Chß½ng 3

TÕc DÕ Nh¤t chi Mai 

"Ðêm Trß¾c Mµt Cành Mai" là mµt bài th½ th߶ng ðßþc nh¡c nh· t¾i m²i khi ng߶i ta nói ðªn dòng vån h÷c Thi«n. Ðó là mµt bài th½ có vë nhß d­ hi¬u và có tính chï thÆng (trñc chï) nên ðã ðßþc nhi«u ng߶i d¸ch và giäi thích · nhi«u sách khác nhau. Tính bí hi¬m m½ m½ h° h° th߶ng có cüa th½ Thi«n nhß d߶ng b¸ loÕi tr× · ðây. Bài này ðßþc viªt ra cûng ð¬ góp thêm vào nhæng l¶i chú giäi ðó nhân mùa Xuân s¡p ðªn, nªu may m¡n không ngoài ý T± thì xin là thêm mµt cành mai cúng Ph§t.

— trên, ta có nói ðªn cái g÷i là dòng vån h÷c Thi«n. Cách chï danh này không chính xác l¡m. B·i vì các Thi«n sß th߶ng không ßa làm th½ và khi làm th½ trong d¸p nào ð¤y thì lÕi không c¯ tâm. M÷i chuy®n cÑ nhß là hoa bay gió th±i. Th§m chí, có v¸ còn c¤m ðoán ð® tØ t¤t cä nhæng gì có tính xäo ði®u, nhß Thi«n sß Lâm Tª trong l¶i th¸ chúng "... các ngß½i Ö giöi nói thì ta bóp h÷ng, các ngß½i Ö giöi làm thì ta bë tay..." nhß d߶ng mu¯n ð® tØ phäi là cái gì vøng v« nh¤t. Th½ ngây nh¤t. Ðó là nªu hi¬u th½ nhß là mµt n² lñc có tính xäo ði®u mô tä tß tß·ng và tình cäm thông qua ngôn ngæ, hay là ngh® thu§t cüa mµt h® th¯ng tß tß·ng bi¬u tßþng. trong khi ðó, các "tß tß·ng" cüa Thi«n phäi ði thÆng, không qua mµt h® th¯ng tß tß·ng bi¬u tßþng nào hªt.

Th½ cüa các Thi«n sß ð«u làm t× vô tâm. Tho¡t nhiên nó ðªn, tho¡t nhiên nó ði, nhß trång ðáy nß¾c, nhß hoa l°ng gß½ng. Nói tho¡t nhiên cûng không trúng, vì ð÷c th½ cüa các T±, ta th¤y t¤t cä ð«u chï vào mµt ði«u, mµt cái th¤y duy nh¤t. Nhßng nói không tho¡t nhiên cûng không trúng vì nhæng l¶i th½ ðó ð«u chï r¢ng, các v¸ ðã ðßa m¡t nhìn ðâu trong thª gi¾i cûng chï th¤y Nó, th¤y khuôn m£t th§t ðó, cái Vô V¸ Chân Nhân ðó, cái bän lai di®n møc ðó. Nhæng dòng th½ Thi«n ðßþc lßu truy«n ðó ð«u ðÑng ngoài cái tho¡t-nhiên và cái không-tho¡t-nhiên, ngoài cái vô-tâm và cái c¯-tâm.

V¤n ð« s¨ là cái gì · ngoài cái c¯-tâm và cái vô-tâm, cái ðã ðßa ðªn nhæng dòng th½ Thi«n hiªm hoi ðó?

Sñ hiªm hoi cüa th½ Thi«n cûng không phäi vì truy«n th¯ng "b¤t l§p vån tñ". M£c dù coi th߶ng ngôn ngæ bi¬u tßþng, nhi«u v¸ ðã ð¬ lÕi biªt bao nhiêu là lu§n giäi, kinh sám. Và bên ðó cûng là biªt bao nhiêu th½, hay nhæng dòng vån ð©p nhß th½ và có khi là ð©p h½n th½. Thí dø nhß T± Huy«n Giác ð¬ lÕi t§p "ChÑng ÐÕo Ca", T± Tång Xán ð¬ lÕi "Tín Tâm Minh".

