi chßa ðßþc dÑt sÕch.
206. Tâm Nång Biªn: D¸ Thøc nång biªn thuµc thÑc thÑ tám, tß-lßþng nång biªn thuµc thÑc thÑ bäy, liu-bi®t nång biªn thuµc thÑc thÑ sáu. VÕn sñ vÕn v§t trong vû trø ð«u do 3 thÑc này hþp tác biªn hi®n nên g÷i là tâm nång biªn.
207. Tâm, Tâm S¯: Tâm là 8 thÑ thÑc n½i tâm vß½ng. Tâm s¯ cûng g÷i là tâm s·, là hi®n tßþng bi¬u hi®n do tâm vß½ng hoÕt ðµng, g°m 51 tâm s·. do tông duy ThÑc kiªn l§p.
208. Tâm Yªu: VÕn pháp duy tâm chÆng th¬ k¬ xiªt, chï nói yªu chï, g÷i là tâm yªu.
209. T§p Khí Phi«n Não: Ðã thành thói quen ch¤p v« kiªn giäi và tß tß·ng sai l¥m cüa mình g÷i là t§p khí phi«n não.
210. Tánh Không: ChÆng ch¤p th§t có, chÆng ch¤p th§t không, chÆng ch¤p th§t chân, chÆng ch¤p th§t giä, ðßþc nhß thª thì các pháp ngay ðó tñ không, chÆng phäi tiêu di®t th¬ tß¾ng r°i m¾i thành không, nên g÷i là tánh không.
211. Tánh Tß¾ng: Ph§t thiªt l§p phß½ng ti®n ðem bän th¬ cüa tâm ð¸a m®nh danh là ©tánhª nhß Ph§t tánh, tñ tánh, th§t tánh, không tánh v.v...mà ðem nhæng tß tß·ng ch¤p th§t g÷i là tß¾ng, nói: ©Phàm s· hæu tß¾ng ð«u là hß v÷ngª, r°i chia làm b¯n c¤p ð¬ sáng tö nghîa tß¾ng: ngã tß¾ng, nhân tß¾ng, chúng sanh tß¾ng, th÷ giä tß¾ng. Nhßng sau khi kiªn tánh r°i thì chÆng phân bi®t tánh v¾i tß¾ng, mà g÷i bän th¬ cüa Ph§t tánh là thñc tß¾ng.
212. Tª HÕnh: Hành ðµng vi tª cüa ng߶i tu hành trong cuµc s¯ng h¢ng ngày, ð«u ðúng theo gi¾i lu§t cüa nhà Ph§t g÷i là tª hÕnh.
213. Tham: Có tâm mong c¥u sñ thành công hay ð¡c v§t và mu¯n thöa mãn døc v÷ng cüa mình ð«u g÷i là tham.
214. Tham Thi«n: tham thi«n chÆng phäi ng°i thi«n, ng°i thi«n chÆng phäi tham thi«n. tham thi«n · n½i tâm ngµ mà chÆng · n½i ng°i. trß¾c ð¶i nhà T¯ng trung Qu¯c (cách ðây 600 nåm), các t± sß m²i m²i dùng c½ xäo khiªn thi«n giä tñ kh·i nghi tình mà chÆng tñ biªt mình ðã tham thi«n, nên kë ngµ nhi«u lÕi mau ngµ. T× khi Truy«n Ðång Løc (l¸ch sØ thi«n tông) ra ð¶i, thi«n giä ðã biªt ðßþc c½ xäo cüa t± sß nên chÆng th¬ tñ kh·i nghi tình, t± sß b¤t ð¡c dî phäi dÕy tham thoÕi ð¥u nên sau này kë ngµ ít mà lÕi ch§m ngµ.
