Nhân cách thång b¢ng

Robert Bogoda 
(Bình anson lßþc d¸ch)

 

Ph§t Pháp không phäi là sách ti¬u thuyªt ð¬ ð÷c r°i quên ði. Ph§t Pháp có liên quan ðªn ð¶i s¯ng -- mµt ð¶i s¯ng thñc, mµt ð¶i s¯ng mà bÕn và tôi träi qua h¢ng ngày. Giá tr¸ cüa ð¶i s¯ng n¥y s¨ gia tång ðáng k¬ khi Ph§t Pháp ðßþc di­n d¸ch ra hành ðµng, và th¤m nh§p vào tánh tình cüa chúng ta qua các n² lñc th߶ng xuyên, qua các thñc t§p m²i ngày. Møc ðích t¯i h§u cüa Ph§t Pháp là Niªt Bàn -- vßþt thoát khöi hoÕn kh±. Møc ðích trß¾c m¡t là giúp ta hi¬u rõ và giäi quyªt các v¤n ð« trñc di®n v¾i ta trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày, giúp ta tr· thành nhæng con ng߶i s¯ng an lÕc, thänh th½i và thång b¢ng, s¯ng hòa hþp v¾i môi tr߶ng chung quanh và nhæng ng߶i ð°ng loÕi. 

Tuy thª, sñ thång b¢ng n¥y cûng không d­ thñc hi®n, nh¤t là trong thª gi¾i ngày nay v¾i nhi«u giá tr¸ äo tß·ng và các thành kiªn hß ngøy. Khác hÆn v¾i các giá tr¸ tß½ng ð¯i -- và có khi là giä tÕo -- trong th¶i ðÕi cüa chúng ta, l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t là mµt sñ khäi hi®n các giá tr¸ chân th§t và tuy®t ð¯i. Chân Pháp ðó c¥n phäi ðßþc m²i ng߶i tñ th¬ nghi®m. Ph§t giáo dÕy v« sñ tß duy rõ ràng, sñ tñ chª, và nuôi dßÞng tâm ý nhß là các phß½ng ti®n ð¬ th¤u ðÕt Chân Pháp. Ng߶i cß sî nào biªt xây dñng cuµc s¯ng h¢ng ngày trên cån bän væng ch¡c cüa tri thÑc giäi thoát v¾i các lý tß·ng rõ ràng thì ng߶i ¤y ðßþc bäo ðäm các tiªn bµ và thành công trong ð¶i s¯ng tÕi gia cüa mình. 

Do ðó, Ph§t Pháp là các hß¾ng dçn trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày cüa ta, và các nguyên t¡c cån bän cüa ðÕo Ph§t có nhæng giá tr¸ thñc ti­n trong ngh® thu§t s¯ng trên ð¶i. Ng߶i cß sî tÕi gia, trong khi phäi d¤n thân vào xã hµi vì cßu mang các trách nhi®m trong ð¶i s¯ng, s¨ không bao gi¶ quên møc ðích t¯i h§u cüa h÷ là Niªt Bàn giäi thoát. Ng߶i ¤y lúc nào cûng nên xem r¢ng ð¶i s¯ng cüa mình chï là mµt bãi t§p, ð¬ sØa soÕn tiªn ðªn thñc chÑng møc ðích t¯i h§u ¤y. 

Kinh ÐÕi HÕnh Phúc (Maha-Mangala Sutta) có nói r¢ng các phß¾c hÕnh th§t sñ cüa ð¶i s¯ng là có ðßþc "mµt tâm ý có ð¸nh hß¾ng ðúng" (atta-samma-panidhi). Có nghîa là ta phäi nh§n thÑc ðúng ð¡n v¸ trí cüa mình trong thª gian, có quyªt ð¸nh ðúng ð¡n v« møc tiêu, và tìm mµt con ð߶ng ðúng ð¡n ð¬ tiªn ðªn møc tiêu ðó. Ng߶i an lÕc và thång b¢ng là ng߶i có mµt møc ðích cao thßþng trong ð¶i s¯ng, có mµt ð߶ng l¯i t¯t ð¬ ði theo, và có mµt triªt lý s¯ng giän ð½n nhßng ð¥y ý nghîa ð¬ dçn ð߶ng. 