Nhß v§y, sñ hiªm hoi cüa Th½ Thi«n phäi là, Cái Kia, chính là cái khó dùng l¶i ð¬ nói. Cái Kia, chính là cái ðã khai sinh nhæng dòng Th½ Thi«n, và ngßþc lÕi, ð¬ g÷i ðßþc là Th½ Thi«n thì t¤t cä nhæng l¶i l¶i chæ chæ ðó ð«u phäi chï thÆng vào Cái Kia. Cái Kia, chính là cái · ngoài (chæ · ngoài không trúng, mà nói · trong cûng sai) cái c¯-tâm và vô-tâm.

M£c dù, có T± ðã t× bi nói, bß¾c thành tñu cüa Thi«n giä phäi là Vô Tâm Th¸ ÐÕo, vô tâm chính là ÐÕo v§y. L¶i ðó cûng chï m¾i là phß½ng ti®n thi®n xäo, vì các T± khác ðã nói mãnh li®t h½n, ð¦y xa h½n và chï rõ h½n. Thí dø, vua Tr¥n Nhân Tông, mµt T± cüa dòng Trúc Lâm, có th½ là:

Vô tâm do cách nh¤t trùng quan
(Vô tâm vçn còn cách cä mµt äi quan v¾i giác ngµ)

Nhß v§y, ð¬ ðßþc công nh§n là Th½ Thi«n, nªu không ði t× Cái Th¤y Kia , chúng ta s¨ v½ thêm mµt m¾ h²n tÕp cüa thi ca nh§p-nh¢ng-Thi«n t× các nåm 2026 t¾i gi¶. Ði«u này ðâu có khác gì chï th¤y mình là b÷t sóng mà cÑ g÷i mình là ðÕi dß½ng.

T× phân giäi trên, ta s¨ nhìn vào thª gi¾i sai bi®t và vô sai bi®t trong bài th½ hoa mai cüa Thi«n Sß Mãn Giác:
 

Xuân khÑ bách hoa lÕc
Xuân ðáo bách hoa khai
Sñ trøc nhãn ti«n quá
Lão tùng ð¥u thßþng lai
MÕc v¸ xuân tàn hoa lÕc t§n
Ðình ti«n tÕc dÕ nh¤t chi mai.

Bän d¸ch cüa Thßþng T÷a thanh T× trong t§p Xuân trong CØa Thi«n:

Xuân ði tråm hoa røng
Xuân ðªn tråm hoa c߶i
Trß¾c m¡t vi®c ði mãi
Trên ð¥u già ðªn r°i
Ch¾ bäo xuân tàn hoa røng hªt
Ðêm qua, sân trß¾c mµt cành mai.

Xuân n¢m trong dòng v§n hành b¯n nh¸p cüa th¶i gian, Xuân HÕ thu Ðông. Là bß¾c chân d¸u dàng nhßng nghi®t ngã, mang theo h½i ¤m và làn gió mát, ð°ng th¶i cûng giçm kh¨ và nghi«n nát t× t× t¤t cä nhæng thành hoÕi cüa tr¥n gian.

T¤t cä các pháp thª gian (· ðây là tråm hoa) ð«u b¸ chi ph¯i b·i bß¾c chân cüa mùa Xuân, nói lên l¨ vô th߶ng cüa vÕn pháp. khi mùa Xuân ðªn, tråm hoa ð«u n·, không gì cßÞng lÕi ðßþc. khi mùa Xuân ði, tråm hoa ð«u tàn, không gì cßÞng lÕi ðßþc. T¤t cä các pháp thª gian ð«u mang tính sinh di®t trong nó. ngay chính sñ hi®n di®n cüa mùa Xuân cûng là mµt pháp thª gian, nên cûng là mµt pháp sinh di®t.

Nhßng không phäi vì có mùa Xuân thì tråm hoa ðua n·, ho£c ngßþc lÕi, vì tråm hoa ðua n· nên có mùa Xuân. trong nghîa ð¥u, t¤t cä pháp thª gian ð«u là pháp sinh di®t nên phäi thu§n theo pháp duyên sinh. trong nghîa sau, trong hoa ðã có Xuân, trong Xuân ðã có hoa, t¤t cä ð«u trùng trùng duyên kh·i trong mµt pháp gi¾i ðan ch£t vào nhau. Nhìn hoa th¤y Xuân và nhìn Xuân th¤y hoa. Цy thêm mµt bß¾c, nhìn vÕn pháp (hoa và Xuân hay là S¡c) th¤y ðßþc ð¸nh lu§t (trùng trùng duyên kh·i trong Tánh Không) và th¤u thoát ð¸nh lu§t thì th¤y rõ dòng sinh di®t äo mµng cüa vÕn pháp trong mµt pháp gi¾i, Sñ-Lý dung thông, S¡c v¾i Không vçn nhß là mµt mà không là mµt, vçn nhß không là mµt mà là mµt.
 

