Quy ß¾c trích dçn kinh ði¬n nguyên thüy

Bình Anson

Trong nhi«u nåm qua, tác giä các sách báo Ph§t giáo th߶ng dùng các quy ß¾c khác nhau ð¬ trích dçn kinh ði¬n nguyên thüy cüa tÕng pali làm ng߶i ð÷c có nhi«u bÞ ngÞ, ðôi khi có nhi«u nh¥m lçn, không biªt ðích xác ngu°n g¯c cüa nhæng ðoÕn kinh ði¬n trích dçn ðó. V¤n ð« n¥y th߶ng g£p nh¤t trong các trích dçn t× Tß½ng ¿ng Bµ (Samyutta Nikaya) và Tång chi Bµ (Anguttara Nikaya). Thí dø có tác giä trích dçn mµt ðoÕn kinh trích t× "S.i.100", có tác giä ghi là "S III:iii.5", có ng߶i ghi là "S 3:25", và ng߶i khác lÕi ghi là "SN III.25". trong các bài viªt tiªng Vi®t, có tác giä ghi theo tên kinh Pali, nhßng cûng có ng߶i ghi theo bän d¸ch Vi®t nhß "Tß, q.1, t.223", làm ng߶i ð÷c cäm th¤y r¯i ren, không biªt r¢ng th§t ra các tác giä n¥y ð«u trích dçn t× cùng mµt bài kinh (Pabbatopama Sutta, kinh Dø Hòn Núi).

Trong bài n¥y, ng߶i viªt xin mÕn phép ðßþc trình bày tóm t¡t các quy ß¾c th߶ng dùng ð¬ giúp quý ðµc giä có mµt nh§n ð¸nh rõ ràng h½n v« các phß½ng cách trích dçn kinh ði¬n Pali. 

I. quy ß¾c PTS

Hµi kinh Ði¬n pali (The pali text Society, PTS) có hai cách viªt t¡t tên kinh: cách xßa trong quy¬n t× ði¬n pali text society Dictionary, và cách m¾i trong quy¬n critical pali Dictionary. trong h½n 100 nåm qua, Hµi pts l¥n lßþt xu¤t bän các kinh ði¬n pali ðßþc ghi lÕi b¢ng mçu tñ la-tinh và các bän d¸ch anh ngæ. Cách ðánh s¯, k¬ cä các bän anh ngæ, ð«u ðßþc quy chiªu vào bän pali và s¯ trang ghi trong bän Pali, và các nhà Ph§t h÷c ngày nay cûng th߶ng cån cÑ theo cách ðánh s¯ n¥y.

1. Lu§t TÕng (Vinaya Pitaka, Vin) 

Có 5 quy¬n Lu§t, ðßþc trích dçn qua tên: "Vin quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang". Thí dø: "Vin iii 59" là ðoÕn vån trong quy¬n iii cüa Lu§t tÕng, tß½ng Ñng v¾i trang 59 cüa bän Pali. C¥n ghi nh§n · ðây là m£c dù ðoÕn vån ðó có th¬ ðßþc trích t× bän d¸ch Anh, Pháp, ÐÑc, Vi®t, v.v., ðoÕn vån ðó luôn luôn ðßþc quy chiªu v« bän g¯c pali trong trang 59. 

2. kinh TÕng (Sutta Pitaka)

Kinh tÕng g°m có nåm bµ chính:

2.1 Tr߶ng Bµ (Digha Nikaya, dn ho£c D): Hµi pts xu¤t bän 3 quy¬n, g°m 34 bài kinh. quy ß¾c trích dçn: "DN s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang". Thí dø "DN iii 33" là ðoÕn vån trong quy¬n iii cüa Tr߶ng Bµ, tß½ng Ñng v¾i trang 33 cüa bän Pali. Có nhi«u tác giä không trích s¯ quy¬n mà chï trích s¯ bài kinh, thí dø: "DN 12", nghîa là bài kinh s¯ 12 cüa Tr߶ng Bµ. tuy nhiên, vì các bài kinh trong bµ n¥y là các bài kinh dài, trích dçn nhß thª th߶ng không ðßþc chính xác, và c¥n phäi ghi thêm s¯ ðoÕn kinh cüa bài kinh ðó

2.2 trung Bµ (Majjhima Nikaya, mn ho£c M): G°m 152 bài kinh, xu¤t bän thành 3 quy¬n: quy¬n i g°m 50 bài, quy¬n ii g°m 50 bài, và quy¬n iii g°m 52 bài còn lÕi. quy ß¾c trích dçn: "MN s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang". Thí dø: "MN i 350" là ðoÕn kinh trong quy¬n I, tß½ng Ñng v¾i trang 350 cüa bän Pali. Có tác giä chï trích s¯ bài kinh và s¯ ðoÕn, thí dø: "MN 52.3" tß½ng Ñng ðoÕn kinh trên, nhßng ðßþc hi¬u là ðoÕn 3 trong bài kinh s¯ 52.

