Quán Ni®m H½i Th· (Anapana Sati)

Bình Anson

Ghi chú: Các ðoÕn chính cüa bài n¥y ðßþc trích d¸ch t× mµt quy¬n c¦m nang tu thi«n cüa ngài thi«n sß u Acinna, ng߶i Miªn Ði®n ("Light of Wisdom", W.A.V.E., Malaysia, 1996), cùng v¾i mµt vài kinh nghi®m cüa ng߶i d¸ch, ðã có duyên may ðßþc tu h÷c v¾i sß cô Dipankara, ð® tØ cüa ngài u Acinna, trong nåm 1997 tÕi Perth, Tây Úc. 

-oOo-

Các bÕn có th¬ b¡t ð¥u pháp quán ni®m h½i th· (anapana sati, a-na-pa-ná sa-t¸) b¢ng cách ð¸nh tâm vào h½i th· vào, h½i th· ra tÕi l² mûi hay · môi trên. Có ng߶i höi là ta nên ð¸nh tâm vào h½i th· hay sñ chÕm xúc cüa h½i th·? Câu trä l¶i là chï nên ð¸nh tâm vào h½i th·. H½i th· chÕm xúc vào l² mûi hay môi trên là n½i d­ theo dõi nh¤t. 

Sñ chÕm xúc là mµt ð« tài thi«n quán khác bi®t, thuµc v« pháp môn quán danh (quán danh-s¡c). Ðó là pháp quán Xúc gi¾i và các tâm s· có liên quan. — ðây, chúng ta chï quán ni®m vào h½i th·, h½i th· có chÕm xúc, mà không quán vào sñ chÕm xúc. Quán ni®m h½i th· n¥y c¥n có mµt chánh ni®m væng mÕnh và tu® giác tri.

Bây gi¶ ta ðem tâm vào h½i th·, h½i th· vào và h½i th· ra. Nªu thi«n sinh không th¬ chú tâm vào h½i th· sau mµt vài bu±i thi«n, thì có th¬ t§p ðªm h½i th·. Vi®c n¥y ð¬ giúp h÷ phát tri¬n ð¸nh lñc. Thi«n sinh ðªm s¯ sau m²i h½i th·, nhß sau: "th· vào... th· ra ... mµt", "th· vào... th· ra... hai", "th· vào... th· ra... ba", ... cho ðªn "th· vào... th· ra... tám". Có th¬ ðªm t× nåm ðªn m߶i, r°i tr· lÕi s¯ mµt. tuy nhiên, thi«n sinh nên ðªm ðªn s¯ tám r°i tr· lÕi t× ð¥u. S¯ tám là ð¬ nh¡c nh· chúng ta v« con Ð߶ng Tám Chánh (Bát Chánh ÐÕo) mà chúng ta ðang c¯ g¡ng hành trì ð¬ giác ngµ. 

Các bÕn c¥n phäi cß½ng quyªt không ð¬ phóng tâm, tâm lang thang ch² n¥y ch² kia, trong khi ðªm h½i th·. Chï chú tâm theo dõi h½i th· và ðªm s¯, t× 1 ðªn 8 r°i tr· lÕi 1... qua vi®c chï chú tâm vào ðªm h½i th· nhß thª, tâm s¨ tr· nên an ð¸nh h½n. Thông th߶ng thì c¥n phäi thñc hành nhß thª trong mµt gi¶ ð¬ tâm ðßþc an ð¸nh và væng ch¡c.

Sau ðó, khi tâm an ð¸nh, bÕn có th¬ bö l¯i ðªm h½i th· và chuy¬n sang giai ðoÕn kª. Nªu bÕn th· vào mµt h½i dài, bÕn biªt ðó là mµt h½i dài. Nªu bÕn th· ra mµt h½i dài, bÕn biªt ðó là mµt h½i dài. Tß½ng tñ, nªu bÕn th· vào mµt h½i ng¡n, bÕn biªt ðó là mµt h½i ng¡n. Nªu bÕn th· ra mµt h½i ng¡n, bÕn biªt ðó là mµt h½i ng¡n. 

