Cùng mµt c² xe: mahayana và Theravada

Bình Anson

Ph§t giáo ngày nay có nhi«u tông phái v¾i các truy«n th¯ng khác nhau. tuy nhiên, chúng ta th߶ng phân bi®t hai tông phái chính: Ph§t Giáo ÐÕi th×a - Mahayana, và Ph§t Giáo Nguyên thüy - Theravada. Ph§t Giáo mahayana th¸nh hành · các nß¾c Tây TÕng, Mông C±, trung Hoa, Tri«u Tiên, và Nh§t Bän. trong khi ðó, Ph§t Giáo theravada ðßþc lßu truy«n rµng rãi · Tích lan (Sri Lanka), Miªn Ði®n, Thái Lan, Lào và cam B¯t.

Riêng Vi®t nam có l¨ là mµt qu¯c gia Á Châu ð¥u tiên mà cä hai tông phái l¾n n¥y ð«u ðßþc chính thÑc th×a nh§n và ðã cµng tác hoÕt ðµng trong nhi«u th§p niên qua. Tông phái ÐÕi th×a có mµt truy«n th¯ng lâu ð¶i và ðã có m£t tÕi Vi®t nam do các tu sî „n е truy«n sang vào cu¯i thª kÖ thÑ ii C.N [10, t. 47]. Tông phái Nguyên thüy cûng có m£t tÕi vùng ð¤t n¥y qua nhi«u thª kÖ trong các cµng ð°ng ng߶i Kh½ me (Cao Miên) tÕi mi«n nam Vi®t Nam, và ðßþc truy«n bá ðªn các Ph§t tØ ng߶i Vi®t trong th§p niên 1940 [11, t. 15]. trong nhæng nåm g¥n ðây lÕi có nhæng dñ án d¸ch thu§t các kinh ði¬n cüa cä hai truy«n th¯ng, t× các vån bän g¯c tiªng Hán và tiªng Pali, sang tiªng Vi®t hi®n ðÕi. 

Trong bài viªt ng¡n dß¾i ðây, tôi xin mÕn phép trình bày s½ lßþc v« ngu°n g¯c cüa mahayana và Theravada, l°ng trong b¯i cänh l¸ch sØ phát tri¬n cüa ðÕo Ph§t tÕi „n е trong khoäng 1000 nåm ð¥u tiên sau khi ÐÑc Ph§t nh§p Niªt Bàn. Tiªn trình ðó ðßþc tÕm chia làm ba th¶i kÏ: th¶i kÏ nguyên thüy (100 nåm), th¶i kÏ bµ phái (400 nåm), và th¶i kÏ chuy¬n hóa (500 nåm).

1. Th¶i kÏ nguyên thüy

Trong 45 nåm truy«n dÕy ðÕo pháp, ÐÑc Ph§t ðã ð¬ lÕi r¤t nhi«u bài giäng, trong nhi«u hoàn cänh khác nhau, cho nhi«u ng߶i thuµc m÷i t¥ng l¾p trong xã hµi. Các bài giäng n¥y th߶ng ðßþc các v¸ tu sî ð® tØ ghi nh¾, s¡p xªp lÕi, truy«n kh¦u cho nhau, và dùng ð¬ giäng lÕi cho ng߶i khác. khi ðßþc phân ph¯i ði ho¢ng dß½ng ðÕo pháp · các vùng khác nhau, các bài giäng n¥y th߶ng ðßþc chuy¬n d¸ch ra tiªng ð¸a phß½ng và ði«u n¥y ðßþc ÐÑc Ph§t ch¤p nh§n và khuyªn khích [1, t. 42].

Có mµt l¥n, hai v¸ ðÕi ðÑc yamelu và tekula xin phép ÐÑc Ph§t ð¬ ghi chép và chuy¬n d¸ch nhæng bài giäng cüa Ngài sang tiªng Vedic, v¯n là vån tñ cüa gi¾i quý tµc dùng ð¬ phúng tøng kinh V® Ðà, ð¬ bäo ðäm tính nh¤t quán và chính xác cüa các bài kinh, nhßng Ph§t không ð°ng ý. Ngài cho r¢ng các bài giäng cüa Ngài phäi ðßþc ph± biªn ðªn m÷i ng߶i qua ngôn ngæ ð¸a phß½ng ð¬ h÷ có th¬ nghe, hi¬u và thñc hành ðßþc [1, t. 43]. Cûng vì v§y mà dù r¢ng ÐÑc Ph§t dùng tiªng magadhi (Ma Ki®t Ðà) ð¬ giäng pháp, nhßng các bài giäng ðã ðßþc truy«n kh¦u b¢ng nhi«u thÑ tiªng khác nhau.