2.3 Tß½ng ¿ng Bµ (Samyutta Nikaya, sn ho£c S): g°m 7762 bài kinh, kªt nhóm lÕi theo chü ð« trong 56 ph¦m, và ðßþc xu¤t bän thành 5 quy¬n. quy ß¾c trích dçn: "SN s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang". Thí dø: "SN iii 79" là ðoÕn kinh trong quy¬n III, tß½ng Ñng v¾i trang 79 cüa bän Pali. Vì ðây là ða s¯ các bài kinh n¥y r¤t ng¡n, có ng߶i trích dçn chi tiªt h½n, v¾i s¯ ph¦m và s¯ ðoÕn, nhß "SN II.XV.I.2", nghîa là ðoÕn kinh tß½ng Ñng v¾i trang 2 cüa bän Pali, quy¬n II, ph¦m XV, ðoÕn I. G¥n ðây, có khuynh hß¾ng chï trích dçn s¯ ph¦m và s¯ bài kinh mà thôi, theo quy ß¾c: "SN s¯ ph¦m (s¯ La-mã) s¯ bài kinh". Thí dø: "SN III.25" ho£c "SN 3:25", nghîa là kinh s¯ 25 trong ph¦m iii cüa Tß½ng ¿ng.

2.4 Tång chi Bµ (Anguttara Nikaya, an ho£c A): g°m 9557 bài kinh, kªt nhóm theo s¯ ð« møc (pháp s¯) li®t kê trong bài kinh thành 11 nhóm, t× nhóm 1 ðªn nhóm 11, và ðßþc hµi pts xu¤t bän thành 5 quy¬n. quy ß¾c trích dçn: "AN s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang". Thí dø: "AN iv 93" ð¬ chï ðoÕn kinh tß½ng Ñng v¾i trang 93 cüa bän Pali, trong quy¬n IV. Có ng߶i trích dçn s¯ nhóm và s¯ chß½ng, chÆng hÕn "AN VI.VI.63" nghîa là ðoÕn kinh tß½ng Ñng v¾i trang 63 cüa bän Pali, trong chß½ng vi cüa nhóm VI.

G¥n ðây, có khuynh hß¾ng chï trích dçn s¯ nhóm và s¯ kinh trong nhóm. Thí dø: "AN VI:78" ho£c "AN 6:78", nghîa là ðoÕn vån trong kinh s¯ 78 cüa nhóm pháp s¯ VI.

2.5 Ti¬u Bµ (Khuddaka Nikaya, kn ho£c K):

Ðây là t§p hþp 15 t§p kinh, có nhi«u bài k®, trong ðó có nhæng bài ghi lÕi trong th¶i nguyên khai, và cûng có bài ðßþc ghi lÕi v« sau n¥y trß¾c khi ðßþc ðúc kªt và viªt xu¯ng gi¤y.

(a) Ti¬u bµ t§p (Khuddakapatha, khp ho£c Kh): G°m 9 bài kinh ng¡n g°m nhi«u câu k®, th߶ng ðßþc trích dçn nhß: "Khp s¯ bài kinh (s¯ câu k®)". Thí dø: "Khp IX" là bài kinh T× bi (Metta Sutta), kinh s¯ 9.

(b) Pháp cú (Dhammapada, dhp ho£c Dh): g°m 423 câu k®, trích dçn b¢ng s¯ câu k®: "Dhp s¯ câu k®". Thí dø: "Dhp 100" là câu k® 100 trong kinh Pháp Cú.

(c) Ph§t tñ thuyªt (Udana, Ud): g°m 80 bài kinh, trích dçn nhß: "Ud s¯ bài kinh (s¯ La-mã) s¯ câu k®". Thí dø: "Ud iii 4" là câu k® s¯ 4 cüa bài kinh s¯ 3 trong kinh Ph§t tñ thuyªt. Ðôi khi cûng ðßþc trích dçn theo s¯ trang trong bän Pali.

(d) Ph§t thuyªt nhß v§y (Itivuttaka, It): g°m 112 bài kinh ng¡n, trong 4 chß½ng. Trích dçn nhß: "It s¯ chß½ng (s¯ La-mã) s¯ bài kinh", ho£c "It s¯ trang Pali". Thí dø: "It iv 102" là bài kinh 102 trong chß½ng 4. (e) kinh t§p (Suttanipata, Sn): g°m 71 bài kinh k® trong 5 chß½ng, có nhæng bài k® ðßþc xem là xßa c± nh¤t (chß½ng IV, ph¦m Tám). Trích dçn theo quy ß¾c: "Sn s¯ câu k®", ho£c "Sn s¯ chß½ng s¯ bài kinh s¯ câu k®". Thí dø: kinh Mµt s×ng tê ngßu (Sn i 3) là bài kinh s¯ 3, chß½ng I, cüa kinh t§p.

