Duy thÑc trong Th¡ng Pháp TÕng

Bình Anson

Bài viªt n¥y dña theo các ý tß·ng chính trong bài tham lu§n "Some introductory notes on Abhidhamma" cüa TÏ kheo Punnadhammo, Canada, ðång trên di­n ðàn truy«n thông internet nåm 1998.

-oOo-

1. V« Th¡ng Pháp (Abhidhamma)

TÕng thÑ ba cüa tam TÕng kinh Ði¬n (Tipitaka) là abhidhamma Pitaka. TÕng n¥y th߶ng ðßþc g÷i là Lu§n TÕng vì theo h® th¯ng kinh ði¬n ÐÕi th×a, ðây là t§p hþp các bµ lu§n giäi cüa các v¸ cao tång ÐÕi th×a. tuy nhiên, trong h® Nguyên thüy và ð¬ sát nghîa, abhidhamma là t§p hþp các bài giäng sâu xa cüa ÐÑc Ph§t v« th¬ tính cüa vÕn pháp, và th߶ng ðßþc sách Tàu phiên âm là A-tÏ-ðàm. D¸ch ðúng nghîa là vi Di®u Pháp hay Th¡ng Pháp. Cûng có ng߶i d¸ch là Яi Pháp hay ÐÕi Pháp, nhßng kém ph± quát h½n.

Theo truy«n th¯ng, Th¡ng Pháp ðßþc nhi«u Ph§t tØ nam tông kính mµ và tin tß·ng r¢ng ðó là các bài giäng m²i ðêm cüa ÐÑc Ph§t cho chß thiên và hoàng h§u ma-da trong ba tháng cüa mùa hÕ thÑ bäy tÕi cung tr¶i Ðao Lþi. Vào ban ngày, Ngài tóm t¡t lÕi cho ÐÕi ðÑc Xá-lþi-ph¤t, và sau ðó ngài Xá-lþi-ph¤t khai tri¬n rµng ra thành bµ Th¡ng Pháp.

Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cÑu kinh sØ Ph§t giáo, bµ Th¡ng Pháp n¥y ðßþc khai tri¬n v« sau, trong các thª kÖ ho¢ng hóa ðÕo Ph§t trong th¶i kÏ phân chia bµ phái, và ðßþc ðúc kªt lÕi tÕi ÐÕi hµi Kªt t§p kinh ði¬n l¥n thÑ 4 · Tích lan vào nåm 20 trß¾c Công Nguyên. Ðây là kªt quä cüa n«n vån h÷c A-tÏ-ðàm, cån bän chung cho m÷i tông phái, k¬ cä ÐÕi th×a. Dù r¢ng v« sau n¥y, các di­n d¸ch chi tiªt cüa Duy-thÑc tông ÐÕi th×a có nhi«u khác bi®t, có th¬ nói là các ý tß·ng chính yªu và khái ni®m v« duy thÑc ðó ð«u cùng có chung mµt ngu°n g¯c.

Nhìn chung, Th¡ng Pháp là mµt c¯ g¡ng nh¢m t±ng hþp các bài giäng trong kinh tÕng qua mµt c¤u trúc bao quát và liên kªt. Th¡ng Pháp là mµt h® th¯ng tâm lý h÷c phÑc tÕp và tinh vi. Ngoài ra, Th¡ng Pháp cûng nh¡m ðªn các v¤n ð« v« siêu hình, th¬ tính, lu§n lý, giäi thoát n¢m ngoài phÕm vi cüa tâm lý h÷c tây phß½ng hi®n th¶i.

Ь thông hi¬u Th¡ng Pháp, ngoài vi®c tra cÑu kinh ði¬n và sách v· (xin xem ph¥n Tài Li®u tham Khäo · cu¯i bài viªt), hành giä c¥n phäi thñc chÑng quán ni®m nµi tâm, trong ðó phß½ng cách hæu hi®u nh¤t là hành trì các pháp thi«n minh sát - chÆng hÕn nhß các phß½ng pháp trong quy¬n thanh T¸nh ÐÕo (Visudhimagga) cüa ngài Ph§t âm (Buddhaghosa) mà hi®n nay vçn còn ðßþc áp døng tÕi nhi«u thi«n vi®n · Miªn Ði®n, Thái lan và Tích Lan. Th¡ng Pháp li®t kê r¤t chi tiªt v« các ph¥n tØ cüa tâm thÑc và mô tä sñ v§n hành r¤t vi tª cüa tâm thÑc. Ь th¬ nghi®m, hành giä c¥n phäi quán sát nµi tâm mµt cách tinh t߶ng t×ng th¶i kh¡c mµt, và t× ðó s¨ hi¬u Th¡ng Pháp r¯t ráo h½n. trong ý nghîa ðó, Th¡ng Pháp có th¬ xem nhß là mµt môn tâm lý h÷c thñc nghi®m tinh vi và bao quát.