Sau khi ÐÑc Ph§t nh§p di®t, ngài ma ha ca Diªp tri®u t§p mµt hµi ð°ng g°m khoäng 500 tu sî tÕi vùng ð°i núi ngoÕi thành Vß½ng Xá (Rajagaha) ð¬ kªt t§p kinh ði¬n, sau n¥y ðßþc g÷i là ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ Nh¤t. "Kªt t§p" có nghîa là thu góp, t§p hþp lÕi, ôn lÕi, ð×ng ð¬ cho tán th¤t. Tiªng PhÕn là "sangiti", có nghîa là cùng nhau tøng lÕi (chanting together). 

Trong ÐÕi Hµi n¥y, ngài ma ha ca Diªp là chü quän, ngài a nan Ða ð÷c lÕi các bài kinh giäng và ngài ¿u ba ly ð÷c lÕi các ði«u lu§t. sau l¥n kªt t§p ð¥u tiên n¥y, bµ Lu§t TÕng và bµ kinh TÕng ðßþc ðúc kªt [2, t. 69]. Lúc ¤y, kinh TÕng ðßþc chia ra thành 4 bµ chính: Tr߶ng Bµ, trung Bµ, Tß½ng ¿ng Bµ, và Tång chi Bµ.

2. Th¶i kÏ bµ phái

Sau ðó, nhi«u phái ðoàn truy«n giáo ðßþc gØi ði các n½i ð¬ ho¢ng dß½ng ðÕo pháp, t× mi«n trung „n ðªn mÕn nam và mÕn Tây xÑ „n е. trong th¶i kÏ n¥y có nhi«u biªn ðµng, thay ð±i b¯ cøc chính tr¸ giæa các vß½ng qu¯c trong vùng, và vì thª có nhi«u thay ð±i trong sinh hoÕt xã hµi, tÕo änh hß·ng ðªn các sinh hoÕt tång ðoàn, nh¤t là tÕi nhæng n½i mà Ph§t giáo còn m¾i, chßa væng mÕnh. Nhi«u tu sî trë trong nhæng vùng n¥y b¡t ð¥u cäm th¤y có nhu c¥u c¥n sØa ð±i gi¾i lu§t và l« l¯i sinh hoÕt ð¬ phù hþp v¾i ð¶i s¯ng ð¸a phß½ng.

Mµt tråm nåm sau ngày ÐÑc Ph§t nh§p di®t thì có mµt ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ ii tÕi thành vaisali v¾i 700 tu sî, møc ðích chính là ð¬ giäi quyªt các tranh ch¤p v« 10 ði«u lu§t cån bän, trong ðó có lu§t c¤m các tu sî thu nh§n vàng bÕc do dân chúng cúng d߶ng [2, t. 80]. Nhßng thêm vào ðó, ÐÕi Hµi cûng duy®t lÕi các kinh ði¬n, và kªt t§p mµt s¯ bài kinh giäng không ðßþc ðúc kªt lúc trß¾c. Ðó là nhæng c½ s· ð¬ thành hình bµ kinh thÑ 5, Ti¬u Bµ, v« sau n¥y [3, t. 50-56].

Vì ÐÕi Hµi quyªt ð¸nh giØ nguyên 10 ði«u gi¾i lu§t cån bän mà không sØa ð±i, mµt s¯ tu sî trë không hài lòng và b¡t ð¥u có khuynh hß¾ng ly khai. Ðây là m¥m m¯ng ðßa ðªn sñ phân chia ð¥u tiên trong tång ðoàn: bµ phái Trß·ng Lão Thuyªt Bµ (Sthaviravada) g°m các tu sî có khuynh hß¾ng bäo thü, và ÐÕi Chúng Bµ (Mahasanghika) g°m các tu sî có khuynh hß¾ng cäi cách [2, t. 81]. 

Mµt tråm nåm sau ðó, mµt ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ iii ðßþc tri®u t§p dß¾i th¶i vua a Døc (Asoka), 268-232 T.C.N. (Trß¾c Công Nguyên). Dß¾i sñ chï ðÕo cüa ngài Møc Ki«n Liên tu Ъ (Moggaliputta Tissa), ÐÕi Hµi n¥y g°m khoäng 1000 tu sî ðúc kªt kinh TÕng và Th¡ng Pháp TÕng. kinh TÕng (Sutta Pitaka) gi¶ ðây g°m 5 Bµ Kinh: Tr߶ng Bµ, trung Bµ, Ti¬u Bµ, Tß½ng ¿ng, và Tång chi [2, t. 109]. 