215. Tham ThoÕi Ð¥u (công án): Chæ tham tÑc là nghi. Ы câu thoÕi ð¥u höi th¥m trong tâm, cäm th¤y không hi¬u nên sanh kh·i nghi tình. Có nghi tình m¾i ðßþc g÷i là tham thi«n. tham thoÕi ð¥u cûng g÷i là khán thoÕi ð¥u, tÑc là nhìn ngay ch² mµt ni®m chßa sanh kh·i (là vô thüy vô minh) không biªt ðó là cái gì, ph¯i hþp v¾i câu thoÕi ð¥u ð¬ tång thêm nghi tình. [Xem thêm Ð߶ng L¯i Thñc Hành tham T± Sß Thi«n]
216. Tham V¤n: Hành giä ði các n½i tham h÷c, höi ðÕo g÷i là tham v¤n.
217. Thanh Vån: Vån Ph§t thanh giáo, nghîa là nghe Ph§t thuyªt TÑ Di®u Ъ (kh±, t§p, di®t, ðÕo) mà giác ngµ ðÕo ti¬u th×a.
218. Thánh Ъ: Lý ðÕo chân chánh do b§c thánh s· thuyªt g÷i là thánh ðª.
219. Thánh Ngôn Lßþng: Ngôn giáo cüa Ph§t thuyªt khiªn chúng sanh tr× mê kh·i tín, theo pháp tu hành ðßþc chÑng quä, cûng g÷i là thánh-giáo-lßþng.
220. Th¡ng Nghîa: Nghîa ðúng nhß thñc tª, t¤t cä nghîa lý khác chÆng th¬ so b¢ng, cûng g÷i là Ю-Nh¤t-Nghîa.
221. Thân trung m: m trß¾c ðä chªt, ¤m sau chßa sanh, có thân huyn hóa n½i khoãng giæa g÷i là thân trung ¤m, vì thi®n nghi®p ác nghi®p b¢ng nhau chßa rö ð¥u sanh n½i nào, trung ¤m này m²i 7 ngày mµt sanh tØ ð¬ ðþi nghi®p duyên chuy¬n biªn r°i ði ð¥u thai, có th¬ kéo dài ðªn 49 ngày.
222. Th§p Bát Biªn: Th¥n thông biªn hóa hi¬n hi®n trong th§p bát gi¾i (løc cån, løc tr¥n, løc thÑc) g÷i là th§p bát biªn.
223. Th§p иa: TÑc là b° tát th§p ð¸a, cûng g÷i là th§p thánh.
224. Th§p HÕnh: Quá trình tu chÑng cüa giáo môn t× ngôi s½ hÕnh ðªn ngôi th§p hÕnh, thuµc giai ðoÕn thÑ nhì cüa tam hi«n.
225. Th§p H°i Hß¾ng: Quá trình tu chÑng cüa giáo môn t× ngôi s½ h°i hß¾ng ðªn ngôi th§p h°i hß¾ng, thuµc giai ðoÕn thÑ ba cüa tam hi«n.
226. Th§p Lñc: 1. Trí lñc biªt sñ hþp lý, b¤t hþp lý. 2. Trí lñc biªt nghi®p báo cüa tam thª. 3. Trí lñc biªt thi«n ð¸nh, giäi thoát. 4. Trí lñc biªt các cån hay, d·. 5. Trí lñc biªt v« kiªn giäi. 6. Trí lñc biªt v« cänh gi¾i. 7. Trí lñc biªt nhân quä hành ðÕo. 8. Trí lñc thiên nhãn thông. 9. Trí lñc túc mÕng thông. 10. Trí lñc biªt t¤t cä sñ v§t ðúng nhß th§t tª.
