[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the buddha Taught", by Ven. walpola rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng III
Di®u Ъ ThÑ Hai
T§p (samudaya)
Nguyên nhân cüa Kh±

Chân lý thÑ hai là chân lý v« sñ phát sinh hay ngu°n g¯c cüa dukkha (Dukkhasamudaya - ariyasacca). иnh nghîa danh tiªng và thông døng nh¤t v« chân lý thÑ hai, ðßþc tìm th¤y trong r¤t nhi«u bän kinh nguyên thüy nhß sau:

"Chính là lòng ái (tanhà) ðã phát sinh sñ tái sinh, ðã ðßþc dính li«n v¾i sñ thèm mu¯n ðam mê, và ðã tìm lÕc thú nay ch² này mai ch² khác, nghîa là

1) khao khát ð¯i v¾i khoái lÕc giác quan (døc ái - kàma-tanhà)
2) khao khát hi®n hæu và tr· thành (hæu ái - bhava-tanhà) và
3) khao khát sñ không hi®n hæu (di®t ái; tñ hüy di®t - vibhava-tanhà)."

Chính sñ khao khát này, ham mu¯n, døc v÷ng, thèm thu°ng, xu¤t hi®n dß¾i nhi«u hình thÑc - ðã làm phát sinh m÷i hình thái kh± ðau và sanh tØ. Nhßng không nên xem ð¤y là nguyên nhân ð¥u tiên, b·i l¨ không th¬ nào có mµt nguyên nhân ð¥u tiên vì, theo Ph§t, m÷i sñ v§t ð«u tß½ng quan tß½ng liên (phø thuµc lçn nhau). ngay cä lòng "ái" (tanhà) ðßþc xem nhß nguyên nhân hay ngu°n g¯c cüa dukkha, cûng tùy thuµc vào mµt cái gì khác ð¬ ðßþc phát sinh, và ð¤y là "th÷" (vedanà), và "th÷" phát sinh tùy thuµc vào sñ "xúc" (phassa) và cÑ thª n¯i tiªp nhau trên mµt vòng tròn mà thu§t ngæ Ph§t h÷c g÷i là Duyên sinh (Paticca-samuppàda), mà ta s¨ bàn ðªn sau này (3).

Nhß thª tanhà, "ái", không phäi là nguyên nhân ð¥u tiên hay ðµc nh¤t cüa sñ phát sinh ra kh±. Nhßng ð¤y là nguyên nhân trñc tiªp và rõ r®t nh¤t, nguyên nhân chính yªu và ði«u ph± quát nh¤t trong nhæng nguyên bän Pali, ð¸nh nghîa cüa T§p bao g°m cä nhæng x¤u xa b¤t t¸nh khác, ðßþc thêm vào "ái" luôn luôn ðßþc nêu ra trß¾c (5). trong gi¾i hÕn bài này ta chï c¥n nh¾ r¢ng tr÷ng tâm cüa "ái" ¤y là ý ni®m sai l¥m v« ngã phát sinh vì vô minh.

— ðây t× ngæ "ái" không nhæng chï bao g°m sñ ham mu¯n, ràng buµc v¾i nhi«u khoái lÕc giác quan, tài sän và thª lñc, mà còn là sñ ham mu¯n, ràng buµc v¾i nhæng tß tß·ng, lý tß·ng, quan ni®m, lý thuyªt, khái ni®m và nhæng sñ tin tß·ng (dhamma-tanhà) (6). theo sñ phân tích cüa ÐÑc Ph§t, t¤t cä m÷i sñ phi«n não và tranh ch¤p trên thª gian t× nhæng sñ gây g² vøn v£t trong gia ðình cho ðªn ðÕi chiªn giæa các qu¯c gia lãnh th±, ð«u phát sinh do lòng "ái" v¸ kÖ này (7). theo quan ði¬m ¤y, m÷i v¤n ð« kinh tª, chính tr¸ và xã hµi ð«u có cµi r­ là lòng tham v¸ kÖ. Nhæng nhà ðÕi chính khách mu¯n dàn xªp nhæng tranh ch¤p qu¯c tª mà chï nói v« chiªn tranh và hòa bình trong lãnh vñc chính tr¸ và kinh tª thì là h÷ chï ði ph¾t bên ngoài, và không bao gi¶ vào t§n trong cµi g¯c ðích thñc cüa v¤n ð«. Nhß ÐÑc Ph§t ðã dÕy Rattapàla: "Thª gian thiªu th¯n, khát khao và b¸ nô l® cho døc v÷ng".