Thêm vào ðó, t± chÑc tång ðoàn theo truy«n th¯ng Trß·ng Lão Thuyªt ðßþc ch¤n chïnh lÕi theo ðúng các gi¾i lu§t. trong th¶i kÏ n¥y, ÐÕi Chúng Bµ b¡t ð¥u phân chia ra thành nhi«u tông phái. Nhi«u nhà sØ h÷c ghi nh§n có t¤t cä b¯n l¥n phân chia, t±ng cµng là 7 tông phái trong vòng 200 nåm. Bên cÕnh ðó, Trß·ng Lão Thuyªt Bµ cûng b¸ phân chia bäy l¥n, tÕo ra m߶i mµt tông phái [2, t. 111]. Vì v§y mà ngày nay có nhi«u sách viªt v« "m߶i tám tông phái", cµng thêm v¾i hai bµ phái ð¥u tiên [4, t. 123]. tuy nhiên, cûng có sách ðã li®t kê ðªn 34 tông phái [2, t. 115].

Vua a Døc là mµt v¸ vua r¤t sùng bái ðÕo Ph§t, và ðã ðóng góp r¤t nhi«u trong công cuµc phát huy ðÕo pháp. Ngài ðã gØi nhi«u phái ðoàn ði truy«n giáo nhi«u n½i. trong ðó có ÐÕi ðÑc Mahinda, mµt trong nhæng ng߶i con cüa ngài, cùng v¾i 4 v¸ tu sî ðßþc gØi sang ðäo Tích lan ð¬ truy«n bá ðÕo Ph§t. 

Mµt m£t khác, ðÕo Ph§t cûng ðßþc phát tri¬n rµng rãi · mÕn Tây B¡c, và trung tâm Ph§t giáo · kashmir tr· thành mµt trong nhæng trung tâm chính th¶i ðó. trong th¶i kÏ n¥y, các tß tß·ng ÐÕi th×a b¡t ð¥u thành hình, và thâm nh§p vào mµt vài tông phái cüa ÐÕi Chúng Bµ, chÆng hÕn nhß tông Thuyªt Xu¤t Thª Bµ (Lokottaravadin).

3. Th¶i KÏ Chuy¬n Hóa - Theravada

Khi ÐÕi ðÑc mahinda và phái ðoàn truy«n giáo sang Tích Lan, ngài ðßþc vua Tích lan giúp xây c¤t mµt ngôi chùa l¾n, g÷i là ÐÕi Tñ Vi®n (Mahavihara), và t× ðó thành l§p tông phái ÐÕi Tñ Vi®n · xÑ n¥y. 

Mµt tråm nåm sau thì mµt ngôi chùa khác, tñ vi®n Vô Úy S½n (Abhayagiri), ðßþc xây c¤t và các tu sî · chùa n¥y b¡t ð¥u tÕo änh hß·ng l¾n mÕnh · Tích Lan. Thêm vào ðó, cûng có nhi«u nhóm tu sî v¾i khuynh hß¾ng ÐÕi th×a t× „n е sang hoÕt ðµng tÕi xÑ n¥y, nhßng không có änh hß·ng sâu rµng. 

Sñ tranh giành änh hß·ng giæa hai tông phái nguyên thüy ÐÕi Tñ Vi®n và Vô Úy S½n kéo dài qua nhi«u thª kÖ, và chï ch¤m dÑt vào khoäng thª kÖ thÑ 12, khi nhóm ÐÕi Tñ Vi®n ðßþc vua parakkamabahu chính thÑc th×a nh§n, kªt tÕo thành tông phái theravada nhß chúng ta th¤y ðßþc ngày nay.

Vào nhæng th§p niên cu¯i cùng trß¾c công nguyên (29-17 T.C.N.), khoäng 500 tu sî phái mahavihara t§p h÷p lÕi và b¡t ð¥u cho viªt các bµ Kinh, Lu§t và Th¡ng Pháp trên mµt loÕi gi¤y b¢ng lá b¯i ða. L¥n ð¥u tiên, sau g¥n 500 nåm truy«n kh¦u, ba bµ TÕng ðßþc ghi chép hoàn toàn trên lá b¯i, và t× ðó bµ tam TÕng kinh ði¬n h® pali ðßþc tÕo ra và lßu truy«n cho ðªn ngày nay. Ðó là ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ IV. S· dî vån tñ pali ðßþc dùng vì ðó là ngôn ngæ chính th¯ng mi«n Tây „n và là ngôn ngæ sØ døng b·i ngài Mahinda. 