"Triªt lý" · ðây là mµt ß¾c v÷ng hß¾ng thi®n ð¬ thông hi¬u bän tánh và tß½ng lai cüa con ng߶i trong vû trø. Không có triªt lý nhß v§y thì ð¶i s¯ng tr· nên të nhÕt, bu°n chán, vô ích, và vô nghîa. Triªt lý ðó giúp con ng߶i s¯ng hài hòa v¾i thª gi¾i và ð°ng loÕi trong mµt tiªn trình thång hoa dña theo các tri thÑc chân chánh. 

Trong ðÕo Ph§t, tâm ý bao trùm v§t ch¤t. Mµt nét ð£c thù cüa tâm ý là ý ð¸nh. Ь sØ døng t¯t cuµc ð¶i và nghi®p kª th×a cüa mình, ta phäi biªt ch÷n mµt møc tiêu hß¾ng thßþng và thñc ti­n trong ð¶i ð¶i s¯ng và tÕo ra mµt kª hoÕch ð¬ ði ðªn ðó. Chúng ta s¨ tr· nên nhæng gì mà ta mong mu¯n ðßþc nhß v§y. khi ta càng thông hi¬u bän thân -- qua hành trì tñ quán sát và tñ phân tích -- ta s¨ càng có nhi«u khä nång ð¬ tñ cäi tiªn và phát tri¬n. Thêm vào ðó, ta nên tñ höi r¢ng mình s¨ tiªn và tiªn ðªn c¤p ðµ nào trong vi®c tu tâm ð¬ mình tr· nên ðµ lßþng, an bình, tñ tÕi, d¸u dàng, thông cäm, chân th§t, hi«n lành, ch¤t phát, c¦n th§n, tinh t¤n, c¥n mçn, nhçn nÕi, bao dung, và khôn khéo. Ðó là các ðÑc tính cao quý cüa mµt Ph§t tØ biªt s¯ng hþp th¶i. 

Ta phäi c¯ g¡ng tñ cäi thi®n m²i khi có c½ hµi -- m²i ngày mµt chút. ta nên hi¬u r¢ng m²i khi mình thñc hi®n mµt hành ðµng hß¾ng thi®n, d¥n d¥n nó ðßþc huân t§p thành mµt thói quen t¯t. T× các thói quen t¯t ðó, chúng s¨ th¤m nh§p tÕo thành các ð£c tính cao thßþng cho bän thân. Chánh ni®m (Sati) là mµt sñ tïnh giác quan tr÷ng. Chánh ni®m là cách nhìn sñ v§t mµt cách khách quan, lµt bö m÷i ßa ghét, thành kiªn và thiên v¸. Ðây là cách nhìn m÷i sñ v§t theo bän th¬ chân th§t cüa chúng -- các sñ ki®n lµt tr¥n. Khä nång làm ðßþc ði«u n¥y ðánh d¤u sñ trß·ng thành trong Ph§t Pháp. 

Nguyên t¡c quán sát vô tß phäi ðßþc áp døng r¯t ráo trong các tß duy h¢ng ngày. T× ðó, sñ suy tß cüa ta s¨ ðßþc rõ ràng, trong sáng h½n và ta s¨ s¯ng hß¾ng thi®n h½n, làm giäm thi¬u các änh hß·ng x¤u xa tác ðµng vào mình, t× các phß½ng ti®n truy«n thông quäng cáo tiêu thø v§t ch¤t, và kªt quä là ta có ðßþc các tång trß·ng v« các quan h® t¯t giæa con ng߶i v¾i con ng߶i. 

Vì v§y, mµt Ph§t tØ có nhân cách thång b¢ng là ng߶i phäi biªt tñ chü, tñ quyªt ð¸nh, tñ tÕo ra các ý kiªn và kªt lu§n khi phäi ð¯i phó v¾i các khó khån trong cuµc s¯ng, dña vào các nguyên t¡c c½ bän cüa Ph§t Pháp. Ng߶i ¤y có mµt tri thÑc và luân lý dûng mãnh. Ng߶i ¤y sÇn sàng ðÑng mµt mình, theo ðu±i mµt con ð߶ng s¯ng cüa mình, cho dù ng߶i khác có th¬ hi¬u l¥m và d¸ ngh¸. 

