ÐÕo Ph§t và Chính Tr¸

K.S. Dhammananda
(Bình anson lßþc d¸ch)

Gi¾i thi®u: Lßþc d¸ch t× bài "Buddhism and Politics" trong quy¬n sách "What buddhists Believe" cüa Hòa Thßþng Dhammananda, trang 229-236, do hµi buddha educational foundation ¤n t¯ng nåm 1995.

-oOo-

ÐÑc Ph§t xu¤t thân t× giai c¤p vß½ng tß¾ng (*), và do ðó, Ngài ðã có nhi«u liên h® v¾i các v¸ qu¯c vß½ng, hoàng tØ, quan lÕi trong tri«u ðình. M£c dù có nhi«u liên h® nhß thª, Ngài không bao gi¶ dùng các thª lñc chính tr¸ ð¬ truy«n ðÕo, và Ngài cûng không bao gi¶ cho phép giáo pháp cüa Ngài b¸ lþi døng cho các ý ð° chính tr¸. Thª nhßng ngày nay, ðã có nhi«u ng߶i c¯ ý gán ghép danh hi®u cüa Ngài v¾i nhæng chü thuyªt chính tr¸ khác nhau. Nhæng ng߶i ðó ðã quên r¢ng các h® th¯ng chính tr¸ mà chúng ta quen thuµc ngày nay là b¡t ngu°n t× phß½ng Tây, x¦y ra sau th¶i kÏ ÐÑc Ph§t còn tÕi thª mµt th¶i gian r¤t lâu. Яi v¾i nhæng ng߶i ðang c¯ công dùng các danh hi®u cüa ÐÑc Ph§t cho nhæng ý ð° riêng tß cüa h÷, h÷ c¥n phäi nh¾ r¢ng ÐÑc Ph§t là b§c Chính ÐÆng Chính Giác, vßþt lên trên các chuy®n lo âu cüa thª gian.

Có mµt v¤n ð« c½ bän mà ta phäi nh§n ð¸nh khi tôn giáo b¸ pha trµn v¾i chính tr¸. Cån bän cüa tôn giáo là ðÕo ðÑc, lòng trong sÕch, và ðÑc tin; trong khi ðó, cån bän cüa chính tr¸ là quy«n lñc. trong tiªn trình l¸ch sØ, tôn giáo th߶ng b¸ lÕm døng ð¬ hþp thÑc hóa nhæng ng߶i c¥m quy«n và sñ áp døng cüa quy«n lñc. Tôn giáo ðã b¸ lÕm døng ð¬ bi®n minh cho chiªn tranh và thôn tính, ðàn áp, chém giªt tàn bÕo, n±i loÕn, tàn phá các công trình vån hóa và ngh® thu§t.

Khi tôn giáo b¸ sØ døng ð¬ gia tång thª lñc chính tr¸ thì tôn giáo s¨ phäi hi sinh các lí tß·ng ðÕo ðÑc cao quí và tr· nên m¤t g¯c, nhßþng bµ cho các thª lñc chính tr¸ trong thª gian.

Møc ðích cüa Ph§t Pháp không phäi nh¡m ðªn vi®c thành l§p các ð¸nh chª và c½ c¤u chính tr¸ m¾i. Trên c½ bän, tôn giáo tìm cách giäi quyªt các v¤n ð« trong xã hµi b¢ng cách giáo hóa m²i cá nhân, v¯n là thành viên cüa xã hµi, và b¢ng cách ð« ngh¸ các nguyên t¡c t±ng quát ð¬ ði«u hß¾ng xã hµi tiªn ðªn mµt phong thái nhân bän, cäi thi®n ð¶i s¯ng cüa m÷i thành viên, và c± ðµng sñ phân ph¯i các ngu°n v§t lñc mµt cách công b¢ng h½n. B¤t cÑ mµt th¬ chª chính tr¸ nào cûng có mµt gi¾i hÕn trong sñ bäo v® hÕnh phúc và sung túc cüa ng߶i dân trong th¬ chª ðó. Không mµt h® th¯ng chính tr¸ nào, dù r¢ng nó có vë r¤t lí tß·ng, có th¬ mang lÕi hÕnh phúc và hòa bình nªu ng߶i dân trong th¬ chª ðó còn b¸ bao trùm b·i lòng tham, sân h§n, và mê si. 