Nh¶ tình trÕng xã hµi tß½ng ð¯i ±n ð¸nh và ðäo Tích lan tß½ng ð¯i bi®t l§p nên các bµ tam TÕng n¥y ðã ðßþc gìn giæ nguyên v©n, dù r¢ng trong khi sao chép chuy¬n truy«n t× ð¶i n¥y sang ð¶i khác, có th¬ có mµt vài sØa ð±i, s½ sót. Nhßng ðó chï là các ðoÕn nhö, không quan tr÷ng [3, t. 59-60]. T× ðó, ÐÕi TÕng kinh ðßþc truy«n bá sang các nß¾c lân c§n nhß Miªn Ði®n, Thái Lan, Lào, và cam B¯t. 

Ngoài ra, mµt s¯ các bài lu§n thuyªt cüa các danh sß trong th¶i kÏ n¥y, nhß bµ thanh T¸nh ÐÕo (Visuddhimagga) cüa ngài Ph§t Âm (Buddhaghosa) trß¾c tác trong thª kÖ 4 C.N., bµ Th¡ng Pháp T§p Yªu Lu§n (Abhidhammattha Sangaha) cüa ngài Anuruðha, ... cûng ðßþc quý tr÷ng, gìn giæ và lßu truy«n cho ðªn ngày nay.

Danh t× theravada là tiªng Pali, ð°ng nghîa v¾i chæ sthaviravada cüa tiªng Sanskrit, có nghîa là giáo thuyªt cüa các v¸ trß·ng lão (Doctrine of the Elders). Sách Tàu th߶ng d¸ch là Trß·ng Lão Bµ, có khi d¸ch là Thßþng T÷a Bµ, nhßng d¸ch sát nghîa là Trß·ng Lão Thuyªt Bµ, là mµt trong hai bµ phái chính t× th¶i kÏ nguyên thüy. tuy nhiên, danh t× theravada ngày nay th߶ng ðßþc dùng ð¬ chï truy«n th¯ng Ph§t giáo nam tông, b¡t ngu°n t× Tích Lan, ch¸u nhi«u änh hß·ng cüa nhóm ÐÕi Tñ Vi®n (Mahavihara), do ÐÕi ðÑc mahinda và các tu sî thuµc tông phái Phân Bi®t Thuyªt Bµ (Vibhajyavada), mµt nhánh cüa Trß·ng Lão Thuyªt Bµ, truy«n bá vào Tích lan khoäng 200 nåm trß¾c Công nguyên. Có sách cho r¢ng th§t ra, ngài mahinda thuµc truy«n th¯ng Xích аng Di®p Bµ (Tamrasatiya), bµ phái cüa các tu sî m£c y màu ð°ng ðö và là mµt nhánh nhö cüa Phân Bi®t Thuyªt Bµ [12, t.17-18]. 

So v¾i các tông phái khác vçn còn hoÕt ðµng ngày nay, truy«n th¯ng theravada có th¬ ðßþc xem nhß là mµt truy«n th¯ng tß½ng ð¯i lâu ð¶i nh¤t, tß½ng ð¯i g¥n v¾i th¶i kÏ nguyên thüy nh¤t.

4. Th¶i KÏ Chuy¬n Hóa - Mahayana

Khoäng 200 nåm sau ngày Ph§t nh§p Niªt Bàn, phái ÐÕi Chúng Bµ bành trß¾ng tÕi nhi«u vùng cüa xÑ „n е và b¡t ð¥u phân hóa thành nhi«u tông phái, trong ðó có tông phái lokottaravada (Thuyªt Xu¤t Thª). tuy nhiên, trong th¶i kÏ ð¥u, các tông phái ð«u sØ døng kinh ði¬n a hàm (Agama) b¢ng ngôn ngæ Sanskrit, m£c dù ðã có mµt vài sØa ð±i ð¬ hàm chÑa tß tß·ng ðÕi th×a. 