Ai cûng nh§n r¢ng m÷i x¤u xa t® ðoan trong thª gi¾i ð«u phát sinh vì døc v÷ng ích kÖ. Ði«u này không khó hi¬u, nhßng làm sao døc v÷ng, sñ khát khao ¤y lÕi có th¬ phát sinh ra sñ tái sinh và luân h°i, là mµt v¤n ð« không phäi d­ lãnh hµi. Chính · ðây mà chúng ta phäi bàn ðªn khía cÕnh triªt lý sâu s¡c cüa chân lý thÑ hai, tß½ng Ñng v¾i khía cÕnh triªt lý cüa Di®u Ъ thÑ nh¤t. Ðây ta phäi có vài ý ni®m v« thuyªt nghi®p báo và luân h°i.

Có b¯n thÑc ån (àhàrà) theo nghîa nguyên nhân hay "ði«u ki®n" c¥n thiªt cho sñ s¯ng và tiªp tøc cüa chúng sinh:

ÐoÕn thñc (kabalinikàràhàra): thÑc ån v§t ch¤t thông th߶ng,
Xúc thñc (phassàhàra): sñ tiªp xúc cüa giác quan, k¬ cä ý thÑc, v¾i ngoÕi gi¾i,
ThÑc thñc (vinnà-nàhara) và
Tß ni®m thñc (manosancetanàhàra): ý chí hay ý mu¯n cüa tâm thÑc (8)

Trong b¯n ði«u ki®n trên, ði«u cu¯i cùng, tß ni®m, chính là ý chí mu¯n s¯ng, mu¯n t°n tÕi, tái sinh, tß½ng tøc, tång trß·ng (9). Nó tÕo nên cµi g¯c cüa sñ s¯ng và tiªp tøc, tiªn t¾i trß¾c b¢ng nhæng nghi®p thi®n, ác (kusalàkusalakama) (10), nó cûng nhß ý chí (tß - cetàna) (11). ta ðã th¤y trß¾c ðây r¢ng ý chí là nghi®p, nhß chính ÐÑc Ph§t ðã ð¸nh nghîa. Nói ðªn tß ni®m v×a k¬ trên, ÐÑc Ph§t ðã dÕy: "Khi ng߶i ta hi¬u tß ni®m thñc, ng߶i ta s¨ hi¬u ðßþc ba thÑ 'ái' (tanhà)" (13). Nhß thª nhæng t× ngæ "ái" tác ý tß ni®m và nghi®p t¤t cä ð«u ám chï cùng mµt ði«u: chúng ám chï døc v÷ng, ý mu¯n s¯ng, t°n tÕi, tái sinh, tr· thành, tång trß·ng, tích tø, là nguyên nhân cüa sñ phát sinh ra kh± và nó ðßþc tìm th¤y trong hành u¦n, mµt trong nåm u¦n c¤u tÕo nên mµt chúng sinh.

Ðây là mµt trong nhæng ði¬m chính yªu và quan tr÷ng nh¤t cüa giáo lý ÐÑc Ph§t. Vì v§y chúng ta phäi th§n tr÷ng ð¬ ý và nh¾ rõ r¢ng: nguyên nhân, m¥m m¯ng cüa sñ phát sinh ra dukkha là · ngay chính trong dukkha chÑ không phäi · bên ngoài. Ðây là ý nghîa cüa câu danh tiªng th߶ng ðßþc th¤y trong các nguyên bän Pali: "Yam kinci samudaya dhammam sabbamtam nirodha dhammam. B¤t cÑ cái gì thuµc v« bän ch¤t cüa sinh ð«u cûng thuµc v« bän ch¤t cüa di®t"(15). Mµt ng߶i, mµt v§t hay mµt h® th¯ng, nªu có · trong chính nó bän ch¤t cüa sñ phát sinh, hình thành, thì cûng có luôn · trong nó bän ch¤t, m¥m m¯ng cüa sñ ch¤m dÑt và hüy di®t. Nhß thª dukka (ngû u¦n) có trong nó bän ch¤t cüa sñ phát sinh ra nó, và cûng có luôn trong nó bän ch¤t cüa sñ ch¤m dÑt cüa nó. Ði¬m này s¨ ðßþc bàn tr· lÕi trong ph¥n nói v« Di®u Ъ thÑ ba (nirodha).