Thêm vào ðó, dù có theo mµt h® th¯ng chính tr¸ nào ði næa, cûng còn có nhæng nhân t¯ ph± quát mà t×ng cá nhân trong xã hµi phäi trñc di®n: kªt quä cüa các nghi®p thi®n và b¤t thi®n cüa riêng mình, và sñ khiªm khuyªt và thiªu v¡ng cüa mµt n«n an lÕc tr߶ng cØu vì bän ch¤t cüa thª gian v¯n là hoÕn kh±, vô th߶ng, và vô ngã. Яi v¾i nhæng ng߶i con Ph§t, không mµt n½i nào trong cõi ta Bà n¥y là có ðßþc mµt tñ do, giäi thoát th§t sñ, k¬ cä các cõi tiên cüa chß thiên.

Mµt h® th¯ng chính tr¸ t¯t và công b¢ng -- có nhæng bäo ðäm cho các quy«n cån bän cüa con ng߶i, và có nhæng ð¸nh chª giám sát và cân b¢ng vi®c sØ døng quy«n lñc -- là ði«u ki®n quan tr÷ng cho cuµc s¯ng hÕnh phúc trong xã hµi. tuy nhiên, chúng ta cûng không nên bö quá nhi«u công sÑc và thì gi¶ ð¬ tìm kiªm vô t§n mµt h® th¯ng chính tr¸ toàn häo ð¬ giúp con ng߶i ðßþc hoàn toàn tñ do. Tñ do tuy®t ð¯i không th¬ nào có ðßþc trong các ð¸nh chª chính tr¸, mà chï có ðßþc trong tâm thÑc khi nó ðßþc giäi thoát. 

Ь ðßþc giäi thoát, chúng ta c¥n phäi nhìn vào nµi tâm cüa chính mình, và n² lñc giäi phóng nó ra khöi các gông xi«ng cüa vô minh, h§n thù và tham døc. Tñ do trong ý nghîa ðích thñc tuy®t ð¯i chï có ðßþc khi nào chúng ta dùng Chính Pháp ð¬ phát tri¬n tâm ý qua l¶i nói và hành ðµng hß¾ng thi®n, và ð¬ huân t§p tâm ý, ð¬ phát tri¬n ti«m nång tâm linh, ðÕt ðªn cÑu cánh tuy®t ð¯i cüa giác ngµ.

M£c dù chúng ta công nh§n v« sñ lþi ích trong vi®c tách r¶i tôn giáo và chính tr¸, và v« các gi¾i hÕn an lÕc và hÕnh phúc mà h® th¯ng chính tr¸ mang ðªn, nhßng cûng có nhi«u khía cÕnh trong các l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t có nhæng tß½ng quan v¾i các b¯ cøc chính tr¸ ngày nay.

ThÑ nh¤t, ÐÑc Ph§t ðã giäng dÕy v« tính cách bình ðÆng cüa con ng߶i -- cä m¤y ngàn nåm trß¾c tuyên ngôn cüa abraham lincoln (T±ng Th¯ng MÛ). Ngày dÕy r¢ng các giai c¤p, t¥ng l¾p trong xã hµi chï là nhæng hàng rào nhân tÕo do xã hµi dñng ra. Vi®c s¡p xªp thÑ b§c cüa loài ng߶i, theo l¶i Ngài, chï có th¬ dña trên ph¦m ch¤t gi¾i hÕnh cüa h÷ mà thôi.