— ðây, dài hay ng¡n là gì? Ðó là khoäng th¶i gian. Nªu c¥n mµt th¶i gian dài ð¬ th· thì ðó là h½i th· dài. Nªu c¥n mµt th¶i gian ng¡n ð¬ th· thì ðó là h½i th· ng¡n. tuy nhiên, phäi th· bình th߶ng mà không c¯ g¡ng ép h½i th·. Không nên ð£t tên nó là "dài" hay "ng¡n". Nªu c¥n phäi ð£t tên th¥m trong tâm, thì ð£t tên nó là "th· vào, th· ra" mà thôi. Chï c¥n biªt nó là h½i dài hay ng¡n, nhßng lúc nào cûng phäi chú tâm vào lu°ng h½i ðang chÕm xúc vào l² mûi hay môi trên. Không nên ðem tâm ði theo lu°ng h½i vào trong thân th¬ hay chÕy ra ngoài thân th¬. Nªu thi«n sinh ð¬ tâm theo dõi lu°ng vào trong thân hay ra ngoài thân thì s¨ không th¬ làm hoàn hão sñ ð¸nh tâm. C¥n phäi chú tâm ghi nh§n h½i th· ðang chÕm xúc l² mûi hay môi trên trong mµt, hai, ho£c ba gi¶.

Ъn ðây, ð¸nh tß¾ng (nimitta, ni-mít-tá) s¨ phát sinh. Nªu ð¸nh tß¾ng không phát sinh thì bÕn có th¬ chuy¬n sang hành trì nhß sau: thi«n sinh ð¬ tâm ghi nh§n toàn lu°ng h½i liên tøc t× ð¥u ðªn cu¯i. BÕn không nên ð£t tên là: "ch£ng ð¥u, ch£ng giæa, ch£ng cu¯i". Nªu c¥n phäi ð£t tên th¥m trong tâm, thì ð£t tên nó là "th· vào, th· ra" mà thôi. trong lúc ðó, nh§n biªt toàn lu°ng h½i t× ð¥u ðªn cu¯i, ðang chÕm xúc tÕi mµt n½i c¯ ð¸nh (l² mûi hay môi trên), và tuy®t ð¯i không theo dõi nó vào bên trong thân th¬ hay ra bên ngoài. Nªu thi«n sinh hành trì nhß thª trong mµt hay hai gi¶ thì ð¸nh tß¾ng có th¬ s¨ phát sinh.

Bây gi¶, cho dù ð¸nh tß¾ng có hi®n ra hay không, thi«n sinh tiªp tøc sang giai ðoÕn kª. trong giai ðoÕn n¥y, bÕn tÕo mµt ß¾c nguy®n trong tâm: "Nguy®n cho h½i th· cüa tôi ðßþc nhu nhuy­n". T× t×, h½i th· s¨ tñ nó tr· nên d¸u dàng, nh© nhàng, nhu nhuy­n. BÕn không nên c¯ tình ép h½i th· ð¬ nó nh© nhàng. B·i vì nªu làm nhß thª thì chÆng bao lâu, bÕn s¨ b¸ høt h½i và tÕo m®t nh÷c. 

Khi h½i th· tñ nó tr· nên nh© nhàng và tâm an ð¸nh theo nó, qua thi«n lñc, h¥u hªt các thi«n sinh s¨ cäm th¤y lâng lâng, nhß th¬ là h÷ không có ð¥u, không có mûi, không có thân næa, mà cäm th¤y chï có h½i th· vào ra nh© nhàng và mµt cái tâm ðang theo dõi nó. Lúc n¥y, bÕn cäm th¤y là không có "tôi", mà cûng không có "nó". Bây gi¶, chï còn có mµt tâm ðang g¡n ch£t vào h½i th·. Nªu tâm ðßþc an ð¸nh và chåm chú vào ðó trong mµt gi¶, thì trong th¶i gian n¥y, tâm không còn liên h® ðªn các chuy®n thª tøc næa. Tâm ðang · trong trÕng thái thi®n (kusala), và trÕng thái thi®n n¥y r¤t g¥n ðªn trÕng thái c§n ð¸nh (upacara samadhi).