Trß¾c m¡t vi®c ði mãi
Trên ð¥u già ðªn r°i

Sau khi nhìn cänh, t¾i ðây nhìn lÕi ng߶i.Cänh (hoa và Xuân) và ng߶i (cái già ðªn trên ð¥u) cûng ð«u là nhæng pháp vô th߶ng, pháp sinh di®t, pháp thª gian. Nói ðªn cänh r°i nói ng߶i là ð¬ nh¤n mÕnh h½n tính sinh di®t cüa vÕn pháp, ð¬ chï thÆng tính có sinh có di®t cüa các pháp thª gian.

Phäi m· mµt ngo£c ð½n ð¬ nói r¢ng chæ cänh và ng߶i · ðây không cùng mµt nghîa v¾i chæ cänh và nhân trong TÑ Li®u Giän cüa Sß Lâm Tª, nªu hi¬u chæ cänh và nhân cüa Sß trong nghîa ð½n giän nh¤t (và có ph¥n không chính xác) là ð¯i tßþng cüa tâm và tâm.

Nhìn Xuân ði, Xuân ðªn, tråm hoa r½i, tråm hoa n·, th¤y vi®c bay qua ði trß¾c m¡t, ngó lÕi mình thì tóc cûng bÕc tr¡ng xóa tñ thu· nào. Tråm hoa v¾i mình, mình v¾i tråm hoa nào có khác gì nhau trong dòng sinh di®t, vçn cùng chia xë mµt nh¸p vô th߶ng cüa các pháp di®t.

Nhßng giæa dòng sinh di®t vô th߶ng ¤y vçn có:
 

Ch¾ bäo xuân tàn hoa røng hªt
Ðêm qua, sân trß¾c mµt cành mai.

Ð×ng nói r¢ng Xuân ði, hoa ðã r½i hªt cä. B·i vì ðêm qua · sân trß¾c vçn còn mµt cành mai hi®n di®n, m£c cho xuân ði và tråm hoa tàn, m£c cho vi®c trôi qua và tóc bÕc ðªn. Vçn còn mµt cái gì ðó væng vàng m£c cho bao giông bão ð¥y tr¶i, mà mong manh và lung linh d¸u dàng ð¬ g÷i là mµt cành mai.

Chæ ðêm qua (tÕc dÕ) ý ð¬ nói, sñ có m£t cüa cành mai này vßþt qua sñ tàn phá cüa th¶i gian. Nó là cái gì mang tính kiên c¯, b¤t khä hoÕi cüa kim Cß½ng. Và khi nói ðêm qua cûng có nghîa mu¯n nói là cä ðêm nay và ðêm mai, không b¸ änh hß·ng chút nào b·i cái g÷i là phÕm trù tiên nghi®m th¶i gian cä. Nó hoàn toàn không mang tính vô th߶ng, tính sinh di®t cüa các pháp thª gian. Cành mai này là mµt pháp vô sinh di®t, mµt pháp xu¤t thª gian. Thi«n Sß ðã ðßa m¡t nhìn t¤t cä các pháp sinh di®t, các pháp thª gian (xuân ði, hoa tàn, vi®c qua, tóc tr¡ng) mà vçn nhìn th¤y mµt pháp vô sinh di®t, mµt pháp xu¤t thª gian (cành mai v¾i tính b¤t hoÕi).

Cûng nên m· thêm mµt ngo£c ð½n ch² này. Hình änh ðêm qua (tÕc dÕ) · trong nhà Ph§t th߶ng ðßþc sØ døng trong hai nghîa khác nhau. Nghîa ð¥u tiên nhß v×a nói, và Ñng døng trong bài th½ này, hàm cä nghîa ðêm nay và ðêm mai, theo mÕch vån ðßþc di­n d¸ch. Nghîa thÑ hai s¨ mang ý khác h½n nhß trong câu:
 

Sinh tØ Niªt Bàn do nhß tÕc mµng.
(Sinh tØ và Niªt Bàn ðã nhß gi¤c mµng ðêm qua.)
Kinh Viên Giác - Chß½ng Ph± Nhãn.