ThÑ hai, ÐÑc Ph§t khuyªn khích tinh th¥n hþp tác bình ðÆng và tích cñc tham gia ðóng góp trong xã hµi. Ðây là mµt tinh th¥n ðã ðßþc c² võ trong tiªn trình chính tr¸ cüa các xã hµi hi®n nay.

ThÑ ba, Ngài ðã không chï ð¸nh mµt ng߶i nào ð¬ kª th×a Ngài. Ngài chï dÕy r¢ng m÷i ng߶i phäi tñ mình mà tu h÷c, l¤y Chính Pháp làm n«n täng và làm n½i nß½ng tña. Các thành viên cüa Tång Ðoàn chï ch¸u sñ hß¾ng dçn cüa Giáo Pháp và Gi¾i Lu§t -- nhß là mµt bµ lu§t sinh hoÕt. cho ðªn ngày nay, m²i tu sî cüa Tång Ðoàn ð«u phäi tuân thü bµ Gi¾i Lu§t ðó ð¬ làm kim chï nam hß¾ng dçn cho m÷i sinh hoÕt tu h÷c cüa mình. 

ThÑ tß, ÐÑc Ph§t ðã khuyªn khích tinh th¥n tham v¤n và tiªn trình dân chü. Ði«u n¥y ðßþc th¬ hi®n qua cµng ð°ng tång sî, trong ðó m²i thành viên ð«u có quy«n quyªt ð¸nh v« các v¤n ð« chung. khi có mµt nghi v¤n nghiêm tr÷ng c¥n phäi ðßþc giäi quyªt, các v¤n ð« có liên quan ðßþc ðem ra giæa các tu sî ð¬ thäo lu§n trong mµt phß½ng cách tß½ng tñ nhß trong h® th¯ng qu¯c hµi ngày nay. Tiªn trình tñ quän tr¸ n¥y có l¨ s¨ làm nhi«u ng߶i ngÕc nhiên vì nó ðã ðßþc áp døng trong các cµng ð°ng tång sî Ph§t Giáo tÕi „n е trong 2.500 nåm trß¾c ðây, và phß½ng cách ði«u hành có r¤t nhi«u ði¬m tß½ng ð°ng v¾i các thü tøc thäo lu§n trong qu¯c hµi.

Mµt tu sî, tß½ng tñ nhß v¸ "phát ngôn nhân", ðßþc chï ð¸nh ð¬ có mµt tiªng nói chung, ðÕi di®n cho cµng ð°ng. Mµt tu sî khác, tß½ng tñ nhß v¸ "chü t¸ch", ðßþc b¥u ra ð¬ ði«u hành di­n ðàn. Các v¤n ð« ðßþc ðßa ra nhß các các ngh¸ trình ð¬ ðßþc thäo lu§n công khai. trong mµt vài tr߶ng hþp khi v¤n ð« ðó có tính cách nghiêm tr÷ng và ph± quát, thì nó có th¬ ðßþc ðem ra thäo lu§n nhi«u l¥n, tß½ng tñ nhß các vòng thäo lu§n cüa qu¯c hµi v« các dñ lu§t. Nªu qua các cuµc thäo lu§n mà vçn còn nhi«u ý kiªn xung kh¡c, b¤t ð°ng, thì v¤n ð« s¨ ðßþc bi¬u quyªt qua mµt cuµc bö phiªu ð¬ l¤y quyªt ð¸nh theo ða s¯.

ÐÕo Ph§t khuyªn khích n«n täng ðÕo ðÑc và vi®c sØ døng quy«n lñc công cµng v¾i ý thÑc trách nhi®m. ÐÑc Ph§t tuyên giäng v« hòa bình và b¤t bÕo ðµng nhß là mµt thông ði®p ph± quát. Ngài không ch¤p nh§n bÕo lñc và hüy hoÕi sinh mÕng. Ngài tuyên b¯ r¢ng không có mµt chiªn tranh nào là chiªn tranh cüa công lí. Ngài dÕy: "Ng߶i th¡ng tÕo cåm thù, kë thua s¯ng kh± s·. Ng߶i nào t× bö th¡ng và bÕi thì ng߶i ðó s¯ng an vui và hÕnh phúc." 