Cho ðªn nay, các sØ li®u ð«u chï r¢ng kinh ði¬n ðÕi th×a b¡t ð¥u xu¤t hi®n trong nhæng nåm cu¯i cùng trß¾c Công nguyên, lúc ð¥u là mµt vài bài kinh ng¡n, v« sau ðßþc b± sung thêm, và kªt t§p lÕi thành nhæng bµ kinh l¾n.

Tuy nhiên, chúng ta vçn chßa biªt ðích xác là danh xßng mahayana - ÐÕi Th×a b¡t ð¥u ðßþc sØ døng vào lúc nào, b¡t ngu°n t× tông phái nào trong th¶i kÏ bµ phái. Bµ kinh ð¥u tiên có ð« c§p ðªn danh xßng n¥y là bµ kinh Di®u Pháp Liên Hoa. Có l¨ ðó là kªt tø cüa nhæng tiªn hóa tß tß·ng trong m¤y tråm nåm sau khi có sñ phân hóa tång ðoàn l¥n ð¥u tiên. 

Có h÷c giä cho r¢ng mahayana b¡t ngu°n t× ÐÕi Chúng Bµ vì cùng có nhæng ý ni®m phóng khoáng trong gi¾i lu§t. tuy nhiên các ý tß·ng cüa tông phái Thuyªt Nh¤t Thiªt Hæu Bµ (Sarvastivadin), mµt tông chính cüa Trß·ng Lão Bµ, cûng ðßþc thu døng và hàm chÑa trong kinh ði¬n Mahayana. Có h÷c giä cho r¢ng mahayana phát ngu°n t× các tu sî có tß tß·ng cäi cách t× nhi«u tông phái khác nhau, nhß tông Nh¤t Thuyªt Bµ (Ekavyavaharika), Thuyªt Xu¤t Thª Bµ (Lokottaravadin), Kª Dçn Bµ (Kaukutika), v.v... [2, t. 261].

Kinh ði¬n ÐÕi th×a b¡t ð¥u xu¤t hi®n nhi«u h½n, có h® th¯ng h½n, t× thª kÖ 1 C.N. tr· v« sau. Tiªc r¢ng các bµ kinh ð¥u tiên, nhß kinh duy ma C§t, Li­u ba la M§t, B° Tát TÕng, tam Pháp Kinh, v.v... nay không còn nguyên bän Sanskrit, mà chï còn d¸ch bän chæ Hán và Tây TÕng, nên không th¬ ð¯i chiªu, truy t¥m ngu°n g¯c [2, t. 276]. tuy nhiên các bµ kinh ðÕi th×a quan tr÷ng khác nhß ÐÕi Bát Nhã, Pháp Hoa, hoa Nghiêm, a di Ðà vçn còn các bän g¯c tiªng sanskrit [2, t. 275-295].

Sñ xu¤t hi®n các bµ kinh ðÕi th×a và sau ðó là các quy¬n lu§n thuyªt cüa các ngài Mã Minh, long Th÷, long Trí, Ы Bà, Vô Trß¾c, Thª Thân trong b¯n thª kÖ ð¥u Công nguyên ðánh d¤u sñ thành hình và bành trß¾ng nhanh chóng cüa Ph§t giáo mahayana trong toàn xÑ „n е. änh hß·ng n¥y ðã d¥n d¥n lan rµng sang trung Hoa, và t× ðó có nhæng phong trào truy«n bá, chuy¬n d¸ch kinh ði¬n · trung hoa qua nhi«u thª kÖ, t× thª kÖ 1 ðªn thª kÖ 7 C.N., qua ba ngõ giao thông chính: ð¥u tiên là qua mi«n trung Á, qua ngõ nepal - Tây TÕng, và b¢ng ð߶ng bi¬n. 

5. Cùng mµt c² xe - Pháp th×a (Dhammayana)

Tóm lÕi, trong 100 nåm sau khi ÐÑc Ph§t t¸ch di®t, giæa ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n i và II, ÐÕo Ph§t ðßþc xem nhß là · trong th¶i kÏ nguyên thüy, v¾i mµt tång ðoàn tß½ng ð¯i còn ít, có nhi«u liên h® ch£t chë, gi¾i lu§t thu¥n nh¤t, dß¾i sñ lãnh ðÕo cüa các cao tång v¯n ðã xu¤t gia và th÷ gi¾i khi ÐÑc Ph§t còn tÕi thª.