227. Th§p Thánh: Ng߶i chÑng ð¡c quä v¸ t× s½ ð¸a ðªn th§p ð¸a, tÑc là b° tát s½ ð¸a ðªn th§p ð¸a.
228. Th§p Tín: T× s½ tín ðªn th§p tín, sÑc tin ð¯i v¾i tñ tâm ðã thành tñu viên mãn.
229. Th§p Trø: Quá trình tu chÑng cüa giáo môn t× s½ trø ðªn th§p trø, thuµc giai ðoÕn ð¥u tiên cüa tam hi«n.
230. Th§p XÑ: Cûng g÷i th§p ho£c, tÑc là tham, sân, si, mÕn, nghi (ngû ðµn xß¡) và thân kiªn, biên kiªn, tà kiªn, kiªn thü kiªn, gi¾i thü kiªn (ngû lþi xß¡), g÷i chung là th§p xÑ. (kiªn thü kiªn: ch¤p cái thành kiªn cho là chân lý; gi¾i thü kiªn: ch¤p cái tà gi¾i cho là chánh gi¾i).
231. Th§t Tß¾ng: Bän th¬ tñ tánh cùng kh¡p th¶i gian không gian, pháp tñ nhß thª chÆng do tÕo tác, chân th§t b¤t hß, nên g÷i th§t tß¾ng.
232. Thê Chï: Nghîa là cß trú.
233. Thª Gi¾i Cñc LÕc: Là qu¯c ðµ cüa ng߶i tu t¸nh ðµ c¥u vãng sanh. Vì qu¯c ðµ ðó chï có vui chÆng có kh± nên g÷i là cñc lÕc.
234. Thª Lßu B¯ Tß·ng: Thª là thª gian, lßu là lßu hành, b¯ là ph± biªn, tß·ng là tß tß·ng. Nghîa là thª gian ph± biªn lßu hành nhß v§y r°i. Cûng nhß kêu trâu là trâu, kêu ngña là ngña.
235. Thiên Ð߶ng: Là ch² · cüa ng߶i cõi tr¶i, chï th÷ vui chÆng th÷ kh±, phß¾c l¾n ch×ng nào thì tu±i th÷ cao ch×ng n¤y.
236. Thiên long Bát Bµ: Thiên, Long, DÕ xoa (quÖ dûng mãnh), Càn-Thác-Bà (hß½ng th¥n), a-tu-la (phi thiên), Ca-Lâu-La (Kiêm-Xí-Ði¬u), Kh¦n-Na-La (phi nh½n), Ma-H¥u-La-già (ÐÕi-mãng-Xa), g÷i chung là Bát-Bµ-Chúng.
237. Thiên Viên: Thiên là thiên hß¾ng mµt bên, viên là ð¥y kh¡p không gian th¶i gian. Tß½ng ð¯i là thiên, tuy®t ð¯i là viên. Thiên là có gi¾i hÕn, viên là chÆng có gi¾i hÕn, g÷i là thiên viên.
238. Thi«n B®nh: ÐÑng v« l§p tr߶ng T± Sß Thi«n, phàm có th¬ chß¾ng ngÕi sñ kiªn tánh ð«u g÷i là thi«n b®nh. Nói tóm lÕi, phàm có s· trø ð«u là b®nh, nhß trø n½i có, không, ðµng, t¸nh, nói, nín... nói cách khác l÷t vào tß½ng ð¯i, ð«u là b®nh.
239. Thi«n Na: Là thi«n quán t¸ch di®t, quán các pháp phi không phi giä mà vô trø, nhß âm thanh ¦n trong chuông tr¯ng.
240. Thi«n Tông: Ph§t giáo trung Qu¯c có chia làm nåm nhánh là: Thi«n, Giáo, T¸nh, Lu§t, M§t. T¤t cä ð«u có thi«n riêng bi®t nhßng không xßng là thi«n tông, chï có T±-Sß-Thi«n m¾i xßng là thi«n tông, cûng g÷i là Tông-Môn Thi«n.
241. Thi®n Cån: Là chüng tØ Ph§t tánh.
242. Thi®n tri ThÑc: Xßng hô ng߶i ðü chánh tri, chánh kiªn.
243. Th¸ Giä: trong Ph§t giáo, nhæng b§c cao tång vì c¥n phß½ng ti®n cho sñ ho¢ng pháp, nên ð«u có mµt hay hai ng߶i bên cÕnh h¥u hÕ ngày ðêm, ng߶i h¥u hÕ bên cÕnh g÷i là th¸ giä.