Ъn ðây, tùy theo gi¾i hÕnh cüa t×ng cá nhân, ð¸nh tß¾ng s¨ hi®n ra. M²i cá nhân khác nhau s¨ có nhæng ð¸nh tß¾ng khác nhau. Dù ðang nh¡m m¡t, theo dõi h½i th·, d¥n d¥n thi«n sinh s¨ th¤y ð¸nh tß¾ng hi®n ra, có khi nhß là mµt làn chï tr¡ng, mµt lu°ng ánh sáng tr¡ng, mµt ngôi sao, mµt cøm mây ho£c mµt nhúm bông gòn. Nó có th¬ r¤t to, trùm cä khuôn m£t, ho£c nhß m£t trång, m£t tr¶i, ho£c mµt viên ng÷c thÕch, mµt viên ng÷c trai. Nó hi®n ra trong các hình s¡c khác nhau là vì nó do tß·ng u¦n (sanna, perception) tÕo ra. 

Lúc ban ð¥u, ð¸nh tß¾ng có th¬ gi¯ng nhß có màu khói xám. D¥n d¥n, nªu giæ tâm ðßþc an ð¸nh vào h½i th·, h½i th· và màu khói xám tr· thành ð°ng nh¤t v¾i nhau, không khác bi®t. sau ðó, nªu tâm ðßþc an nh© và chï chú møc vào h½i th·, màu s¡c ðó tr· thành tr¡ng ðøc. M£c dù là màu tr¡ng, nhßng nªu bÕn chï chú møc vào h½i th·, h½i th· s¨ tr· thành ð¸nh tß¾ng và ð¸nh tß¾ng chính là h½i th·. Nªu h½i th· và ð¸nh tß¾ng là mµt, không khác bi®t, khi bÕn chú møc vào h½i th· thì bÕn cûng chú møc vào ð¸nh tß¾ng, và khi bÕn chú møc vào ð¸nh tß¾ng thì bÕn cûng chú møc vào h½i th·. Và nhß thª, bÕn hành thi«n t¯t và nghiêm túc. 

Nªu ð¸nh tß¾ng tr· nên væng b«n và nªu bÕn chï chú tâm vào ð¸nh tß¾ng cüa h½i th· (anapana nimitta), mà không chú tâm vào h½i th· næa, tâm bÕn tr· nên t§p trung vào ð¸nh tß¾ng lúc ðó. trong giai ðoÕn n¥y, ði«u quan tr÷ng là thi«n sinh không nên tìm cách chuy¬n hóa ð¸nh tß¾ng. BÕn không nên tìm cách ð¦y nó ði xa, ho£c làm cho nó thay ð±i hình dÕng. Nªu làm nhß thª, ð¸nh lñc cüa bÕn s¨ không phát tri¬n, và ð¸nh tß¾ng có th¬ s¨ biªn m¤t.

Tuy nhiên, nªu ð¸nh tß¾ng hi®n ra quá xa ð¯i v¾i l² mûi thì thi«n sinh chßa có ðü lñc ð¬ chuy¬n sang mÑc thi«n ð¸nh h½i th· (anapana jhana samadhi). TÕi sao? B·i vì ðây là mµt nguyên t¡c quan tr÷ng trong vi®c quán ni®m h½i th·. Bän Lu§n giäi có ð« c§p r¢ng vi®c luy®n tâm thi«n ð¸nh ni®m h½i th· (anapanasati samadhi bhavana) chï hoàn t¤t khi nào tâm quán ni®m ðßþc giæ tÕi n½i mà h½i th· chÕm xúc v¾i c½ th¬. khi thi«n sinh chú ð¸nh vào bên ngoài, xa lìa n½i chÕm xúc, thì r¤t khó mà ðÕt vào t¥ng thi«n ð¸nh. do ðó, khi ð¸nh tß¾ng còn · xa, thì thi«n sinh không nên chú tâm vào nó, mà phäi chú tâm vào h½i th· tÕi mµt n½i c¯ ð¸nh. T× t×, ð¸nh tß¾ng s¨ ðªn g¥n và hòa nh§p vào h½i th·.

Khi ð¸nh tß¾ng có màu khói xám thì ðó là s½ tß¾ng (parikamma nimitta) trong trÕng thái s½ ð¸nh (parikamma samadhi). Nªu nó tr· thành màu tr¡ng nhß mµt nhúm bông gòn, ðó là h÷c tß¾ng (uggaha nimitta). Ðây là mµt trÕng thái ð¸nh khá cao. Nªu màu tr¡ng n¥y ðßþc væng b«n, thi«n sinh phäi an ð¸nh tâm và chú møc vào ðó. trong giai ðoÕn n¥y, bÕn không nên chú ý ðªn màu s¡c cüa nó, mà chï chú tâm vào ðó nhß là mµt loÕi ð¸nh tß¾ng mà thôi.