Sang th¶i kÏ bµ phái, kéo dài khoäng 400 nåm t× sau ÐÕi Hµi ii cho ðªn ð¥u Công nguyên, các m¥m m¯ng phân hoá ðã b¡t ð¥u xu¤t hi®n, v¾i sñ phân chia thành hai Bµ, và sau ðó tiªp tøc phân hóa thành 18 tông. qua ÐÕi Hµi iii ðßþc t± chÑc dß¾i tri«u vua a Døc, vi®c kªt t§p kinh TÕng và Th¡ng Pháp TÕng xem nhß ðã hoàn t¤t. M£c dù trong th¶i kÏ n¥y các kinh a Hàm và gi¾i lu§t nguyên thüy vçn ðßþc các tông phái tôn tr÷ng - v¾i nhæng cách di­n d¸ch khác nhau - các ý tß·ng canh tân, ðÕi chúng hóa ðÕo pháp b¡t ð¥u thành hình, nh¤t là trong thª kÖ cu¯i cùng trß¾c Công nguyên.

Th¶i kÏ tiªp theo là th¶i kÏ chuy¬n hóa, kéo dài khoäng 500 nåm cho ðªn ð¥u thª kÖ 6. trong th¶i kÏ n¥y, Ph§t giáo b¡t ð¥u có hai hß¾ng phát tri¬n khác nhau, và kéo dài änh hß·ng ðªn ngày nay. T× „n е, ðÕo Ph§t ðßþc truy«n v« hß¾ng Nam, sang ðäo Tích Lan, và tÕo l§p mµt cån bän væng ch¡c · ðó. ÐÕi Hµi Kªt T§p l¥n iv tÕi Tích lan ðánh d¤u vi®c ghi chép toàn bµ tam TÕng kinh - Lu§t - Th¡ng Pháp trên lá b¯i, và ðßþc lßu truy«n cho ðªn ngày nay qua truy«n th¯ng Theravada.

Cûng trong th¶i kÏ n¥y, các tß tß·ng canh tân cüa ÐÕi th×a ðã b¡t ð¥u tÕo änh hß·ng l¾n mÕnh, qua các bµ kinh ði¬n m¾i và qua các bµ lu§n thuyªt cüa các danh tång vào giæa và cu¯i th¶i kÏ n¥y. Các tông phái ÐÕi th×a b¡t ð¥u xu¤t hi®n và tång trß·ng nhanh chóng. ÐÕo Ph§t truy«n sang mÕn Tây B¡c, tÕo l§p trung tâm Ph§t giáo · Kashmir, và t× ðó truy«n vào trung Hoa.

Khi ðÕo Ph§t b¡t ð¥u bành trß¾ng · trung Hoa, tång ðoàn · ðó ðã thu nh§n và chuy¬n d¸ch r¤t nhi«u kinh ði¬n, t× nhi«u ngu°n g¯c và tông phái khác nhau, và qua nhi«u th¶i kÏ l¸ch sØ. Các bµ tam TÕng nguyên thüy ðßþc d¸ch ra chæ Hán t× hai, ba tông phái khác nhau, chÆng hÕn nhß t× tông Thuyªt Xu¤t Thª Bµ và Thuyªt Nh¤t Thiªt Hæu Bµ. 

Các bµ kinh chính cüa ÐÕi th×a cûng thª, có nhi«u thay ð±i theo th¶i gian, và ðßþc b± sung, sØa chæa nhi«u l¥n. Có khi các bµ kinh n¥y chï ðßþc truy«n kh¦u b¢ng tiªng PhÕn vào trung Hoa, r°i sau ðó m¾i ðßþc d¸ch, giän lßþc, nhu§n s¡c và ghi chép lÕi [5, t. 365-368]. Có khi các danh tång trung hoa du hành sang „n е h÷c t§p r°i mang v« các bµ kinh ði¬n ð¬ phiên d¸ch và ph± biªn trong nß¾c. Cûng có nhæng bµ kinh không có ngu°n g¯c rõ ràng và có l¨ ðã ðßþc trß¾c tác tÕi trung Hoa. Cä hai truy«n th¯ng chính -- theravada và mahayana -- ð«u có m£t tÕi xÑ n¥y trong th¶i gian ðó.