Danh t× pali "kamma" hay sanskrit "karma" (t× g¯c skr nghîa là "làm") có nghîa "hành ðµng", "làm". Nhßng trong lý thuyªt ÐÕo Ph§t v« Nghi®p, nó mang mµt ý nghîa ð£c bi®t: nó chï có nghîa là "nhæng hành ðµng do ý mu¯n", không phäi t¤t cä m÷i hành ðµng. Nó cûng không có nghîa "kªt quä cüa Nghi®p" nhß nhi«u ng߶i dùng mµt cách sai lÕc. trong thu§t ngæ Ph§t h÷c, chæ Nghi®p không bao gi¶ có nghîa kªt quä cüa nó, kªt quä cüa nó ðßþc g÷i là "quä" hay "nghi®p báo" (kamma-phala hay vipàka).

Ý chí có th¬ tß½ng ð¯i thi®n hay ác. B·i thª nghi®p có th¬ thi®n hay ác mµt cách tß½ng ð¯i. Nghi®p thi®n (kusala) phát sinh thi®n quä, ác nghi®p (akusala) phát sinh ác quä. "Lòng tham", ý chí, nghi®p dù thi®n hay ác ð«u có mµt nång lñc ðßa ðªn kªt quä: nång lñc tiªp tøc - tiªp tøc trong chi«u hß¾ng thi®n hay ác. Dù thi®n hay ác nó ð«u là tß½ng ð¯i, ð«u · trong vòng luân h°i. Mµt v¸ a la Hán, m£c dù có hành ðµng, vçn không d°n chÑa nghi®p, b·i vì v¸ ¤y ðã thoát khöi ý tß·ng sai l¥m v« ngã, thoát khöi lòng "tham" mu¯n tiªp tøc và sinh thành, thoát khöi t¤t cä m÷i sñ x¤u xa b¤t t¸nh khác (kilesà, sàsavà dhammà). Яi v¾i v¸ ¤y không còn luân h°i.

Không nên l¥m lçn thuyªt nghi®p báo v¾i cái g÷i là "công b¢ng luân lý" hay "thß·ng phÕt". Ý tß·ng v« công b¢ng luân lý hay thß·ng phÕt phát sinh do quan ni®m v« mµt thñc th¬ t¯i cao, mµt thßþng ðª, ng°i phán xét và là mµt ng߶i ban lu§t l® và phân ð¸nh chánh tà. T× ngæ "Công b¢ng" h° ð° và nguy hi¬m, nhân danh nó nhi«u tai hÕi ðã ðªn cho nhân loÕi h½n là lþi ích. Thuyªt nghi®p báo là thuyªt v« nhân và quä, v« hành ðµng và phän Ñng. Nó là mµt lu§t tñ nhiên, không dính líu gì ðªn ý tß·ng v« công b¢ng hay thß·ng phÕt. M÷i hành ðµng do ý mu¯n ð«u phát sinh kªt quä hay h§u quä cüa nó. Nªu mµt hành vi thi®n phát sinh nhæng thi®n quä và mµt hành vi ác phát sinh nhæng ác quä, thì ð¤y không phäi là sñ công b¢ng, hay thß·ng, phÕt do mµt ng߶i nào hay mµt quy«n nång nào ng°i phán xét hành vi cüa bÕn, mà ðó chï là vì bän ch¤t cüa riêng nó, lu§t l® cüa chính nó. Ði«u này không khó hi¬u. Nhßng ði«u khó hi¬u là, theo thuyªt nghi®p báo, nhæng kªt quä cüa mµt hành vi tñ ý có th¬ tiªp tøc xu¤t hi®n ngay cä trong mµt ð¶i s¯ng sau khi chªt. — ðây ta phäi giäi thích "chªt" là gì theo Ph§t giáo.