Thí dø nhß mµt ly nß¾c và có mµt hÕt ng÷c trai trong ðó. ta chï nhìn hÕt trai, nhß th¬ ðem tâm vào ð¸nh tß¾ng. Không nên ði«u tra, trÕch v¤n v« Kh±, Vô th߶ng, Vô ngã. Không c¥n biªt nó nóng hay lÕnh, cÑng hay m«m, mà cûng không c¥n phân tích màu s¡c cüa nó. Chï c¥n giæ tâm an ð¸nh và chú møc vào ð¸nh tß¾ng. Làm nhß thª, d¥n d¥n ð¸nh tß¾ng s¨ chuy¬n t× màu tr¡ng ðøc sang mµt màu chói sáng. Ðây là tþ tß¾ng (patibhaga nimitta). 

Nªu tâm vçn giæ an ð¸nh và chï chú møc vào ð¸nh tß¾ng khoäng 1 ðªn 2 gi¶, h¥u hªt các thi«n sinh ð«u có th¬ nh§n rõ 5 thi«n chi (jhananga) r¤t d­ dàng nªu h÷ phân tích chúng lúc ðó. Nåm thi«n chi ðó là:

T¥m (vitakka): ðem tâm hß¾ng v« ð¸nh tß¾ng, 
TÑ (vicara): bám sát vào ð¸nh tß¾ng, 
HÖ (pity): ßa thích ð¸nh tß¾ng, 
LÕc (sukha): cäm giác an lÕc, sung sß¾ng khi tiªp xúc v¾i ð¸nh tß¾ng, 
Nh¤t tâm (ekaggata): t§p trung tâm v« mµt ði¬m (ðó là ð¸nh tß¾ng)  Cûng c¥n biªt thêm · ðây là có khi thi«n sinh không th¬ nh§n rõ ðßþc nåm thi«n chi trên, là vì lúc ðó, thi«n sinh vçn còn b¸ các tri«n cái (nivarana) ngån che. Ðó là: Tham døc (kamachanda) 
Sân h§n (vyapada) 
Hôn tr¥m (thiramiddha) 
TrÕo cæ (udhaccakukucca) 
Nghi ng¶ (vicikiccha)  Thi«n sinh phäi duy®t xét t×ng tri«n cái mµt, ð¬ xem chúng còn vß½ng v¤n trong tâm trong lúc hành thi«n hay không. Chúng c¥n phäi ðßþc loÕi bö thì vi®c ð¡c thi«n m¾i thành tñu.

Khi nåm thi«n chi ð«u cùng hi®n di®n ð¥y ðü, thi«n sinh s¨ th¤y ngay là mình ðang vào t¥ng thi«n thÑ nh¤t (ð® nh¤t thi«n), v¾i tþ tß¾ng là ð« møc trong tâm, có t¥m, tÑ, hÖ, lÕc, nh¤t tâm. Tiªp tøc hành trì trong Nh¤t Thi«n nhß thª khoäng 1 ðªn 2 gi¶, r°i xu¤t thi«n và duy®t lÕi nåm thi«n chi cho t߶ng t§n.

Trong các bu±i thi«n kª tiªp, thi«n sinh tiªp tøc ôn t§p, và hành trì thu¥n thøc trong t¥ng thi«n thÑ nh¤t. Có nåm loÕi thu¥n thøc:

1. Thu¥n thøc phân bi®t: phäi thu¥n thøc trong vi®c phân bi®t các thi«n chi sau khi xu¤t thi«n. 
2. Thu¥n thøc nh§p ð¸nh: phäi thu¥n thøc nh§p thi«n b¤t cÑ lúc nào mà mình mu¯n.
3. Thu¥n thøc quyªt tâm: phäi thu¥n thøc giæ mÑc thi«n trong su¯t th¶i gian mà mình ðã ð¸nh trß¾c. 
4. Thu¥n thøc xu¤t ð¸nh: phäi thu¥n thøc xu¤t ra khöi t¥ng thi«n m²i khi mình mu¯n. 
5. Thu¥n thøc xét duy®t: phäi thu¥n thøc xét duy®t các thi«n chi. Tß½ng tñ nhß møc s¯ 1. 