244. ThoÕi Ð¥u: Trß¾c khi chßa kh·i ni®m mu¯n nói câu thoÕi, tÑc là khi mµt ni®m chßa sanh kh·i, g÷i là thoÕi ð¥u. Nªu có kh·i ni®m cho là nên, cho là không nên, cho là ðúng, cho là không ðúng. Phàm có hai chæ "cho là" ð«u chÆng phäi thoÕi ð¥u.
245. ThoÕi ºng: Th¤y tri®u chÑng báo trß¾c sñ t¯t ð©p và sau này s¨ Ñng nghi®m ðúng v¾i tri®u chÑng ðó, g÷i là thoÕi Ñng.
246. Th×a Ðß½ng: Nghîa là ngay ðó lãnh th÷ ý cüa chß Ph§t, chß T±.
247. Th߶ng Trø: 1. chúng (tång, ni) · trong tòng lâm ð«u là ng߶i th߶ng trø, nghîa là chü nhân cüa tòng lâm, quy«n lþi và nghîa vø cüa ðÕi chúng ð«u bình ðÆng. 2. ©th߶ng trø tam bäoª thì cho tßþng Ph§t là Ph§t bäo, kinh Ph§t là pháp bäo, tång ni hi®n ti«n là tång bäo, th߶ng trø tam bäo này cûng ðÕi di®n cho Ph§t giáo th÷
249. Thßþng Ð߶ng: V¸ trø trì · tòng lâm m²i ngày hai l¥n s¾m chi«u lên pháp ð߶ng giäi ðáp sñ tham v¤n cüa tång chúng, g÷i là thßþng ð߶ng.
250. T¸ch Chiªu: T¸ch là nhß nhß b¤t ðµng, chiªu là chiªu soi kh¡p n½i. Vì th¬ døng cüa tñ tánh cùng kh¡p không gian và th¶i gian, t¸ch mà th߶ng chiªu, chiªu mà th߶ng t¸ch, t¸ch chiªu b¤t nh¸.
251. Ti®m Giáo: Pháp tu cüa giáo môn t× th§p tín, th§p trø, th§p hÕnh, th§p h°i hß¾ng, th§p ð¸a cho ðªn ðÆng giác, di®u giác, t×ng bñc d¥n d¥n tiªn lên, cûng g÷i là pháp thi«n gián tiªp.
252. Tiêu TÑc: Nghîa là tin tÑc tham thi«n công phu thành kh¯i ðÕt ðªn thoÕi ð¥u không th¤y mùi v¸ gì cä, ¤y là tin tÑc s¡p kiªn tánh.
253. Ti¬u Th×a: Dø cho xe nhö ch· mµt mình. Pháp ti¬u th×a phá nhân ngã ch¤p chÑng quä A-La-Hán, nhßng vçn còn pháp ngã ch¤p, nghï n½i hóa thành chÆng ðªn bäo s· (quä Ph§t), cûng g÷i là Thinh-vån-Th×a.
254. T÷a Thi«n: Phàm tînh t÷a quán tß·ng, chú tâm mµt ch² khiªn v÷ng tß·ng chÆng kh·i mà ðÕt ðªn tâm trí yên ð¸nh, ð«u g÷i là t÷a thi«n.
255. Tô T¤t иa: D¸ch là Di®u-Thành-Tñu, nghîa là sñ thành tñu b¤t khä tß nghì.
256. T± Sß: Sß phø cüa các tông phái, có ðü nång lñc truy«n pháp cho ð® tØ, thông th߶ng Ph§t giáo ð° g÷i là t± sß.
257. Tông а tri Giäi: Tông là thi«n tông, ð° là môn ð°. trong kinh Pháp-Bäo-Ðàn, Løc T± qu· Th¥n Hµi r¢ng: ©Ngß½i sau này dù ra ho¢ng pháp cûng chï là mµt môn ð° ðü tri giäi cüa thi«n tông mà thôiª (tri giäi là chß¾ng ngÕi sñ khai ngo).