2. Các nguyên t¡c c½ bän

Mµt cách tóm t¡t, Th¡ng Pháp ðßþc dña ch£t chë theo ba Уc Tính - tam pháp ¤n - cüa m÷i hi®n tßþng hæu vi: Kh± (dukkha), Vô th߶ng (anicca), Vô ngã (anatta). Thêm vào ðó, Th¡ng Pháp cûng dña theo lu§t Duyên kh·i, nhß là mµt nguyên t¡c t±ng quát và mµt sñ v§n hành có ði«u ki®n tính. T¤t cä m÷i biªn c¯ trên ð¶i ð«u v§n hành theo lu§t nhân quä, không có gì ngçu nhiên ho£c áp ð£t b·i mµt v¸ th¥n tÕo hóa. Ði«u ki®n tính là sñ di­n tä cüa mµt chu²i nhân-và-quä, nh¤t là 12 nhân duyên th߶ng ðßþc th¤y trong nhi«u bài kinh, b¡t ð¥u b¢ng: "do vô minh mà duyên sinh các nghi®p hành, do hành mà duyên sinh thÑc, v.v...", và ðßa ðªn các hoÕn kh±.

T× ðó, Th¡ng Pháp ðßa ra các tiên ð« sau:

- Không có gì sinh ra mà không có nguyên nhân.

- Không có gì sinh ra mà chï do mµt nguyên nhân.

- Không có gì sinh ra mà không có tác ðµng.

- Không có gì t°n tÕi h½n mµt th¶i kh¡c.

3. B¯n phân hÕng chính

Th¡ng Pháp ð« c§p ðªn hai loÕi sñ th§t: sñ th§t thông th߶ng (chân lý chª ð¸nh, tøc ðª, thª ðª, sammutisacca), và sñ th§t tuy®t ð¯i (chân lý siêu vi®t, chân ðª, ð® nh¤t nghîa ðª, paramatthasacca). theo ð® nh¤t nghîa ðª, t¤t cä m÷i sñ v§t trên ð¶i, m÷i pháp (dhamma), có th¬ ðßþc xªp theo b¯n phân hÕng chính:

- S¡c (Rupa)

- Tâm, tâm vß½ng (Citta)

- S· hæu tâm, hay Tâm s· (Cetasika)

- Niªt Bàn (Nibbana, Nirvana)

Ь ð¯i chiªu v¾i kinh tÕng, trong c£p Danh-S¡c thì · ðây, Th¡ng pháp chia danh (nama) làm 2 loÕi: Tâm và Tâm s·. trong khái ni®m v« ngû u¦n - s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc - thì thÑc (vinnana) ðßþc Th¡ng Pháp xem nhß là Tâm (hay tâm vß½ng), còn th÷, tß·ng, hành thì ðßþc xem là Tâm s· (riêng Hành thì ðßþc chia chë ra làm nhi«u ph¥n tØ khác).

S¡c Pháp

S¡c là th¬ ch¤t vô tri giác h¢ng biªn hoÕi ð±i thay. Có t¤t cä 28 s¡c pháp, phân thành 2 nhóm:

- Nhóm TÑ ðÕi (ÐÕi chüng): ð¤t, nß¾c, lØa, gió.

- Nhóm y ðÕi sinh (TÑ ðÕi s· tÕo): g°m 24 s¡c pháp

Trong nhóm tÑ ðÕi, Фt là ð£c tính cÑng m«m, choán không gian; Nß¾c là ð£c tính d¨o nh¶n, quªn tø; LØa là ð£c tính nóng lÕnh, nång lßþng; và Gió là ð£c tính di ðµng, ðàn h°i.

