Chánh Vån:

Ю ngû giác ngµ:
Ngu si sanh tØ
B° tát th߶ng ni®m:
Quäng h÷c ða vån,
Tång trß·ng trí tu®,
Thành tñu bi®n tài,
Giáo hóa nhÑt thiªt,
T¤t dî ðÕi lÕc.

Giäng:

        Ði«u giác ngµ thÑ nåm Ph§t dÕy: ngu si thì b¸ tr¥m luân sanh tØ. ngu si ðây chï cho vô minh là ð¥u m¯i cüa sanh tØ luân h°i, là chi thÑ nhÑt cüa m߶i hai nhân duyên: Vô minh, hành thÑc, danh s¡c, løc nh§p... Vô minh theo nghîa thông th߶ng là không sáng, si mê t¯i tåm... theo tinh th¥n cüa ðÕo Ph§t vô minh là không tö ngµ chân tâm, không th¤y các pháp ðúng nhß th§t. kinh Viên Giác, chß½ng ð¥u, B° Tát Vån Thù thßa höi, Ph§t giäi thích: "Chúng sanh ch¤p thân tÑ ðÕi này là th§t, tâm duyên theo bóng dáng sáu tr¥n là th§t, ðó là vô minh". do ch¤p thân tâm là th§t là ngã, nên vì nó tÕo nghi®p, r°i theo nghi®p ði trong luân h°i sanh tØ. Chúng ta h÷c ðÕo giác ngµ là ð¬ th¤y ðßþc cái nhân khiªn mình phäi tr¥m luân sanh tØ. Th¤y rõ ràng, th¤y cùng tµt, ð¬ phá tr× vô minh thoát ra khöi sanh tØ luân h°i. V§y phá vô minh b¢ng cách nào ?

        B° Tát phá vô minh b¢ng cách, h¢ng nghe nhi«u h÷c rµng v« Ph§t pháp, ð¬ cho trí tu® càng ngày càng tång trß·ng. H÷c nghe ðây không có nghîa h÷c nghe pháp thª gian, vì pháp thª gian chï làm tång thêm vô minh phi«n não. Mà phäi nghe l¶i Ph§t dÕy ð¬ thñc hành ðúng phß½ng pháp tu. Song, không phäi chï riêng hàng B° Tát h÷c rµng nghe nhi«u, mà Tång ni Ph§t tØ mu¯n có trí tu® ð¬ phá mê, cûng phäi h÷c rµng nghe nhi«u ð¬ có kiªn giäi ch½n chánh, giän trÕch pháp tu cho hþp v¾i trình ðµ mình thì tu không l¥m không lÕc. sau ðó có hß¾ng dçn cho ai tu cûng hß¾ng dçn ðúng v¾i chánh pháp. tuy nhiên, h÷c ð¬ Ñng døng tu thì ðßþc lþi mình lþi ng߶i. Còn h÷c hi¬u suông nói suông, chÆng nhæng không tång trß·ng trí hu®, mà sanh b¸nh kiêu cång ngã mÕn, làm chß¾ng ðÕo không ðßþc lþi ích. Hòa Thßþng Pháp Chü Khánh anh có dÕy:

        Thª nên chúng ta phäi thñc hành cä hai m£t h÷c và tu. H÷c hi¬u giáo lý Ph§t dÕy mµt cách chín ch¡n sâu rµng, r°i Ñng døng l¶i Ph§t dÕy cho ð¶i s¯ng bän thân mình. Lâu ngày s¨ thâm nh§p Ph§t pháp thì trí tu® sáng su¯t rµng l¾n nhß bi¬n cä. khi trí tu® ðã rµng l¾n thì thành tñu ðßþc bi®n tài ra ho¢ng hóa làm lþi ích cho chúng sanh. Bi®n tài ðßþc chia làm b¯n thÑ:
        1. Pháp vô ngÕi bi®n: nghîa là ð¯i v¾i pháp Ph§t dÕy, thông su¯t hªt không còn nghi ng¶ gì cä.
        2. Nghîa vô ngÕi bi®n: tÑc là nghîa lý sâu xa m¥u nhi®m mà Ph§t dÕy trong kinh ð«u thâm nh§p, th¤u tri®t không còn gì nghi ngÕi.
        3. T× vô ngÕi bi®n: nghîa là nhæng t× ngæ, phß½ng ngôn cüa t×ng ð¸a phß½ng ð«u nói thông su¯t không tr· ngÕi.
        4. NhÕo thuyªt vô ngÕi bi®n: là thông su¯t nghîa lý Ph§t pháp và ngôn ngæ t×ng ð¸a phß½ng. khi giäng nói Ph§t pháp cho ng߶i nghe, ð«u khª hþp v¾i cån c½ trình ðµ khiªn h÷ vui nghe, không chán ngán.
        Nhß v§y, trß¾c là do h÷c tu mà ðßþc sáng su¯t an lÕc. Ðó là tñ lþi hay tñ giác. Kª ðªn là lþi tha hay giác tha. Mu¯n giáo hóa ng߶i, phäi thâm hi¬u giáo lý Ph§t dÕy, phäi thông thÕo ngôn ngæ, sau ðó tùy cån c½ tùy hoàn cänh, mà giäng dÕy hß¾ng  dçn ðßa ng߶i t× ch² t¯i tåm ðau kh± ðªn ch² sáng su¯t an vui. Cái vui mà ng߶i tu Ph§t ðÕt ðßþc, không phäi là cái vui t¥m th߶ng · thª gian. Cái vui cüa ng߶i thª gian là cái vui do th÷ hß·ng ngû døc, còn trong vòng ð¯i ðãi h½n thua ðßþc m¤t... V¸ dø ng߶i làm ån g£p th¶i ðßþc lþi nhu§n g¤p ðôi g¤p ba lúc bình th߶ng, thì lòng vui vë m£t tß½i c߶i h¾n h·. tuy nhiên ni«m vui ðó không lâu, chï trong mµt th¶i gian là m¤t. Vì hªt thÕnh ðªn suy, làm ån thua l² hay g£p chuy®n b¤t nhß ý xäy ðªn, lÕi bu°n kh± b¤t an.
        Cái vui mà Ph§t nói · ðây là cái vui l¾n (ðÕi lÕc) cüa ng߶i g¡ng công tu hành, hªt vô minh phi«n não thoát khöi vòng luân h°i sanh tØ. Cái vui này kinh ÐÕi th×a g÷i là Niªt Bàn t¸ch tînh, không b¸ hÕn cuµc trong th¶i gian. Thª nên ng߶i tu khi ðÕt ðªn giác ngµ giäi thoát, thì gi¶ phút nào tâm cûng ðßþc an vui. Cái vui cüa ng߶i thª gian và ng߶i xu¤t thª gian khác nhau. Ng߶i thª gian vui theo ngû døc, hªt vui li«n kh±, khi vui thì c߶i nói náo ðµng °n ào... Ng߶i xu¤t thª giác ngµ, hªt kh± ðßþc vui, ni«m vui nh© nhàng vînh vi­n.