Dî nhiên là ng߶i Ph§t tØ ¤y phäi biªt ðón nh§n các ý kiªn ðóng góp và c¯ v¤n cüa ng߶i khác -- b·i vì vi®c thu nh§n các ý kiªn xây dñng t× nhæng ng߶i có kiªn thÑc và kinh nghi®m thì không phß½ng hÕi gì ðªn sñ tñ do ch÷n lña cüa mình -- nhßng cu¯i cùng r°i thì phäi tñ mình có nhæng quyªt ð¸nh cho ð¶i mình. Th¤y ðßþc sñ quan h® giæa lòng tham døc và sñ kh± ðau, chúng ta phäi luôn luôn gìn giæ mµt mÑc ðµ xä ly, thoát khöi các ràng buµc quá ðáng cüa thª tøc. Chúng ta phäi biªt ði«u chïnh ð¶i s¯ng cüa mình trong kÖ cß½ng cüa nåm gi¾i lu§t cß sî (ngû gi¾i). T× ðó, ta bäo v® ðßþc sñ an lành cüa ta, trong hi®n tÕi và tß½ng lai, qua cách s¯ng thu§n hòa v¾i các quy lu§t ph± quát cüa Ph§t Pháp áp døng vào ð¶i s¯ng tinh th¥n và ðÕo ðÑc cüa mình. 

Phát tri¬n ð£c tính luân lý và ðÕo ðÑc (Sila - trì gi¾i) n¥y là mµt ði«u ki®n tiên quyªt ð¬ huân t§p tâm ý và t× ðó, làm n«n täng tÕo trí tu® (Panna) c¥n thiªt ð¬ thñc chÑng Niªt Bàn. жi s¯ng là vô th߶ng, lúc nào cûng có nhi«u thay ð±i. Các tai h÷a ho£c nhæng vi®c b¤t ßng ý có th¬ s¨ x¦y ra cho ta, và khi ðó, ta phäi biªt trñc di®n chúng mµt cách bình thän và thång b¢ng. 

Nªu làm ðßþc nhß thª thì chÑng tö ta ðã có sñ hi¬u biªt chân chính, biªt nhìn rõ ràng sñ ki®n x¦y ra theo lu§t nhân quä, do nhân duyên hþp thành, và biªt r¢ng chính ta là ng߶i gieo nhân và ch¸u trách nhi®m g£t quä -- nªu không trong ð¶i s¯ng n¥y thì cûng là t× nhi«u kiªp trß¾c. ta s¨ vßþt qua các n²i sþ häi và lo âu thái quá, không có c½ s· và không có lu§n lý, b·i vì ta biªt chª ngñ các cäm tính cüa mình. T× ðó, nhæng ngµ nh§n, nhæng b¤t công trong ð¶i, nhæng u s¥u vì tß·ng r¢ng mình b¸ ð¯i xØ tàn t® s¨ ðßþc ta thông hi¬u rõ ràng và ðón nh§n nh© nhàng h½n, vì ta ðã hi¬u ðßþc c£p nguyên lý nghi®p quä và tái sinh. 