Nhóm y ðÕi sinh là do b¯n ÐÕi chüng s¡c kªt hþp tác thành, g°m có 24 s¡c pháp: 5 T¸nh s¡c, 4 Hành cänh s¡c, 2 Bän tánh s¡c, 1 Tâm s· y s¡c, 1 MÕng s¡c, 1 Thñc s¡c, 1 HÕn gi¾i s¡c, 2 Bi¬u s¡c, 3 Biªn hóa s¡c, và 4 Tß¾ng s¡c.

Tâm Pháp (Tâm Vß½ng Pháp)

Tâm, theo Th¡ng Pháp, là sñ nh§n thÑc sñ hi®n hæu cüa ð¯i tßþng, sñ biªt, sinh kh·i trong mµt th¶i kh¡c khi có tr¥n cänh. Có nhi«u cách phân chia Tâm. Thông th߶ng là phân chia làm 6 tâm (thÑc), theo sáu cØa tiªp xúc: m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, và ý.

Theo cách phân giäi chi tiªt cüa Th¡ng Pháp thì tâm t±ng th¬ ðßþc chia làm 89 tâm vß½ng. Có nhi«u cách kªt nhóm các tâm vß½ng n¥y, trong ðó có th¬ kªt nhóm theo cõi gi¾i:

- Døc gi¾i có 54 tâm: 23 d¸ thøc tâm, 11 duy tác tâm, 12 b¤t thi®n tâm, và 8 thi®n tâm.

- S¡c gi¾i có 15 tâm: 5 thi®n tâm, 5 d¸ thøc tâm, và 5 duy tác tâm, tùy theo các c¤p ðµ thi«n-na hæu s¡c (rupajhana).

- Vô s¡c gi¾i có 12 tâm: 4 thi®n tâm, 4 d¸ thøc tâm, và 4 duy tác tâm, tùy theo các c¤p ðµ thi«n-na vô s¡c (arupajhana). 4. Siêu thª gi¾i (lokuttaram) có 8 tâm siêu thª: tâm ðÕo và tâm quä cüa m²i quä v¸ thánh (Dñ lßu, Nh¤t lai, B¤t lai, A-la-hán).

Cûng có khi tâm ðßþc chia làm 121 tâm vß½ng. Sñ khác bi®t là do cách phân chia cüa tâm siêu thª: thay vì chia làm 8 loÕi tâm siêu thª thì tâm tÕi 5 t¥ng thi«n-na (jhana) cüa m²i ðÕo quä ðßþc ðßa vào, tÕo thành 40 tâm siêu thª (8 x 5).

Mµt cách kªt hþp khác là kªt theo 4 nhóm: 12 thi®n tâm, 21 b¤t thi®n tâm, 36 d¸ thøc tâm và 20 duy tác tâm. B¤t thi®n tâm là tâm phát sinh t× tham, sân, si; còn Thi®n tâm là tâm phát sinh t× vô tham, vô sân, vô si. Các tâm n¥y ð«u tÕo nghi®p (kamma) mà kªt quä là các tâm D¸ thøc. Tâm duy tác là tâm tuy có hành ðµng nhßng không tÕo nghi®p, không có kªt quä d¸ thøc.

Tâm s· (S· hæu tâm)

Tâm s· là các ph¥n c¤u thành Tâm vß½ng, là ph¥n s· hæu cüa Ý ho£c ThÑc, phø trþ cho sñ biªt cänh. Có t¤t cä 52 tâm s·: Th÷, Tß·ng, và 50 tâm s· trong nhóm Hành. B¯n ð£c tính quan tr÷ng cüa tâm s· là:

- ð°ng sinh v¾i Tâm,

- ð°ng di®t v¾i Tâm,

- ð°ng nß½ng mµt v§t v¾i Tâm, và

- ð°ng biªt mµt cänh v¾i Tâm.

Chúng ta c¥n biªt rõ các ð£c tính quan tr÷ng n¥y, b·i vì khi phân tích t×ng thành ph¥n, có khi ta l¥m tß·ng r¢ng có mµt sñ tách bi®t giæa tâm và tâm s·.