Chúng ta ðã th¤y trß¾c ðây r¢ng mµt con ng߶i không là gì ngoài ra là mµt sñ kªt h(r)p cüa nhæng sÑc mÕnh cùng nång lñc v§t lý và tâm linh. Cái mà ta g÷i là "chªt", là sñ ch¤m dÑt hoàn toàn nhæng hoÕt ðµng cüa thân xác v§t lý. Nhßng sÑc mÕnh, nång lñc này có cùng ch¤m dÑt v¾i hoÕt ðµng cüa thân xác hay không? Ph§t giáo trä l¶i "không". Ý chí, sñ ham mu¯n, døc v÷ng, lòng khao khát t°n tÕi, tiªp tøc tång trß·ng, là mµt sÑc mÕnh ghê g¾m d¶i ð±i toàn th¬ nhæng ð¶i s¯ng, ngay cä d¶i ð±i toàn th¬ vû trø, thª gi¾i. Ðây là sÑc mÕnh l¾n lao nh¤t, nång lñc vî ðÕi nh¤t trong hoàn vû. theo Ph§t giáo, sÑc mÕnh này không d×ng nghï cùng v¾i sñ chªt cüa xác thân, mà lÕi tiªp tøc bi¬u hi®n trong mµt hình thÑc khác, phát kh·i sñ tái sinh mà ng߶i ta g÷i là luân h°i.

Bây gi¶, mµt câu höi khác ðßþc ð£t ra: Nªu không có mµt thñc th¬ hay bän th¬ tr߶ng cØu b¤t biªn nhß Ngã hay linh h°n (àtman), thì cái gì là cái có th¬ tái sinh sau khi chªt? Trß¾c khi tiªp tøc bàn ðªn ð¶i s¯ng sau khi chªt, ta hãy xét ð¶i này là gì, và nó ðang tiªp tøc ra sao. Cái mà ta g÷i là ð¶i s¯ng, nhß ta ðã nhi«u l¥n nh¡c lÕi, là sñ kªt hþp cüa nåm u¦n, mµt sñ ph¯i hþp cüa nhæng nång lñc v§t lý và tâm linh. Nhæng u¦n này luôn luôn biªn chuy¬n, chúng không còn là mµt (nhß cû) trong hai giai ðoÕn liên tiªp. Chúng sinh và di®t m²i lúc. "M²i lúc các u¦n phát sinh, suy giäm và chªt, hÞi các tÏ kheo, là m²i lúc các ông sinh ra, suy giäm và chªt" (16) Nhß thª, ngay cä bây gi¶, trong ð¶i s¯ng này, chúng ta ðßþc sinh ra và chªt ði m²i lúc, nhßng chúng ta vçn tiªp tøc. Nªu ta có th¬ hi¬u r¢ng trong ð¶i này chúng ta có th¬ tiªp tøc mà không c¥n có mµt bän th¬ tr߶ng cØu b¤t biªn nhß Ngã hay linh h°n, thì tÕi sao lÕi không hi¬u ðßþc r¢ng chính nhæng sÑc mÕnh kia cûng có th¬ tiªp tøc không c¥n mµt bän ngã hay linh h°n · sau chúng, sau khi thân xác không còn ði«u hành?

Khi thân xác v§t lý này không còn hoÕt ðµng ðßþc, khi ¤y nhæng nång lñc không chªt theo v¾i nó, mà tiªp tøc nh§n mµt hình dÕng khác, mà ta g÷i là mµt ð¶i khác. trong mµt ðÑc trë, m÷i khä nång v§t lý, tâm linh và tri thÑc ð«u yªu ¾t, nhßng chúng có sÇn ti«m nång ð¬ tr· nên mµt ng߶i l¾n ð¥y ðü. Nhæng nång lñc v§t lý và tâm linh ðã làm thành cái mà ta g÷i là linh h°n ¤y, có sÇn trong chúng khä nång nh§n mµt hình thÑc m¾i, l¾n lên d¥n và thâu th§p sÑc mÕnh cho ðªn khi ð¥y ðü.