Thi«n sinh nên nh§n thÑc r¢ng t¥ng thi«n thÑ nh¤t r¤t g¥n v¾i nåm tri«n cái - tham døc, sân h§n, hôn tr¥m, trÕo cæ, và nghi ng¶. Thi«n sinh cûng nên nh§n thÑc r¢ng các thi«n chi T¥m và TÑ trong t¥ng thi«n thÑ nh¤t làm cho t¥ng thi«n n¥y không an ð¸nh b¢ng t¥ng thi«n thÑ nhì. Vì thª, t× ß¾c mu¯n r¶i bö hai thi«n chi n¥y và chï còn giæ thi«n chi HÖ, LÕc, Nh¤t Tâm, thi«n sinh tiªp tøc ðem tâm vào tþ tß¾ng. Làm nhß thª, thi«n sinh s¨ có th¬ ðÕt vào t¥ng thi«n thÑ nhì, v¯n chï còn ba thi«n chi: HÖ, LÕc, và Nh¤t Tâm. sau khi vào ðßþc Nh¸ Thi«n, thi«n sinh hành trì nåm loÕi thu¥n thøc tß½ng tñ nhß trên.

Sau ðó, thi«n sinh nh§n thÑc r¢ng HÖ cûng không ðem lÕi an ð¸nh, nên có ß¾c mu¯n bö HÖ, chï còn giæ lÕi LÕc và Nh¤t Tâm, thi«n sinh tiªp tøc ðem tâm vào tþ tß¾ng. Làm nhß thª, thi«n sinh s¨ có th¬ ðÕt vào t¥ng thi«n thÑ ba, v¯n chï còn hai thi«n chi: LÕc, và Nh¤t Tâm. sau khi vào ðßþc tam Thi«n, thi«n sinh hành trì nåm loÕi thu¥n thøc tß½ng tñ nhß trên.

Sau ðó, thi®n sinh nh§n thÑc r¢ng nªu cÑ duy trì LÕc thì lÕi là mµt hình thÑc tham thü vào cäm giác vui sß¾ng. cho nên, v¾i ý ð¸nh bö LÕc, thi«n sinh tiªp tøc ðem tâm vào tþ tß¾ng. Làm nhß thª, thi«n sinh s¨ có th¬ ðÕt vào t¥ng thi«n thÑ tß. Lúc ðó, hai thi«n chi m¾i s¨ sinh ra: Xä và Ni®m, thay thª Nh¤t Tâm. Lúc b¤y gi¶, thi«n sinh · trong trÕng thái "xä ni®m thanh t¸nh", không còn câu ch¤p vào các cäm giác, và h½i th· tr· nên nh© nhàng, h¥u nhß tan biªn. Tþ tß¾ng tr· nên rõ ràng, tròn sáng, quen thuµc, g¥n gûi, không xa lÕ, và thi«n sinh chú møc vào ðó mµt cách nh© nhàng, bình thän. sau khi vào ðßþc TÑ Thi«n, thi«n sinh hành trì nåm loÕi thu¥n thøc tß½ng tñ nhß trên.

Sau cùng, thi«n sinh cûng c¥n nên biªt r¢ng công phu hành thi«n ð¬ ð¡c b¯n t¥ng thi«n nhß trên chï là mµt giai ðoÕn s½ kh·i, tÕo ð¸nh lñc b«n væng, dùng ðó ð¬ làm c½ s· phát tri­n tu® minh sát và tiªn ðªn giäi thoát. trong tiªn trình tu h÷c, thi«n sinh không nên d×ng · ðó, mà c¥n phäi tiªp tøc n² lñc hành trì các giai ðoÕn kª tiªp, nhß quán t× bi, quán ni®m ân ðÑc Ph§t, quán tÑ ðÕi, quán các s¡c pháp, quán thân th¬ (32 bµ ph§n), quán các danh pháp, quán lý duyên sinh và các giai ðoÕn thanh l÷c tâm.

Bình Anson,
tháng 12-2026

-oOo-