M²i khi mµt loÕi tâm sinh ra thì kèm theo v¾i mµt t§p hþp các tâm s· tß½ng Ñng. M²i loÕi tâm có mµt nhóm tâm s· riêng bi®t theo các qui lu§t nh¤t ð¸nh. tuy nhiên có nhóm tâm s· biªn hành (sabbacittasadharana, universals) kªt hþp trong m÷i loÕi tâm, trong ðó có 7 tâm s·: xúc, th÷, tß·ng, tß, nh¤t tâm (ð¸nh), mÕng quy«n, và tác ý.

Nhóm tâm s· bi®t cänh (pakinnaka, occasionals) là các tâm s· có th¬ thi®n, có th¬ b¤t thi®n, tùy theo ð¯i tßþng tâm, g°m có 6 tâm s·: t¥m, tÑ, th¡ng giäi (quyªt ð¸nh), tinh t¤n (c¥n), hoan hÖ, và døc.

Nhóm tâm s· b¤t thi®n (akusala, unwholesome) g°m có 14 tâm s·: si, vô tàm (không h± th©n), vô quý (không sþ tµi l²i), trÕo cØ, tham, tà kiªn, sân, mÕn, t§t (ganh ghét), l§n (bön xën), h¯i quá (h¯i h§n), hôn tr¥m, thøy miên, và hoài nghi.

Nhóm tâm s· t¸nh quang (sobhana, beautiful) là các tâm s· t¯t ð©p, trong sÕch, thanh t¸nh, và g°m có 25 tâm s·, ðßþc chia làm 4 loÕi:

- 19 tâm s· t¸nh quang biªn hành: tín, ni®m, tàm, quý, vô tham, vô sân, hành xã, t¸nh thân, t¸nh tâm, khinh thân, khinh tâm, nhu thân, nhu tâm, thích thân, thích tâm, thu¥n thân, thu¥n tâm, chánh thân, và chánh tâm.

- 3 tâm s· tiªt chª: chánh ngæ, chánh nghi®p, và chánh mÕng.

- 2 tâm s· vô lßþng: bi và tùy hÖ.

- 1 tâm s· tu® quy«n (pannindriya): hi¬u biªt sñ v§t ðúng nhß th§t, qua 3 ð£c tß¾ng kh±, vô th߶ng, và vô ngã.

Lµ trình tâm (Tâm lµ)

Mµt trong nhæng ý ni®m chính yªu trong Th¡ng Pháp là sñ v§n hành cüa tâm, g÷i là Tâm Lµ hay Lµ trình Tâm (cittavithi, cognitive series). Mµt tâm kh·i sinh, trø và di®t trong mµt th¶i gian r¤t ng¡n, th߶ng g÷i là mµt sát na tâm (cittakkhana, mind-moment). M²i khi tiªp xúc v¾i ð¯i tßþng, các loÕi tâm xäy ra theo mµt lµ trình r¤t phÑc tÕp, tùy theo các hoàn cänh riêng bi®t. Thông th߶ng, các v¸ giäng sß dùng mµt thí dø ð½n giän khi m¡t th¤y mµt ð¯i tßþng ð¬ di­n tä mµt lµ trình tiêu bi¬u g°m 17 sát na nhß sau:

1. Hµ kiªp (bhavanga, hæu ph¥n) v×a qua

2. Hµ kiªp rúng ðµng

3. Hµ kiªp dÑt dòng

4. Ngû môn hß¾ng tâm (· ðây là nhãn môn)

5. Nhãn thÑc

6. Tiªp thu

7. Xác ð¸nh

8. Phán ðoán

9 - 15. Bäy sát na tâm t¯c hành (javana, impluse)

16 - 17. hai sát na tâm ð°ng s· duyên (th§p di)