Còn mµt lý do næa ð¬ ng߶i Ph§t tØ gìn giæ tác phong triªt lý cüa mình. Ng߶i ¤y có uy lñc b¡t ngu°n t× các ngu°n lñc vô hình khác -- kho tích træ các hành ðµng toàn thi®n, các ðÑc tính cüa tñ thân, các hÕnh phúc có ðßþc trong lúc t§p hành thi«n, t¤t cä các ngu°n lñc n¥y hoàn toàn ðµc l§p v¾i cüa cäi v§t ch¤t. Nhß thª, ng߶i ¤y là chü nhân cüa mµt tâm ý tñ lñc và tñ túc. Ng߶i ¤y biªt s¯ng ð½n giän, không có nhi«u nhu c¥u. Cüa cäi v§t ch¤t ð¯i v¾i ng߶i ¤y chï là nhæng ð¥y t¾, không phäi là nhæng chü nhân ông. Ng߶i ¤y hoàn toàn tñ do, không b¸ l® thuµc vào sñ sai khiªn cüa các sñ v§t bên ngoài. Ng߶i ¤y nh§n thÑc ðßþc r¢ng các sñ v§t th¤y ðßþc thì chï là tÕm bþ và thay ð±i luôn. Tóm lÕi, ng߶i ¤y có ðßþc mµt tâm ý bình thän, ch×ng mñc, và tri túc. tri túc, nhß l¶i Ph§t dÕy, là mµt ngu°n tài sän l¾n nh¤t, là mµt trong b¯n ngu°n hÕnh phúc: "Không b®nh là lþi t¯i thßþng tri túc là cüa t¯i thßþng Thành tín là bÕn t¯i thßþng Niªt Bàn là lÕc t¯i thßþng" (Pháp Cú, 204) 

Khi ðã thông hi¬u nhß thª, ng߶i Ph§t tØ ðó s¨ h÷c ðßþc cách thích nghi v¾i nhæng hoàn cänh ð±i thay mà không bao gi¶ s¥u kh± than van hay cay ð¡ng. Nªu ta có Chánh Tín (Saddha), nghîa là có ni«m tin n½i Ph§t Pháp dña trên sñ hi¬u biªt, ta phäi c¯ g¡ng thñc hành. M²i Ph§t tØ chân chính phäi thñc hành liên tøc b¯n ði«u tinh t¤n -- TÑ Chánh C¥n -- v¯n là chi thÑ sáu cüa Bát Chánh ÐÕo. Ðó là: tinh t¤n vßþt qua và tinh t¤n ngån ch§n các pháp b¤t thi®n nhß là các ý tß·ng sân h§n; tinh t¤n phát tri¬n và tinh t¤n nuôi dßÞng các pháp thi®n trong tâm ý nhß là các ý tß·ng t× bi. 

Các tâm ý n¥y chÆng nhæng s¨ bäo v® bän thân ta, mà t× ðó cûng s¨ giúp ðßþc các ng߶i khác chung quanh ta. ta phäi t§p có thói quen suy xét v« các tß tß·ng và hành ðµng cüa chính mình ð¬ xem chúng có chân th§t hay không, b·i vì chân th§t v¾i chính mình là mµt con ð߶ng ch¡c ch¡n ðßa ðªn tâm ý toàn thi®n. 

Thêm vào ðó, chúng ta phäi biªt dành thì gi¶ m²i ngày ð¬ tînh l£ng tñ quán soi hay là hành thi«n, ð¬ ôn lÕi các vi®c làm trong ngày, và ð¬ suy xét xem ta có ði ngßþc lÕi v¾i các nguyên t¡c cån bän mà Фng T× Phø cüa chúng ta ðã t×ng khuyên dÕy, ð¬ mà sám h¯i và tránh phÕm các l²i l¥m ðó trong tß½ng lai. 

M²i ngày ta cûng nên ð÷c mµt ðoÕn kinh t× các bài giäng cüa ÐÑc Ph§t. Thói quen hæu ích n¥y giúp chúng ta phát tri¬n tâm ý thi®n, làm giäm ði các u s¥u, phi«n muµn, và giúp ðßa ð¶i s¯ng cüa ta ði vào con ð߶ng chân chính. 

Qua các cách thÑc nêu trên, là nhæng cß sî ð® tØ cüa ÐÑc Ph§t, chúng ta s¨ luôn tång trß·ng trong ánh sáng nhi®m m¥u cüa Chánh Pháp, luôn luôn u¯n n¡n nhân cách cüa mình, rèn luy®n tâm thÑc, huân t§p các cäm tính, và tång c߶ng ý chí dûng mãnh ð¬ tÕo các lþi ích phß¾c báo lâu dài cho bän thân và cho ng߶i khác. 

Bình anson lßþc d¸ch
Tháng 01-2026

Nguyên tác: robert Bogoda, 1996. the balanced Personality. In: buddhist Culture, the cultured Buddhist. bodhi leaves No. 139. buddhist publication Society, sri Lanka.