258. Tông Th×a: TÑc là thi«n tông, cûng g÷i là T-S¿-THIN, là pháp thi«n trñc tiªp do Ph§t Thích ca ðích thân truy«n cho s½ t± Ma-Ha-Ca-Diªp.
259. Tòng Lâm: Lâm là r×ng, nhi«u cây tø lÕi mµt ch² g÷i là tòng. Xßa nay thi«n tông dùng danh t× này ð¬ xßng hô thi«n vi®n. trung Qu¯c có nhæng tòng lâm có th¬ dung nÕp hai ba ngàn hành giä tham thi«n cùng sinh hoÕt tu hành.
260. T±ng Trì: T±ng t¤t cä pháp, trì t¤t cä nghîa. T±ng trì t¤t cä pháp nghîa, chÆng thiªu sót mµt pháp mµt nghîa.
261. Trên Ðïnh Cô Phong: Ch² ðïnh núi cao tµt, dø cho kë kiªn tánh m¾i có ðü tß cách cß trú tÕi ðó.
262. Tri Khách: Ng߶i tiªp ðãi tân khách, có quy«n nh§n chúng. Ng߶i c¥u nh§p chúng phäi qua tri khách th¦m v¤n, nªu tri khách không ch¤p thu§n thì không ðßþc · lÕi.
263. Tri Kh¯: Ng߶i quän lý ti«n tài, v§t ch¤t, lß½ng thñc cüa tòng lâm.
264. Tri Liêu: Ng߶i quän lý các liêu phòng, trông coi ch² · cüa tång chúng.
265. Trình Giäi: Là trình kiªn giäi ho£c s· ngµ cüa mình ð¬ xin th¥y ¤n chÑng.
266. Tri sñ: Ng߶i quän lý, ði«u ðµng nhân sñ trong tòng lâm.
267. Tri TÕng: Ng߶i quän lý v« kinh sách cüa tòng lâm.
268. Tri Viên: Ng߶i trông coi v߶n tßþc tr°ng tr÷t, cûng g÷i là viên ð¥u.
269. Trung ÐÕo: ChÆng l÷t hai bên tß½ng ð¯i g÷i là trung ðÕo, cûng chÆng trø n½i chính giæa.
270. Truy«n Ðång: T± Sß Thi«n do t± sß t× ð¶i, t× ð¶i truy«n xu¯ng gi¯ng nhß ðèn này truy«n qua ðèn kia, mµt ðèn có th¬ truy«n sang muôn ngàn ðèn, m÷i ðèn ð«u sáng tö. Cái ánh sáng cüa ðèn s¯ mµt (s½ to) cûng không giäm b¾t mµt tí.
271. Truy«n Tâm Pháp Yªu: T± sß thi«n tông ðem yªu chï tham thi«n ð¶i ð¶i tß½ng truy«n cho thi«n giä y theo pháp yªu tu t§p thì ðßþc minh tâm kiªn tánh, giäi thoát t¤t cä kh±, ðÕt ðªn tñ do, tñ tÕi vînh vin.
272. Trß¾c Tß·ng: Là tß tß·ng ch¤p th§t.
273. Tu Ða La: D¸ch là khª kinh, tÑc là kinh ði¬n khª hþp cån c½ trình ðµ cüa chúng sanh, cûng là ðúng theo ý Ph§t.
274. Tøc Ъ: Tñ tánh b¤t nh¸ chÆng th¬ din tä, nay vì mu¯n ðµ ng߶i thª tøc nên min cßÞng chia làm hai m£t (b« m£t và b« trái) ð¬ din tä. Vi®c dùng l¶i nói phß½ng ti®n din tä b« trái nhß ©b¤t c¤u, b¤t t¸nh, b¤t tång, b¤t giäm phi hæu, phi vô v.v...ª g÷i là tøc ðª.