        Ng߶i thª gian su¯t ngày tìm tòi n¡m b¡t cái vui cön con, nhßng ðßþc r°i lÕi m¤t. Thª nên Ph§t dø nhß ng߶i v¾i bong bóng nß¾c, v×a th¤y bong bóng ð©p lóng lánh, ðßa tay v¾t, nó li«n tan m¤t. Cái vui cüa ng߶i thª gian là cái vui trá hình cüa sñ ðau kh±, là cái vui cüa kë mê, là cái vui cüa chúng sanh. Còn cái vui cüa ng߶i xu¤t thª là cái vui vînh vi­n cüa ng߶i tïnh giác có trí hu®, là cái vui cüa thanh Vån, B° Tát, Ph§t. Chúng ta th¤y kë mê và ng߶i có trí có thái ðµ s¯ng r¤t khác bi®t. Chúng sanh vì mê l¥m, nên cÑ tìm c¥u chÕy theo nhæng cái vui nhö giä d¯i tÕm bþ, không biªt m®t nh÷c nhàm chán. Còn hàng B° Tát trí hu® sáng su¯t, biªt rõ cái vui ngû døc giä d¯i tÕm bþ, vui ðó li«n kh±, nên tránh, luôn luôn ðem ngh¸ lñc ý chí ð¬ tu hành, tìm cái vui chân th§t cho mình và giúp cho ng߶i ðßþc vui.
        Tóm lÕi, ng߶i ð¶i ai cûng sþ kh± tìm vui. Song, tùy theo ng߶i trí hay ngu mà tránh kh± nhö hay kh± l¾n và tìm cái vui nhö hay cái vui l¾n. Ng߶i ngu thì sþ cái kh± nhö nhß ðói khát, lÕnh nóng... ð¬ tìm cái vui nhö là ti«n cüa nhi«u, có nhà l¥u, xe h½i, · sang, ån ngon... Trái lÕi, ng߶i trí thì sþ cái kh± sanh, lão, b¸nh, tØ vô th߶ng thiêu ð¯t, nên tìm cái vui l¾n là cái vui b¤t di®t Niªt Bàn giäi thoát. V§y chúng ta hãy nghi®m xét lÕi xem mình là kë ngu hay ng߶i trí, là chúng sanh hay B° Tát ? Làm B° Tát hay chúng sanh là tùy mình ch¾ không do ai khác. trong cuµc s¯ng h¢ng ngày nªu ba nghi®p chúng ta thi®n, phù hþp v¾i ðÕo giäi thoát thì cÑ nhß thª mà tiªn cho ðªn khi nào ðßþc giác ngµ giäi thoát hoàn toàn m¾i thôi. Ngßþc lÕi, nªu ba nghi®p chúng ta hay làm ác, xuôi theo hß¾ng si mê cüa chúng sanh, thì phäi c¯ g¡ng sØa ð±i cho lß½ng thi®n phù hþp v¾i ðÕo, ð¬ ðßþc lþi ngay trong ð¶i hi®n tÕi và mai sau. tu là · ch± ðó, biªt vi®c làm nào mê l¥m ðßa ðªn kh± ðau thì mau ch×a bö; biªt tïnh giác ðßa ðªn sñ an vui thì huân tu cho thu¥n thøc. Nªu ng߶i không ch¸u chuy¬n mê l¥m thành tïnh giác thì dù có ði chùa th߶ng, lÕy Ph§t nhi«u luôn c¥u nguy®n ð¬ ðßþc hªt kh±, ch¡c ng߶i ¤y không ðßþc toÕi nguy®n.
        V§y, ng߶i Ph§t tØ chân chánh nên biªt cái vui thª gian là cái vui tÕm bþ, cái kh± ðói c½m, thiªu áo... cûng là cái kh± tÕm bþ nhö nhoi, có th¬ chuy¬n kh± thành vui ðßþc, ch¾ nên kêu than rên xiªt, mà phäi nh¾ ðªn cái kh± l¾n cüa vô th߶ng sanh, lão, b¸nh, tØ, ð¬ mong c¥u thoát ra và c¯ g¡ng tu hành ð¬ ðßþc cái vui Niªt Bàn vînh vi­n.
        Quí v¸ ð×ng nghî r¢ng kinh này Ph§t dÕy cho hàng B° Tát, chúng ta là kë không có ph¥n r°i không tu. Mà t¤t cä ng߶i tu Ph§t dù tÕi gia hay xu¤t gia, nªu mu¯n thành tñu quä Ph§t thì chúng ta phäi thñc hành hÕnh B° Tát; tÑc là chúng ta phäi v§n døng trí hu® quán sát các pháp ðúng nhß th§t nhß l¶i Ph§t dÕy ð¬ ðoÕn cái g¯c vô minh, trí tu® d¥n d¥n tång trß·ng, tñ lþi lþi tha ð¥y ðü. Không mong c¥u quä v¸ B° Tát cûng nghi­m nhiên là B° Tát.