Ь s¡p xªp và th¯ng nh¤t ngu°n g¯c cüa các loÕi kinh ði¬n, các tång sî th¶i ðó ðã ðßa ra nhi«u giä thuyªt khác nhau. trong ðó, thuyªt cüa ngài Trí Giä, tông Thiên thai , là ph± thông nh¤t và vçn còn th¤y lßu døng cho ðªn ngày nay trong mµt s¯ sách Ph§t giáo. Ngài cho r¢ng ÐÑc Ph§t ðã giäng kinh pháp trong 5 th¶i kÏ: hoa Nghiêm, a Hàm, Phß½ng ÐÆng, Bát Nhã, và Pháp hoa - ÐÕi Niªt Bàn [5, t. 442], và vì thª có nhi«u loÕi kinh ði¬n t× nhi«u tông phái khác nhau. tuy nhiên, ðây chï là mµt l¯i giäi thích chü quan ð¬ t±ng hþp, h® th¯ng hóa toàn bµ kinh ði¬n và bi®n minh cho Pháp hoa tông mà thôi. Giä thuyªt n¥y không có chÑng li®u l¸ch sØ, và không ðßþc các nhà nghiên cÑu sØ h÷c Ph§t giáo ngày nay công nh§n [5, t. 305-310; 6, t. 151-152].

TÕi Tích lan cûng thª, trong nhæng thª kÖ ð¥u tiên, cä hai truy«n th¯ng mahayana và theravada ð«u có m£t tÕi xÑ n¥y, m£c dù truy«n th¯ng theravada có änh hß·ng mÕnh h½n, nhß ngài Pháp Hi¬n ðã ghi nh§n trong quy¬n Ph§t Qu¯c Ký [8, Ch. 2]. Ngài cûng ghi nh§n là có các nhóm tu sî phái ÐÕi Tñ Vi®n, tuy là theravada nhßng có tinh th¥n ðÕi th×a r¤t cao [2, t. 275]. Còn tÕi „n е, các ngài Huy«n trang [9] và Pháp Hi¬n ð«u ghi nh§n sñ hoÕt ðµng hài hòa cüa nhi«u tông phái khác nhau trong nhi«u thª kÖ.

— Vi®t Nam, cä hai tông phái mahayana và theravada ð«u ðßþc công nh§n và cùng chung nhau hoÕt ðµng trong công tác ho¢ng dß½ng ðÕo pháp. Hiªn chß½ng Ph§t giáo Vi®t nam soÕn ra nåm 2026 ðã chính thÑc xác nh§n ði«u ðó [4, t. 394]. 

Tuy nhiên, ð¬ tránh hi¬u l¥m, chúng ta không nên dùng chæ "Ti¬u th×a" ð¬ g÷i tông phái Theravada. Ði«u n¥y th߶ng g£p trong mµt s¯ sách báo và bài viªt v« ðÕo Ph§t. Th§t ra, "Ti¬u th×a" là d¸ch t× chæ "Hinayana" -- c² xe nhö -- mµt chæ dùng r¤t nhi«u trong kinh ði¬n và lu§n thuyªt ÐÕi th×a, có hàm ý chê bai, khinh mi®t. Có l¨ ðây là mµt døng ý thâm sâu cüa các tu sî lu§n sß ÐÕi th×a ð¬ chê bai các bµ phái nguyên thüy, b·i vì nªu h÷ chï có ý mu¯n di­n tä mµt c² xe nhö thì danh t× "Culayana" có ý nghîa chính xác và nghiêm túc h½n.

Cûng c¥n ghi nh§n · ðây là trong kinh ði¬n nguyên thüy không th¤y ð« c§p ðªn các danh xßng ÐÕi th×a và Ti¬u th×a. tuy nhiên ÐÑc Ph§t có dÕy ngài ananda v« mµt c² xe Pháp, Pháp th×a (Dhammayana), ðó là con Ð߶ng Tám Chánh (Bát-Chánh ÐÕo), nhß ðã ghi lÕi trong Tß½ng ¿ng Bµ kinh (SN XLV.4, sa 769):

"Này Ananda, con Ð߶ng Tám Chánh n¥y là ð°ng nghîa v¾i c² xe t¯i thßþng, là c² xe Pháp, là sñ chiªn th¡ng vô thßþng trong m÷i chiªn tr§n nhiªp phøc tham, sân, si."