ChÆng nhæng ÐÑc Ph§t dÕy v« hòa bình và b¤t bÕo ðµng, có l¨ Ngài cûng là v¸ Giáo Chü ð¥u tiên và duy nh¤t ðã ra t§n chiªn tr߶ng ð¬ tìm cách ngån ch§n chiªn tranh. Ngài ðã hóa giäi sñ xung ðµt giæa bµ tµc sakya và bµ tµc koliya khi h÷ mu¯n kh·i sñ ðánh nhau vì tranh ch¤p nß¾c sông Rohini. Ngài cûng ðã thuyªt phøc vua ajatasanu bö ý ð¸nh t¤n công vß½ng qu¯c cüa bµ tµc Vaiji. ÐÑc Ph§t ðã giäng dÕy v« sñ quan tr÷ng và v« các ði«u ki®n thiªt yªu cüa mµt chính phü t¯t. Ngài dÕy r¢ng khi ng߶i lãnh ðÕo chính phü tham nhûng và b¤t công thì xÑ s· tr· nên tham nhûng, bång hoÕi, và ðau kh±. Ngài ch¯ng lÕi sñ tham nhûng và ðã dÕy r¢ng chính phü phäi biªt quän tr¸ dña trên các nguyên t¡c nhân ái.

Ngài nói: "Khi ng߶i lãnh ðÕo xÑ s· có tính công bình và thi®n ái thì tri«u ðình có tính công bình và thi®n ái. khi tir«u ðình có tính công bình và thi®n ái thì các quan chÑc có tính công bình và thi®n ái. khi các quan chÑc có tính công bình và thi®n ái thì các cán bµ hÕ t¥ng có tính công bình và thi®n ái. khi các cán bµ hÕ t¥ng có tính công bình và thi®n ái thì ng߶i dân có tính công bình và thi®n ái." (Tång chi Bµ Kinh). trong kinh cakkavatti sihananda (Chuy¬n Luân Thánh Vß½ng Sß TØ H¯ng, Tr߶ng Bµ Kinh), ÐÑc Ph§t nói r¢ng các ði«u hung ác và tµi phÕm, nhß ån c¡p, l߶ng gÕt, bÕo lñc, thù ghét, bÕo tàn, ... ð«u b¡t ngu°n t× sñ nghèo khó. Qu¯c vß½ng và tri«u ðình có th¬ dùng sñ tr×ng phÕt ð¬ ki«m chª tµi phÕm, nhßng không bao gi¶ có th¬ tiêu tr× các tµi phÕm b¢ng quy«n lñc cüa mình.

Trong kinh kutadanta (Tr߶ng Bµ Kinh), ÐÑc Ph§t chü trß½ng phát tri¬n kinh tª, thay vì dùng quy«n lñc, ð¬ xóa giäm tµi phÕm. Tri«u ðình phäi biªt sØ døng các ngu°n tài nguyên ð¬ cäi thi®n ði«u ki®n kinh tª trong nß¾c. H÷ phäi biªt phát tri¬n nông nghi®p và thôn quê, trþ giúp gi¾i buôn bán, cung c¤p lß½ng b²ng ð¥y ðü cho công nhân ð¬ bäo ðäm mµt ð¶i s¯ng t¯t có nhân ph¦m.