Sát na tâm ð¥u tiên g÷i là g÷i là "hµ kiªp v×a qua" vì lúc ðó, cänh chßa có tác ðµng qua m¡t, và lu°ng hµ kiªp còn liên h® v¾i cänh quá khÑ. hai sát na kª tiªp là khi hµ kiªp rúng ðµng và tan v·, và tâm tr· v« thñc tÕi, và hß¾ng v« ð¯i tßþng qua con m¡t (nhãn môn hß¾ng tâm), và nhãn thÑc sinh kh·i. ba sát na kª tiªp là tâm b¡t ð¥u tiªp nh§n và suy xét, phán ðoán. Bäy sát na tâm t¯c hành là quan tr÷ng nh¤t vì ðây là lúc tâm có th¬ tÕo nghi®p hành m¾i. Nghi®p n¥y có th¬ tÕo quä tÑc th¶i trong lµ trình kª tiªp, hay s¨ tÕo quä trong mµt tß½ng lai v« sau ho£c kiªp sau. hai sát na cu¯i cùng là tâm ghi nh§n, tùy theo bän ch¤t cüa ð¯i tßþng mà c߶ng ðµ ghi nh§n có th¬ thay ð±i. Cu¯i cùng, tâm lÕi r½i vào lu°ng hµ kiªp (bhavanga), và tiªn vào lµ trình kª tiªp. Trên mµt bình di®n nào ðó, có h÷c giä cho r¢ng quan ni®m v« lu°ng bhavanga là cån bän cho vi®c khai tri¬n các quan ni®m v« Tàng thÑc (A-lÕi-da thÑc) cüa duy thÑc tông v« sau n¥y.

C¥n nên biªt r¢ng toàn th¬ mµt lµ trình nhß thª xäy ra r¤t nhanh, và có hàng vÕn lµ trình xäy ra chï trong mµt ch¾p m¡t. Ngoài ra còn có các lµ trình tâm khác, tùy theo hoàn cänh, chü th¬ và ð¯i tßþng. Th¡ng Pháp còn ð« c§p các lµ trình tâm ð£c bi®t nhß lúc c§n tØ, lúc nh§p thai, khi hành giä ð¡c các t¥ng thi«n-na, và khi ðÕt các ðÕo quä thánh. xin xem thêm chi tiªt trong các tài li®u li®t kê · ph¥n tham Khäo.

Niªt Bàn

Phân hÕng cu¯i cùng là Niªt Bàn. Ðây là pháp duy nh¤t không có ð£c tß¾ng vô th߶ng và phi«n kh±. Ðây là pháp duy nh¤t không có ði«u ki®n tính (pháp vô vi) ho£c phø thuµc vào các pháp khác. V« tñ tánh (sabhavato) thì Niªt Bàn là an t¸nh, v¡ng l£ng (santi) và chï có mµt. theo sñ vi®c thì Niªt Bàn có hai: hæu dß y Niªt Bàn và vô dß y Niªt Bàn. Th§t ra, chúng ta không th¬ nào di­n tä ho£c phân tích Niªt Bàn b¢ng ngôn t× ð¯i ðäi cüa hi®p thª. 

Bình Anson

Tháng 01, 2026

Tài li®u tham khäo:

Vi®t ngæ

(1) vi Di®u Pháp (tr÷n bµ 7 quy¬n), Hòa thßþng Gi¾i Nghiêm d¸ch, Chùa KÏ Viên (Qu§n 3) xu¤t bän tÕi Sài Gòn trong th§p niên 1990.

(2) vi Di®u Pháp Nh§p Môn, TÏ kheo Giác Chánh, xu¤t bän tÕi Sài Gòn trong th§p niên 1970.

(3) Siêu Lý H÷c, TÏ kheo Giác Chánh, xu¤t bän tÕi Sài Gòn trong th§p niên 1970.

(4) Th¡ng Pháp T§p Yªu Lu§n, Hòa thßþng minh Châu d¸ch, VÕn HÕnh, Sài Gòn, 1973. Chùa KÏ Viên (Washington DC) in lÕi nåm 1989.

Anh ngæ(1) N. van gorkom (1976). abhidhamma in daily Life. Bangkok, Thailand. isbn 189-76-3317-3 

(2) mahathera narada (1979). a manual of Abhidhamma. Colombo, sri Lanka. reprinted by buddhist missionary Society, Malasia, 1987.

(3) bhikkhu bodhi (1993). a comprehensive manual of Abhidhamma. Kandy, sri Lanka. isbn 955-24-0103-8

(4) Buddhaghosa. the path of purification (Visuddhimagga), translated by bhikkhu nanamoli (1991). Kandy, sri Lanka. isbn 955-24-0023-6 (Thanh T¸nh ÐÕo, ni sß Trí Häi d¸ch Vi®t).

(5) sayadaw u acinna (1997). the light of Wisdom. kuala Lumpur, Malaysia.

-oOo-