Vì không có bän th¬ tr߶ng cØu b¤t biªn nên không có gì ði t× mµt lúc này ðªn lúc kª tiªp. B·i thª, hi¬n nhiên không có cái gì tr߶ng cØu hay b¤t biªn có th¬ ði hay luân h°i t× ð¶i này ðªn mµt ð¶i sau. Фy là mµt chu²i tiªp tøc không gián ðoÕn, nhßng biªn ð±i t×ng giây phút. Chu²i ¤y th§t ra không là gì ngoài ra sñ chuy¬n d¸ch. Nó gi¯ng nhß mµt ng÷n lØa cháy thâu ðêm: nó không phäi cùng là mµt ng÷n lØa, cûng không phäi khác. Mµt ðÑa trë l¾n lên thành mµt ông già sáu mß½i: dî nhiên ông già løc tu¥n không phäi là mµt ðÑa trë sáu mß½i nåm v« trß¾c, nhßng cûng không phäi là khác. Cûng thª, mµt ng߶i chªt · ðây và tái sinh · mµt n½i khác không phäi cùng là ng߶i ¤y, cûng không phäi là khác (naca so na ca anno). Фy là sñ tiªp tøc cüa cùng mµt chu²i. Sñ khác nhau giæa chªt, s¯ng chï là khoäng th¶i gian r¤t ng¡n cho mµt ni®m kh·i lên: ni®m cu¯i cùng trong ð¶i này ð¸nh ðoÕt ni®m ð¥u tiên trong cái mà ng߶i ta g÷i là ð¶i sau, nhßng kÏ thñc chï là sñ tiªp n¯i cüa cùng mµt chu²i liên tøc. ngay cä trong ð¶i này cûng thª, mµt ni®m này ð¸nh ðoÕt ni®m kª tiªp. B·i thª trong quan ni®m Ph§t h÷c, v¤n ð« ð¶i sau không phäi là mµt huy«n bí l¾n lao, và mµt ng߶i Ph§t tØ không bao gi¶ bån khoån v¤n ð« này.

Bao lâu còn sñ "khát khao" tr· thành, thì vòng luân h°i vçn tiªp tøc. Nó chï có th¬ ng×ng khi nào sÑc mÕnh ði«u khi¬n nó, sñ khát khao ¤y, b¸ ch£t ðÑt nh¶ trí hu® th¤y rõ Thñc tÕi, Chân lý, Niªt bàn.

 

Chú thích

(1) mhvg (Alutgama, 192), p. 9, vs (PTS), p. 421 và các ch² khác trong sách.
(2) Vedanàsamudayà tanhàsamudayo. m i (PTS), p.51.
(3) xem Chß½ng VI, v« Duyên sinh
(4) Abhisamuc, p.43, pràdhànyràtha, sarvatragàrtha
(5) Vibh. (PTS), p. 106 ff.
(6) m i (PTS), p. 51, s II, p. 72, Vibh, p. 280
(7) m I, p. 86.
(8) m I, p. 48
(9) Mµt ði«u thú v¸ khi so sánh "sñ thúc ð¦y cüa tâm ý" này v¾I "libido" trong tâm lý h÷c ngày nay.
(10) ma i (PTS), p. 210.
(11) Manosancetanà ti cetanà eva vuccati. ma i (PTS), p. 209.
(12) xem Chß½ng II, v« u¦n thÑ tß ("Hành").
(13) s ii (PTS), p. 100. ba hình thÑc cüa "ái" hay khao khát:
1) khao khát lÕc thú giác quan (døc ái),
2) khao khát sinh t°n và tr· thành (hæu ái),
3) Di®t ái: khao khát hß vô, không hi®n hæu nhß ðã nói trong ð¸nh nghîa samudaya nguyên nhân cüa dukkha' · trên.
(14) xem Chß½ng II, v« u¦n thÑ tß ("Hành").
(15) m iii (PTS), p. 280, SIV, p.p. 47, 107, Vp. 423 và nhæng ch² khác.
(16) prmj i (PTS), p. 78. "Khandhesu jayamànesu jiyamànesu miyamànesu ca khane khane tvam bhikkhujàyase ca jiyase ca miyase ca". Câu này ðß(r)c trích trong Lu§n Paramatthajotikà nhß là nhæng l¶i cüa chính ÐÑc Ph§t . cho ðªn bây gi¶ biên giä chßa tìm ðßþc ðoÕn này trong nguyên bän cüa nó.
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]