Trong kinh B±n sanh (Jakata), ÐÑc Ph§t có ðßa ra 10 nguyên t¡c cüa mµt chính quy«n t¯t, g÷i là "Th§p Vß½ng Pháp" (Dasa raja Dhamma). M߶i nguyên t¡c n¥y vçn có th¬ áp døng trong th¶i ðÕi ngày nay cho b¤t cÑ mµt chính quy«n nào, ð¬ quän tr¸ xÑ s· mµt cách hài hòa. Ðó là: 

1. Phäi c·i m· và không ích kï; 
2. Duy trì ðÕo ðÑc cao; 
3. SÇn sàng hi sinh lþi ích cá nhân ð¬ phøc vø cho an sinh cüa dân chúng; 
4. Phäi thành th§t và ngay thÆng; 
5. Phäi d¸u dàng và giàu lòng nhân ái; 
6. Phäi s¯ng giän d¸ ð¬ làm gß½ng cho dân chúng; 
7. Phäi vßþt lên trên m÷i h§n thù; 
8. Biªt áp døng tinh th¥n b¤t bÕo ðµng; 
9. Biªt nhçn nÕi; 
10. Tôn tr÷ng ý kiªn dân chúng, và biªt phát tri¬n sñ hòa bình và hòa hþp. 

V« cách hành xØ cüa ng߶i lãnh ðÕo thì Ngài giäng thêm (Kinh cakkavatti Sihananda): Ng߶i lãnh ðÕo t¯t phäi biªt cß xØ công bình, không thiên v¸ b¤t cÑ nhóm nào; Ng߶i lãnh ðÕo t¯t không bao gi¶ gieo lòng thù h§n trong dân chúng; Ng߶i lãnh ðÕo t¯t không bao gi¶ ng¥n ngÕi áp døng lu§t pháp khi c¥n thiªt; Ng߶i lãnh ðÕo t¯t phäi thông hi¬u lu§t pháp rõ ràng m²i khi áp døng. Lu§t pháp không phäi áp døng chï vì ng߶i ¤y có uy quy«n, mà phäi ðßþc áp døng hþp tình và hþp lí. Bµ mi Tiên V¤n Ðáp (Milanda Panha) có viªt: "Nªu ng߶i nào không có tài nång, không ðÕo ðÑc, không phÕm hÕnh, không xÑng ðáng là vua, mà lÕi tñ mình tôn xßng là vua hay ng߶i lãnh ðÕo v¾i nhi«u quy«n lñc thì ng߶i ¤y s¨ b¸ nguy«n rüa và tr×ng phÕt b·i dân chúng, b·i vì ng߶i ¤y, vì không xÑng ðáng và không tài nång, ðã tñ ð£t mình mµt cách vô lí vào v¸ trí cüa ng߶i lãnh ðÕo. Ng߶i lãnh ðÕo, cûng nhß nhæng ng߶i ðã vi phÕm các nguyên t¡c ðÕo ðÑc và gi¾i lu§t cån bän cüa xã hµi loài ng߶i, s¨ b¸ tr×ng phÕt nhß bao nhiêu ng߶i khác, nh¤t là ð¯i v¾i nhæng ng߶i lãnh ðÕo ån c¡p tài sän cüa dân chúng." kinh B±n sanh cûng có ð« c§p ðªn ng߶i lãnh ðÕo nào mà chï tr×ng phÕt ng߶i vô tµi và không tr×ng phÕt ng߶i phÕm tµi thì ng߶i lãnh ðÕo ¤y không xÑng ðáng lãnh ðÕo xÑ s·.

Vì v§y, trung Bµ kinh cûng có nói v« v¸ qu¯c vß½ng biªt tñ thång tiªn và lúc nào cûng n² lñc gìn giæ hành ðµng, l¶i nói và tâm ý, lúc nào cûng biªt l¡ng nghe ý kiªn cüa dân chúng v« sñ cai tr¸ cüa mình, ð¬ biªt mình có phÕm l²i l¥m nào không trong khi ði«u hành ð¤t nß¾c. Nªu v¸ qu¯c vß½ng ¤y cai tr¸ x¤u, ng߶i dân s¨ than phi«n r¢ng h÷ ðang b¸ phá hoÕi b·i mµt v¸ lãnh ðÕo x¤u vì các chính sách hà kh¡c, nhûng lÕm, b¤t công, sßu cao thuª n£ng, và do ðó, dân chúng s¨ có phän Ñng ch¯ng lÕi v¸ vua ¤y. Ngßþc lÕi, nªu v¸ vua cai tr¸ t¯t, thì dân chúng s¨ chúc tøng: "C¥u xin cho qu¯c vß½ng cüa chúng tôi ðßþc tr߶ng th÷."

L¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t v« các b±n ph§n ðÕo ðÑc cüa vua chúa ð¬ sØ døng công quy«n, bäo ðäm an sinh ng߶i dân ðã giúp cho vua a Døc (Asoka), vào thª kï 3 TCN, cai tr¸ ð¤t nß¾c cüa ông. Hoàng Ъ a Døc, là mµt thí dø ði¬n hình cüa nguyên t¡c ðÕo ðÑc n¥y, ðã s¯ng và thñc hành Chính Pháp cho t¤t cä m÷i ng߶i dân trong tri«u ðÕi cüa ông. Ông quäng bá chính sách b¤t bÕo ðµng ðªn các vß½ng qu¯c lân c§n, cam ðoan các thi®n ý cüa ông, và gØi sÑ giä ði kh¡p n½i ð¬ truy«n bá thông ði®p hòa bình và b¤t bÕo ðµng. Ông c² vö sñ Ñng døng cüa các nguyên t¡c ðÕo ðÑc trong xã hµi, nhß chân th§t, t× bi, bác ái, b¤t bÕo ðµng, nhân t×, không hoang phí, không chiªm ðoÕt, và không gây sát hÕi cho m÷i loài v§t. Ông khuyªn khích tñ do tôn giáo và bình ðÆng tß½ng kính giæa m÷i ðÑc tin. Ông th߶ng du hành thuyªt giäng ÐÕo Pháp ðªn ng߶i dân · t§n thôn quê. Ông thiªt l§p các công trình công cµng nhß b®nh xá, cung c¤p thu¯c men, tr°ng cây gây r×ng, ðào giªng, các công trình thüy lþi, và nhà tÕm trú. Ông cûng ð£c bi®t ngån c¤m vi®c ð¯i xØ tàn ác v¾i các loài thú v§t. 

Có ng߶i cho r¢ng ÐÑc Ph§t là mµt nhà cäi cách xã hµi. trong các bài giäng, Ngài ðã lên án h® th¯ng giai c¤p và Ngài công nh§n quy«n bình ðÆng cüa con ng߶i. Ngài giäng v« nhu c¥u cäi thi®n các ði«u ki®n kinh tª xã hµi, công nh§n t¥m quan tr÷ng cüa vi®c phân b¯ công b¢ng các cüa cäi giæa ng߶i giàu và nghèo, nâng cao v¸ trí cüa phø næ, khuyªn khích vi®c áp døng tinh th¥n nhân bän trong gu°ng máy hành chính. Ngài dÕy r¢ng xã hµi phäi ðßþc ði«u hành trên tình thß½ng và lòng t× bi, chÑ không dña vào lòng tham lam. 