275. Tß Ho£c: C¯ ch¤p cái tß tß·ng sai l¥m là tß ho£c.
276. TÑ B¤t Khä Khinh: 1. Thái tØ dù nhö s¨ làm qu¯c vß½ng, nên b¤t khä khinh. 2. con r¡n dù nhö, ðµc hay giªt ng߶i, nên b¤t khä khinh. 3. Ng÷n lØa dù nhö hay sanh höa hoÕn, nên b¤t khä khinh. 4. sa di dù nhö hay chÑng thánh quä là r¤t b¤t khä khinh.
277. TÑ B¤t Khä Thuyªt: 1. sanh sanh b¤t khä thuyªt; 2. sanh b¤t sanh b¤t khä thuyªt; 3. B¤t sanh sanh b¤t khä thuyªt; 4. B¤t sanh b¤t sanh b¤t khä thuyªt.
278. TÑ Cú: Là có, không, chÆng có chÆng không, cûng có cûng không. Phàm tß½ng ð¯i ð«u · trong tÑ cú nhß chân, giä, nói, nín v.v... (chân, giä, chÆng chân chÆng giä, cûng chân cûng giä; nói, nín, chÆng nói chÆng nín, cûng nói cûng nín). T¤t cä tri kiªn tß tß·ng cüa ng߶i ð¶i ð«u chÆng ra ngoài tÑ cú này.
279. TÑ ÐÕi: V§t ch¤t thuµc c¯ th¬ là ð¸a ðÕi, d¸ch th¬ là thüy ðÕi, nhi®t ðµ là höa ðÕi, khí th¬ là phong ðÕi, nói chung là tÑ ðÕi.
280. TÑ Li®u Giän: ÐoÕt cänh chÆng ðoÕt nhân, ðoÕt nhân chÆng ðoÕt cänh, cänh nhân ð«u ðoÕt, cänh nhân ð«u chÆng ðoÕt. [Xem Lâm Tª Ngæ Løc]
281. TÑ Nhiªp Pháp: 1. B¯ thí nhiªp: ð¯i v¾i ng߶i ham tài thì b¯ thí tài, ng߶i ham pháp thì b¯ thí pháp. 2. Ái ngæ nhiªp: dùng ngôn ngæ ôn hòa t× ái khiªn ng߶i sanh tâm hoan hï. 3. Lþi hành nhiªp: dùng hành vi t±n mình lþi ng߶i ð¬ cäm hóa ng߶i. 4. аng sñ nhiªp: tñ hÕ ð¸a v¸ mình vì ðµ kë hÕ ti®n thì ð°ng sñ v¾i kë hÕ ti®n, vì ðµ kë ån xin thì ð°ng sñ v¾i kë ån xin, cho ðªn vì ðµ chó, heo thì ð°ng sñ v¾i chó, heo (ð¥u thai thành chó, heo).
282. TÑ T¥m Tß Quán: 1. danh tñ t¥m tß: truy cÑu danh tñ cüa t¤t cä pháp ð«u chÆng th§t. 2. Sñ tß¾ng t¥m tß: truy cÑu m²i m²i sñ tß¾ng hi®n tßþng trên thª gi¾i ð«u do tâm thÑc biªn hi®n, nhân duyên s· thành lìa thÑc chÆng có. 3. Tñ tánh giä l§p t¥m tß: truy cÑu tñ tánh cüa danh tñ và sñ tß¾ng, chï là phß½ng ti®n giä l§p, tánh ðµc l§p ð«u b¤t khä ð¡c. 4. sai bi®t giä l§p t¥m tß: truy cÑu các tß¾ng sai bi®t cüa danh ho£c sñ cûng ð«u giä l§p chÆng th§t.