Ngay khi v×a giác ngµ thì th¤y ðßþc, chuy®n sinh tØ và Niªt bàn chï nhß gi¤c mµng ðêm qua. Chæ ðêm (dÕ) không có trong câu v×a dçn, nhßng ðßþc hi¬u ng¥m, ám chï nhæng vô lßþng kiªp trôi lån trong vô minh, ch§p ch¶n giæa cõi tØ sinh, mong c¥u ðªn bªn b¶ giác ngµ (Niªt bàn), thñc sñ cûng chï là gi¤c mµng ðêm qua (tÕc mµng). Ðó là chuy®n ðã qua và không còn næa, không bao gi¶ còn næa, khi Trí Hu® Bát Nhã ðã b×ng lên. trong cái th¤y cüa Trí Hu® Ph§t trong giây phút giác ngµ ðó, s¨ th¤y không có cõi sinh tØ nào phäi vßþt qua, không có mµt Niªt Bàn nào phäi tìm ðªn. xin ðóng ngo£c ð½n.

Chæ sân trß¾c (ðình ti«n) mô tä mµt khoäng không gian n½i cành mai chiªm ngø. B¤t kÏ mµt hi®n tßþng nào, ho£c mµt tß tß·ng nào, khi xu¤t hi®n cûng · trong mµt th¶i gian và không gian nào ðó. sau khi nói ðªn ðêm qua nay nói thêm là · sân trß¾c.

Hình änh sân trß¾c ¦n tàng hình änh ð¤t tâm trong chæ Tâm иa. Có th¬ gþi nh¾, Thi«n Tông còn mµt tên g÷i khác là Tâm иa Pháp Môn. Th§t sñ ðã có nhi«u tên g÷i khác nhau cho Thi«n, thí dø nhß Thi«n có tên t¡t là Tông ð¬ phân bi®t v¾i t¤t cä các pháp khác dña vào giáo ði¬n ð¬ tu là Giáo; ho£c g÷i rõ ràng h½n là Tâm Tông ð¬ nói ðây là pháp môn chï nhìn vào Tâm ð¬ th¤y ðßþc Tính. Cách g÷i ð¤t tâm trong chæ Tâm иa Pháp Môn còn chï rõ ràng h½n næa (chæ Tâm · ðây có nghîa khá phÑc tÕp là, khi chßa ngµ thì Tâm là Tß¾ng, th߶ng dø nhß ng߶i thþ v¨, khi ngµ r°i thì Tâm là Tính, Tâm Tính ð°ng nh¤t - SØ døng chæ ð°ng nh¤t · ðây d­ b¸ ngµ nh§n, nhßng khó dùng chæ khác chính xác h½n), cho ta hình dung Tâm cüa kë giác ngµ s¨ b¢ng phÆng và b«n væng nhß m£t ð¤t, dù t¤t cä rác rß·i tr¥n gian (nói rõ h½n, biªt là v÷ng thì v÷ng tñ tr×, biªt ni®m kh·i thì ni®m tñ ngßng) ném vào vûng không làm lay ðµng ho£c d½ ði ðßþc (nghîa g¥n nh¤t).

Có nhi«u hình änh trong Thi«n th߶ng ðßþc dùng ð¬ dø cho Tâm, nhß m£t trång (v÷ng ni®m dø là mây), nhß m£t h° (v÷ng ni®m dø là sóng), nhß gß½ng sáng (v÷ng ni®m dø là bøi). Nhßng v¾i hình änh ð¤t tâm thì phép tu ðã rõ ràng h½n. Nªu th¤y ðßþc Tâm nhß hình änh này thì s¨ th¤y, Tâm v¯n không h« lay ðµng thì tµi gì phäi tìm cái ð¸nh, cÑ ð¬ tñ nhiên vào tính bän ð¸nh cüa ð¤t tâm thì còn có ð¸nh nào b¢ng. Ðây cûng chính là nghîa cüa bình th߶ng tâm th¸ ðÕo v§y, tµi gì phäi lång xång nh§p ð¸nh v¾i xu¤t ð¸nh.