H½n thª næa, sñ ðóng góp cüa Ngài cho nhân loÕi còn cao quí h½n, vì Ngài còn ði xa h½n các nhà cäi cách xã hµi th¶i ðó, vì không ai ðã có th¬ chï thÆng vào c¯t lõi cüa các c½n b®nh trong tâm thÑc cüa con ng߶i. Chï · trong tâm thÑc thì sñ cäi cách m¾i th§t sñ có ý nghîa. Các cäi cách bên ngoài do các quy«n lñc áp ð£t thì chï có hi®u quä ng¡n hÕn vì nó không có cµi r¬. Chï có cäi cách nào dña trên cån bän cäi thi®n tâm thÑc thì nó m¾i có cµi r¬ væng ch¡c. Có cµi r¬ væng ch¡c thì các cành nhánh cüa cäi cách xã hµi m¾i ðßþc phát tri¬n tß½i t¯t, vì chúng ðßþc nuôi dßÞng b·i ngu°n sinh lñc liên tøc, ðó là ngu°n tâm lñc cüa dòng sinh hóa trong cuµc ð¶i. Nhß thª, các cäi cách xã hµi chï có th¬ khä thi khi nào mà tâm ý cüa con ng߶i ðã ðßþc sØa soÕn sÆn sàng cho các vi®c ðó. Các cäi cách ðó s¨ tiªp tøc s¯ng mÕnh khi nào mà con ng߶i sÆn sàng nuôi dßÞng chúng qua sñ chuyên c¥n và tôn tr÷ng sñ th§t và công lí, và tôn tr÷ng ð¶i s¯ng cüa ð°ng bào cüa h÷.

Giáo thuyªt cüa ÐÑc Ph§t không dña trên mµt "Triªt lý Chính tr¸" nào cä. Giáo thuyªt n¥y không khuyªn khích con ng߶i ði vào con ð߶ng hành lÕc v§t ch¤t. Giáo thuyªt n¥y vÕch ra con ð߶ng ðßa ðªn giäi thoát t¯i h§u, là Niªt Bàn. Nói mµt cách khác, møc tiêu t¯i h§u cüa Giáo thuyªt ¤y là ðoÕn di®t lòng tham ái v¯n ðã cµt ch£t con ng߶i trong vòng tr¥m luân, kh± äi. Mµt câu th½ trong kinh Pháp Cú (câu 75) ðã tóm t¡t ði«u n¥y: "Con ð߶ng ðßa ðªn thü ð¡c v§t ch¤t là mµt con ð߶ng, còn con ð߶ng ðßa ðªn Niªt Bàn là mµt con ð߶ng khác." 

Ði«u n¥y không có nghîa là các Ph§t tØ không nên tham gia vào tiªn trình chính tr¸, v¯n là mµt thñc tÕi xã hµi. жi s¯ng cüa m÷i ng߶i trong xã hµi ðßþc u¯n n¡n b·i lu§t pháp và các qui ð¸nh, b·i các b¯ trí kinh tª cüa qu¯c gia, b·i gu°ng máy quän tr¸ hành chính, và nhß thª ch¸u änh hß·ng cüa các b¯ cøc chính tr¸ cüa qu¯c gia ðó. tuy nhiên, nªu ng߶i cß sî Ph§t tØ có mu¯n tham gia chính tr¸ thì ng߶i ðó không nên lÕm døng tôn giáo ð¬ mßu ð° tÕo các quy«n lñc chính tr¸ cho mình. Còn các tu sî v¯n ðã xu¤t gia, lìa ð¶i s¯ng thª tøc ð¬ d¤n thân vào con ð߶ng tôn giáo tinh thu¥n, thì không nên có nhæng liên h® quá tích cñc vào các hoÕt ðµng chính tr¸.

Tóm lÕi, ÐÑc Ph§t là b§c Giác Ngµ, vßþt lên trên m÷i v¤n ð« cüa thª gian. tuy nhiên, trong su¯t cuµc ð¶i ho¢ng dß½ng Chính Pháp, Ngài luôn luôn có nhæng l¶i dÕy quí báu cho các qu¯c vß½ng và tri«u ðình ð¬ quän tr¸ t¯t xÑ s· cüa h÷.

Chú thích: (*) Xã hµi „n е th¶i ðó có 4 giai c¤p: Giáo sî (Bà la Môn), Vß½ng tß¾ng (Sát Ъ Lþi), Buôn bán (V® Xá), và Nông dân (Thü Ðà La).

(Bình anson trích d¸ch, 
tháng 10-1996).