283. TÑ Thi«n Bát иnh: Là s½ thi«n, nh¸ thi«n, tam thi«n, tÑ thi«n; là b¯n l¾p thi«n cüa cõi tr¶i s¡c gi¾i. Có thi«n là có ð¸nh nên tÑ thi«n cûng là b¯n thÑ ð¸nh, cµng thêm b¯n thÑ ð¸nh cüa cõi tr¶i tÑ không (vô s¡c gi¾i) thành tám thÑ ð¸nh, g÷i chung là tÑ thi«n bát ð¸nh.
284. TÑ Thi«n B®nh: Là tác (làm), chï (ngßng), nh§m (m£c k®), di®t. Sñ kiªn tánh chÆng do tác, chÆng do chï, chÆng do nh§m, chÆng do di®t. Nªu ch¤p vào thì thành b®nh. Nhßng ng߶i chßa kiªn tánh thì có th¬ dùng làm thu¯c.
285. TÑ Trí: duy thÑc tông chuy¬n bát thÑc thành tÑ trí: chuy¬n ti«n ngü thÑc thành ©thành s· tác tríª, chuy¬n thÑc thÑ sáu thành ©di®u quan sát tríª, chuy¬n thÑc thÑ bäy thành ©bình ðÆng tánh tríª, chuy¬n thÑc thÑ tám thành ©ðÕi viên cänh tríª. Hoàn thành tác døng mà chÆng phân bi®t g÷i là thành s· tác trí, quan sát th¤u tri®t mà chÆng qua sñ tác ý, g÷i là di®u quan sát trí, phá hªt ngã ch¤p, th¤y các pháp bình ðÆng g÷i là bình ðÆng tánh trí, nhß gß½ng tròn soi kh¡p m߶i phß½ng thª gi¾i, chÆng có ch² thiªu sót g÷i là ðÕi viên cänh trí. [Xem thêm:Vû Trø quan Thª KÖ ThÑ 21]
286. TÑ Vô NgÕi Trí: 1. Thông ðÕt danh tñ cüa các pháp vô ngÕi, g÷i là pháp vô ngÕi trí. 2. Thông ðÕt t¤t cä các nghîa lý vô ngÕi, g÷i là nghîa vô ngÕi trí. 3. hay dùng ðü thÑ t× ngæ phß½ng ti®n thí dø tùy nghi din thuyªt, g÷i là t× vô ngÕi trí. 4. N½i các pháp nghîa viên dung vô ngÕi, khéo thuyªt tñ tÕi, khiªn chúng sanh d¬ ðßþc tín giäi th÷ trì, g÷i là khéo thuyªt vô ngÕi trí, nói chung là tÑ vô ngÕi trí.
287. TÑ y Pháp (Y: là cån cÑ theo): 1. y pháp b¤t y nhân. 2. y nghîa b¤t y ngæ. 3. y trí b¤t y thÑc. 4. y liu nghîa b¤t y b¤t liu nghîa.
288. T× Bi: T× là ban vui cho ng߶i, bi là cÑu kh± cho ng߶i. Ph§t pháp nói vô duyên t×, ð°ng th¬ bi. Vô duyên thì chÆng có nång s· nên chÆng có nång thí s· thí. аng th¬ thì chÆng phân bi®t mình v¾i ng߶i nên kh± cüa ng߶i tÑc là kh± cüa mình, vui cüa ng߶i tÑc là vui cüa mình. [Xem Kinh T× Bi]
289. Tñ Tánh: Bän th¬ cüa tâm vô hình vô thanh cùng kh¡p th¶i gian không gian, cái døng cûng cùng kh¡p nhß thª chÆng c¥n qua tác ý mà Ñng døng tñ ðµng. Chúng sanh v¾i chß Ph§t bình ðÆng b¤t nh¸.