V¤n ð« chï còn là làm sao ð¬ Tâm là bình th߶ng, ð¬ vào thÆng mµt ni®m vÕn nåm. Cách dùng chæ làm sao trong câu v×a viªt lÕi d­ gây hi¬u l¥m, là phäi ði tìm cách tu nào cao xa, phÑc tÕp thì lÕi càng xa ðÕo. Dùng l¶i ð¬ nói ch² này th§t sñ là khó, nên trong Thi«n, các T± phäi dùng nhi«u hình änh lòng vòng ð¬ chï thÆng nhß v§y. Mµt hình änh tß½ng tñ ðßþc T± B° Ы ÐÕt ma dùng ð¬ chï tính bän ð¸nh ðó là Tâm nhß t߶ng vách. Thª m¾i biªt, không mu¯n dùng l¶i ð¬ nói vì l¶i không chï ðßþc ch² này, mà vì lòng t× bi, các T± ðã dùng nhi«u l¶i quá rõ ràng.

Chính · hình änh sân trß¾c ho£c ð¤t tâm, cho ta th¤y t¤t cä m÷i sinh, trø, hoÕi, di®t ð«u xäy ra, dña vào và tr· lÕi trên m£t ð¤t, nhßng m£t ð¤t (tâm) ¤y vçn b¤t ðµng, không tång, không giäm.

Gom chung ý cüa ðêm qua sân trß¾c (ðình ti«n tÕc dÕ), ði«u này chï vào giác tính bình ðÆng b¤t ðµng cüa Tâm th¬. Nß½ng vào (có nên g÷i là nß½ng không, hay là quay lÕi?) tính bän ð¸nh cüa nó mà tu thì là con ð߶ng ð¯n ngµ v§y (mà ðúng là chÆng phäi tu).

Không phäi vào ð¸nh này là tr· v« v¾i g² ðá, vì Tâm th¬ v¯n b¤t ðµng mà di®u døng vçn h¢ng chiªu. Ðây là v¤n ð« thÑ nhì, hay nhìn vào m£t khác (có thñc là khác không?) cüa Tâm th¬, tr± ra mµt cành mai (nh¤t chi mai v§y. Tâm vçn h¢ng b¤t ðµng, mà di®u døng vçn h¢ng sa, mà Tâm vçn th߶ng chiªu.

M£t thÑ nhì cüa Thi«n Яn Ngµ t¾i ðây ðã rõ ràng h½n. — m£t nh¤t, vào thÆng tính bän ð¸nh cüa Tâm mà tu thì có phäi chï v¾i ð¸nh. — m£t nhì, vào thÆng tính th߶ng chiªu cüa Tâm mà tu thì c¥n chi phäi quán v¾i tß·ng. G÷i là hai m£t lÕi d­ gây ngµ nh§n. B·i vì Tâm th¬, m£c dù t¸ch (r²ng l£ng) nhßng vçn chiªu, và ngßþc lÕi, dù vçn chiªu nhßng vçn t¸ch. Vào thÆng ðßþc ch² này chính là Kiªn Tính Thành Ph§t, còn pháp tu nào thÆng t¡t h½n không. Lúc b¤y gi¶ thì dù là m£c áo, ån c½m, dù là vác gß½m, vào tr§n, dù là viªt lách, lång nhång, vçn chßa h« r¶i khöi ðÕo tràng. Còn pháp tu nào säng khoái h½n không?

Nói là thÆng t¡t, nhßng giá cüa nó thñc sñ là không d­, nhß T± Hoàng Bá có nói:
 

B¤t thø nh¤t phiên hàn tri®t c¯t
Ch¦m ð¡c mai hoa phác t¸ hß½ng.
(Nªu không mµt b§n th¤u xß½ng lÕnh
Sao ðßþc trß¾c mûi ngát hß½ng mai).