Khi ð÷c kinh ði¬n, chúng ta c¥n phäi hi¬u rõ hoàn cänh l¸ch sØ xã hµi khi các kinh n¥y ðßþc tÕo ra. Các kinh ÐÕi th×a ðßþc trß¾c tác và xu¤t hi®n vào cu¯i th¶i kÏ bµ phái, nghîa là khoäng 400-500 nåm sau khi ÐÑc Ph§t t¸ch di®t. Ðây là các tß tß·ng cäi cách ð¬ ðÕi chúng hóa ðÕo Ph§t, ð¯i kháng lÕi ð߶ng l¯i thü cñu, giáo ði«u, ch¤p kiªn và v¸ kÖ cüa mµt s¯ tu sî trong gi¾i lãnh ðÕo tång ðoàn cüa nhi«u tông phái th¶i b¤y gi¶, chÑ không phäi ð¬ ám chï riêng bi®t mµt tông phái nào cä [2, t. 257].

Khuynh hß¾ng ngày nay là dùng chæ mahayana và theravada nguyên ngæ ð¬ chï hai tông phái chính n¥y. khi d¸ch sang Vi®t ngæ, th߶ng thì chúng ta dùng danh t× Ph§t Giáo ÐÕi Th×a và Ph§t Giáo Nguyên Thüy, nhßng cûng có sách dùng danh t× Ph§t Giáo B¡c Truy«n (B¡c Tông) và Ph§t Giáo nam Truy«n (Nam Tông) ð¬ chï hß¾ng truy«n ðÕo cüa Ph§t Pháp trong th¶i kÏ chuy¬n hóa [7, t. 202]. G¥n ðây lÕi th¤y có sách dùng danh xßng Ph§t Giáo Nguyên Thüy và Ph§t Giáo Phát Tri¬n cho hai h® phái chính · Vi®t nam [13, t. 7].

Dù là tông phái nào ði næa, ðó cûng chï là giáo pháp phß½ng ti®n giúp ta tu tâm t¸nh ý ð¬ ðßþc an lÕc và giäi thoát. C¥n phäi hi¬u rõ ngu°n g¯c và hoàn cänh l¸ch sØ trong tiªn trình phát tri¬n các bµ kinh ði¬n và tông phái, ð¬ có ðßþc mµt sñ thông cäm, hòa ð°ng và tß½ng kính. trong kinh Pháp Hoa, Ph§t có nói: "Chß Ph§t chï dùng mµt c² xe duy nh¤t ðßa ðªn giäi thoát (Nh¤t th×a Ph§t ðÕo), không có hai mà cûng chÆng có ba", và trong Ti¬u Bµ cüa kinh tÕng nguyên thüy, Ngài cûng dÕy r¢ng: "Nhß t¤t cä các ðÕi dß½ng ð«u có cùng mµt v¸ m£n, các giáo pháp cüa ta cûng chï có mµt v¸ duy nh¤t, ðó là v¸ giäi thoát."

Bình Anson,
Tháng 04, 1996
B± sung: Tháng 04, 1999 

Tham Khäo

[1]. Thích Nh¤t HÕnh (1990), con ð߶ng chuy¬n hóa. nxb Lá B¯i, san Jose. 

[2]. hirakawa akira (1993), a history of indian Buddhism. motilal Banarsidass, Delhi 

[3]. samanera bodhesakho (1984), Beginnings: the pali Suttas. buddhist publication Society, Kandy. 

[4]. Thích ÐÑc Nhu§n (1983), Ph§t h÷c tinh hoa. Ph§t h÷c vi®n Qu¯c tª, California. 

[5]. kenneth chen (1964), buddhism in China. princeton university Press, Princeton. 

[6]. noble R. reat (1994), buddhism - a history. asian humanities Press, Berkeley. 

[7]. Thích minh Châu và minh chi (1991), T× ði¬n Ph§t h÷c Vi®t Nam. nxb khoa h÷c xã hµi, Hà Nµi. 

[8]. Thích minh Châu (1997), Pháp Hi¬n - Nhà chiêm bái. Vi®n Nghiên cÑu Ph§t h÷c Vi®t Nam. Sài Gòn. 

[9]. Thích minh Châu (1988), Huy«n trang - Nhà chiêm bái và h÷c giä. Ph§t h÷c vi®n Qu¯c tª, California. 

[10]. Thích minh Tu® (1993), Lßþc sØ Ph§t Giáo Vi®t Nam. Chùa Xá Lþi. Sài Gòn. 

[11]. Lê minh qui (1981), Hòa thßþng Hµ Tông. trung tâm Narada, Seatle. 

[12]. Thích Nh¤t HÕnh (1993), kinh Ng߶i áo tr¡ng. nxb Lá B¯i, san Jose. 

[13]. Thích thanh T× (1999), Chánh tín và mê tín. Nguy®t san Giác Ngµ, s¯ 35, tháng 2-1999.

-oOo-