(f) Thiên cung sñ (Vimanavatthu, Vv): g°m 85 chuy®n trên các cung tr¶i, trong 7 chß½ng. Trích dçn nhß: "Vv s¯ chß½ng (s¯ La-mã) s¯ bài kinh s¯ bài k®".

(g) NgÕ quÖ sñ (Petavatthu, Pv): g°m 51 bài kinh v« chuy®n ngÕ quÖ, trong 4 chß½ng. Trích dçn nhß: "Pv s¯ chß½ng (s¯ La-mã) s¯ bài kinh s¯ bài k®".

(h) Trß·ng lão tång k® (Theragatha, th ho£c Thag): g°m 207 bài kinh chÑa các câu k® cüa 264 v¸ trß·ng lão ð® tØ cüa ÐÑc Ph§t. quy ß¾c trích dçn: "Th s¯ câu k®".

(i) Trß·ng lão ni k® (Therigatha, thi ho£c Thig): g°m 73 bài kinh chÑa các câu k® cüa 73 v¸ trß·ng lão ni ð® tØ cüa ÐÑc Ph§t. quy ß¾c trích dçn: "Thi s¯ câu k®".

(j) B±n sanh (Jataka, J): Ðây là t§p hþp 547 câu chuy®n ti«n thân cüa ÐÑc Ph§t. Hµi pts xu¤t bän chung v¾i ph¥n chú giäi (Jataka-Atthavannana, JA) thành mµt bµ 6 quy¬n. quy ß¾c trích dçn: "J s¯ truy®n", ho£c "J s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang Pali".

(k) Nghîa thích (Niddesa, Nd), g°m ÐÕi nghîa thích (Mahaniddesa, niddi ho£c Nd1) và Ti¬u nghîa thích (Culaniddesa, niddii ho£c Nd2) chÑa các bài lu§n giäi cüa ngài Xá-lþi-ph¤t. quy ß¾c trích dçn: "NiddI (ho£c NiddII) s¯ trang Pali".

(l) Vô NgÕi Giäi ÐÕo (Patisambhida, patis ho£c Ps): chia làm 3 ph¦m, m²i ph¦m chÑa 10 ð« møc, g°m các bài lu§n giäi cüa ngài Xá-lþi-ph¤t. Hµi pts xu¤t bän thành 2 quy¬n. quy ß¾c trích dçn: "Patis s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang Pali".

(m) Thí Dø (Apadana, Ap): g°m các chuy®n, th¬ k®, v« cuµc ð¶i và ti«n thân cüa 41 v¸ Ph§t еc Giác, 550 v¸ tÏ kheo A-la-hán và 40 v¸ tÏ kheo ni A-la-hán, ðßþc xu¤t bän thành 2 quy¬n. quy ß¾c trích dçn: "Ap s¯ quy¬n (s¯ La-mã) s¯ trang Pali".

(n) Ph§t SØ (Buddhavamsa, Bv): G°m 29 ðoÕn v¾i các bài k® v« cuµc ð¶i cüa Ph§t Thích ca và 24 v¸ Ph§t trong quá khÑ. quy ß¾c trích dçn: "Bv s¯ ðoÕn (s¯ La-mã) s¯ câu k®".

(o) S· Hành TÕng (Cariya Pitaka, Cp): nói v« 35 kiªp s¯ng chót cüa ngài B° Tát trß¾c khi thành Ph§t Thích Ca, ghi lÕi 7 trong s¯ 10 ðÑc hÕnh ba-la-m§t cüa B° Tát. quy ß¾c trích dçn: "Cp s¯ ðoÕn (s¯ La-mã) s¯ câu k®".

3. Th¡ng Pháp TÕng (Abhidhamma Pitaka)

G°m 7 bµ:

3.1 Pháp Tø (Dhammasangani, Dhs): tóm t¡t các pháp v¾i ð¸nh nghîa cüa m²i pháp. quy ß¾c trích dçn: "Dhs s¯ trang Pali", ho£c "Dhs s¯ ð« møc".

3.2 Phân Tích (Vibhanga, vibh ho£c Vbh): g°m 18 chß½ng. quy ß¾c trích dçn: "Vibh s¯ trang Pali".

3.3 Ch¤t Ngæ (Dhatukatha, dhatuk ho£c Dhtk): lu§n giäi v« các u¦n, xÑ và gi¾i. quy ß¾c trích dçn: "Dhatuk s¯ trang Pali".