Ð÷c lÕi toàn bài th½ cüa Thi«n Sß Mãn Giác, ta s¨ th¤y theo mÕch vån cách di­n ý, t× xuân ði, hoa tàn, xuân ðªn, hoa n·, vi®c qua, tóc tr¡ng, ðªn câu chuy¬n mÕch (Ch¾ bäo xuân tàn hoa røng hªt) ð¬ l§t ngßþc lÕi m£t sau và chï thÆng cách tu · câu cu¯i, ðêm qua sân trß¾c ð¬ chï vào tính bän ð¸nh cüa Tâm, và mµt cành mai ð¬ nói t¾i di®u døng, tính th߶ng chiªu cüa Tâm. Ph¥n trên nói v« các pháp sinh di®t, câu cu¯i nói v« pháp vô sinh di®t. Nhßng cä hai không r¶i nhau mà có ðßþc. Nhßng không phäi vì có cái này mà có cái kia. Tâm vçn tñ trø Tâm, cänh vçn tñ trø cänh. sinh tØ (xuân, hoa, vi®c, tóc tr¡ng) và Niªt Bàn (cành mai trên ð¤t tâm b¤t hoÕi trß¾c th¶i gian) không là mµt, vì mµt ð¢ng là thª gi¾i sinh di®t, mµt ð¢ng là thª gi¾i vô sinh di®t; nhßng cûng không là hai, vì mµt ð¢ng là Sñ, mµt ð¢ng là Lý, vçn viên dung vô ngÕi trong pháp gi¾i ð¤t tâm; cûng không vì nß½ng vào nhau mà có, vì sóng vçn kh·i ðàng sóng và nß¾c vçn an nhiên ðàng nß¾c; cûng không lìa nhau mà có, vì lìa sóng không th¤y ðßþc nß¾c và lìa nß¾c không th¬ có sóng. Nªu l¤y hình änh quen thuµc th߶ng dùng trong Thi«n là sóng v¾i nß¾c ð¬ dø cho Tß¾ng và Tánh, ta có th¬ th¤y toàn bài th½ khi l§t ngßþc t× Sñ qua Lý, t× thª gi¾i sai bi®t qua thª gi¾i vô sai bi®t vçn viên dung vô ngÕi trong mµt pháp gi¾i ð¤t tâm nhß kinh Lång Nghiêm di­n tä:

Toàn Tß¾ng tÑc Tánh, toàn Tánh tÑc Tß¾ng.

Nªu bß¾c chân vào ðßþc thª gi¾i trùng trùng Sñ-Lý viên dung vô ngÕi cüa bài th½ này thì còn ðâu sþ mà l¥m lÕc, mà ch¤t v¤n ðâu là nëo Niªt Bàn, ðâu là ð߶ng sinh TØ; ðâu là T± ð߶ng, ðâu là nhà ma, cØa quÖ.

Nhß v§y, toàn bài th½ nói lên cänh gi¾i cüa Яn Giáo ÐÕi Th×a. Nªu phân chia các th¶i thuyªt giáo cüa ðÑc Ph§t làm nåm th¶i nhß các T± hoa Nghiêm Tông ðã làm, bài th½ này phô bày cái nhìn · vào th¶i kÏ thÑ tß, th¶i kÏ cüa Яn Giáo, ðßa t¾i cái nhìn cüa cänh gi¾i Lý-Sñ vô ngÕi.

Th§t sñ ít có bài th½ nào chï bày phép t¡c nghi quÛ rõ ràng nhß v§y.

Vçn ðÑng · cõi sinh di®t mà nói v« cänh gi¾i vô sinh di®t b¤t khä tß ngh¸ thì ðúng là ðang n¢m m½, ngü m¾. Nhßng chï c¥n nheo ðôi mày lÕi, m· ðôi m¡t to ra thì th¤y ngay ta vçn h¢ng ðÑng n½i mép b¶ vô sinh di®t, vçn chßa t×ng bß¾c lÕc xu¯ng tr¥n gian. Mu¯n lìa sinh di®t mà l¤y pháp sinh di®t ð¬ tu là chuy®n tråm kiªp nghìn ð¶i khó thành ðßþc. sao b¢ng thÆng mµt ni®m vào ngay ch² cüa sân trß¾c hoa mai, l¤y ngay thanh kim Cß½ng Tu® Kiªm nh§p pháp vô sinh di®t thì ngÕi gì chuy®n sinh v¾i di®t. Vào ngay ðßþc ch² này, cái g÷i là pháp vô sinh di®t cûng còn phäi buông bö kia mà, không phäi nó cûng là gi¤c mµng ðêm qua sao.