290. TÖ Lßþng: Ng߶i tu chánh pháp giäi ngµ, dùng thí dø ð¬ thuyªt minh thñc tß¾ng cüa hi®n lßþng, khiªn ng߶i phát kh·i tín giäi, g÷i là tÖ lßþng.
291. Viên Giác: Là giác ngµ bän th¬ tñ tánh v¯n viên mãn, cùng kh¡p th¶i gian không gian. [Xem Kinh Viên Giác]
292. Vi®n Chü: trung Qu¯c, vi®n chü là v¸ chü nhi®m mµt tòa nhà trong tòng lâm, · dß¾i quy«n v¸ trø trì.
293. Vô Kh¦u: Vô kh¦u thì vô thuyªt vô th¸ (khai th¸), g÷i là chân thuyªt; vô thuyªt thì vô thính vô vån (nghe) g÷i là chân vån.
294. Vô Ký Không: Kë tham thi«n nªu chÆng có nghi tình, cûng chÆng có v÷ng tß·ng, trong tâm gi¯ng nhß mµt t¶ gi¤y tr¡ng, tÑc l÷t vào vô ký không, là thuµc v« thi«n b®nh.
295. Vô L§u: Không có t§p khí phi«n não là vô l§u.
296. Vô Minh: Mµt ni®m chßa kh·i là vô thüy vô minh, mµt ni®m m¾i kh·i li«n thành nh¤t ni®m vô minh. Ti«n ni®m di®t, h§u ni®m sanh, sanh di®t tß½ng tøc thì thành sanh tØ luân h°i.
297. Vô Ni®m: TÑc là bän ni®m sÆn có, chÆng n±i mµt ni®m nào khác. Nghîa là n½i thª lßu b¯ tß·ng chÆng sanh ra trß¾c tß·ng. ChÆng phäi tråm ði«u chÆng nghî, nªu tråm ð«u chÆng nghî, ho£c cho là ni®m tuy®t ð«u chÆng phäi bän ý cüa vô ni®m. [Xem thêm bài Chánh Ni®m và Vô Ni®m]
298. Vô Sanh: Vô sanh tÑc vô thüy, vô thüy tÑc vô sanh, nhß con gà v¾i trÑng gà ð«u chÆng có sñ b¡t ð¥u tÑc là hi¬n bày nghîa vô sanh.
299. Vô Thüy: Vû trø vÕn v§t ð«u chÆng th¬ tìm tòi sñ b¡t ð¥u, vì th¶i gian v¯n chÆng trß¾c sau, nói trß¾c chÆng có thüy, nói sau chÆng có chung, ðây cûng là cái nghîa các pháp vô sanh.
300. Vô Thüy Vô Minh: Trß¾c khi mµt ni®m chßa sanh kh·i g÷i là vô thüy vô minh. Ðây là ngu°n g¯c cüa ý thÑc, thi«n tông g÷i là thoÕi ð¥u, cûng g÷i là ð¥u sào tråm thß¾c. khi ¤y trong tâm thanh thanh t¸nh t¸nh chßa có ý thÑc phân bi®t, khi b¸ ngoÕi cänh kích thích n±i lên mµt ni®m thì tr· thành nh¤t ni®m vô minh.
301. Vô Trø: ChÆng ch¤p th§t thì chÆng trø mµt cú nào trong tÑ cú, ngay khi ðó tñ tánh hi®n hành, lìa tß½ng ð¯i mà nh§p vào cänh gi¾i tuy®t ð¯i.
302. Vô Tß¾ng: Cänh gi¾i do løc cån tiªp xúc løc tr¥n cäm biªt ðßþc, nªu ch¤p là th§t thì có tß¾ng, nªu không ch¤p là th§t thì vô tß¾ng. [Xem Kinh kim Cang]
Chân thành cäm ½n ðÕo hæu Tâm linh ðã bö thì gi¶ chuy¬n ra tiªng Vi®t chu¦n VISCII, lay-out và index tòan bµ t§p Ngæ Vñng Ph§t H÷c này. (9-2026)