3.4 Nhân Chª иnh (Puggalapannatti, pp ho£c Pug): v« phân loÕi các hÕng ng߶i, g°m 10 chß½ng. quy ß¾c trích dçn: "Pp s¯ trang Pali" ho£c "Pp s¯ chß½ng s¯ ðoÕn". 3.5 Ngæ Tông (Kathavatthu, kv ho£c Kvu): chi tiªt v« các tranh lu§n ð¬ làm sáng tö các ði¬m tr÷ng yªu trong ðÕo Ph§t, do ngài moggaliputta tissa (Mµc-ki«n-liên Tu-ðª) ð« xß¾ng trong ÐÕi hµi Kªt t§p kinh ði¬n l¥n thÑ 3 trong th¶i ðÕi vua A-døc (Asoka). G°m 23 chß½ng. quy ß¾c trích dçn: "Kv s¯ trang Pali" ho£c "Kv s¯ chß½ng s¯ ðoÕn".

3.6 song Яi (Yamaka, Yam): Xu¤t bän thành 2 quy¬n, g°m 10 chß½ng, bao g°m các ð« tài ð£t ra dß¾i hình thÑc v¤n ðáp t×ng ðôi, theo chi«u xuôi và chi«u ngßþc. quy ß¾c trích dçn: "Yam s¯ trang Pali".

3.7V¸ Trí (Patthana, patth ho£c Pt): Ðây là bµ l¾n nh¤t, lu§n giäi chi tiªt v« nhân duyên và tß½ng quan giæa các pháp, g°m 4 ðÕi ph¦m. M²i ðÕi ph¦m lÕi chia làm 6 ti¬u ph¦m. quy ß¾c trích dçn: "Patth s¯ trang Pali". 

II. ÐÕi tÕng kinh Vi®t Nam

Trong 10 nåm qua, Hµi ð°ng Phiên d¸ch ÐÕi tÕng kinh Vi®t nam ðã l¥n lßþt ¤n hành các bµ kinh Vi®t ngæ d¸ch t× tÕng pali (kinh Nikaya) và tÕng Hán (kinh A-hàm). Ъn nay (2026), 27 quy¬n ðã ðßþc ¤n hành: Tr߶ng bµ (quy¬n 1-2), Tr߶ng A-hàm (quy¬n 3-4), trung bµ (quy¬n 5-7), trung A-hàm (quy¬n 8-11), Tß½ng ßng bµ (quy¬n 12-16), TÕp A-hàm (quy¬n 17-20), Tång chi bµ (quy¬n 21-24), Tång nh¤t A-hàm (quy¬n 25-27). Ngoài vi®c ðánh s¯ thÑ tñ theo tiªn trình in ¤n, m²i quy¬n kinh còn có mã s¯: "A" là Kinh, "B" là Lu§t, "C" là Lu§n, kª ðó "p" là d¸ch t× bän g¯c pali và "a" là d¸ch t× bän g¯c Hán. S¯ cu¯i cùng là s¯ thÑ tñ trong tam tÕng kinh ði¬n. Thí dø: Tß½ng ßng bµ có mã s¯ là "Ap3", nghîa là kinh (A) d¸ch t× tÕng pali (p), và là bµ thÑ 3 trong kinh TÕng nguyên thüy. 

Tuy nhiên, v¤n ð« trích dçn kinh ði¬n trong các tài li®u, sách báo Ph§t giáo hình nhß cûng chßa nh¤t quán, có khi dùng theo các quy ß¾c cüa hµi PTS, có khi ghi lÕi tña ð« Vi®t ngæ, có khi ghi s¯ trang theo kinh ði¬n bµ m¾i, cûng có khi ghi theo s¯ trang cüa bµ cû, v.v. mong r¢ng v¤n ð« n¥y s¨ ðßþc quý h÷c giä Tång ni lßu tâm cÑu xét ð¬ thiªt l§p mµt quy ß¾c chung và th¯ng nh¤t trong vi®c trích dçn kinh ði¬n b¢ng tiªng Vi®t.

Bình Anson,
tháng 4, 1999

Tham Khäo:

[1] pali text Society, 1997. information on pali literature and Publications. association for buddhist Studies, U.K.

[2] john Bullitt, 1998. a note about sutta references schemes. access to insight web page, www.world.std/~metta/

[3] russell Webb, 1991. an analysis of the pali Canon. wheel No. 217/220, buddhist publication Society, sri Lanka.

[4] u ko Lay, 1991. guide to Tipitaka. burma pitaka Association, Myanmar.
 
 

-oOo-