[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the buddha Taught", by Ven. walpola rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng VIII
Giáo Lý ÐÑc Ph§t Và Thª Gi¾i Hôm Nay

Có vài ng߶i nghî r¢ng ðÕo Ph§t quá cao siêu huy«n bí, không th¬ thñc hành ðßþc b·i nhæng ng߶i nam, næ thông th߶ng trong thª gi¾i chúng ta h¢ng ngày, và ng߶i ta nªu mu¯n tr· thành mµt Ph§t tØ chân chính thì c¥n phäi t× bö thª gi¾i này ð¬ rút lui vào mµt tu vi®n hay ðªn mµt n½i nào yên tînh.

Фy là mµt quan ni®m sai lÕc ðáng bu°n do sñ thiªu hi¬u biªt v« giáo lý ÐÑc Ph§t. Ng߶i ta th߶ng ði ðªn nhæng kªt lu§n sai l¥m và vµi vã, sau khi tình c¶ nghe hay ð÷c mµt cái gì v« Ph§t giáo do mµt tác giä mà vì ðã không hi¬u th¤u v¤n ð« trong m÷i khía cÕnh, chï ðßa ra mµt quan ni®m thiên l®ch và chü quan v« Ph§t giáo. Giáo lý ÐÑc Ph§t không phäi chï c¯t ð¬ dành cho nhæng tång læ trong tu vi®n, mà còn ð¬ cho nhæng nam næ cß sî s¯ng · nhà v¾i gia ðình h÷. Bát chánh ðÕo, mµt l¯i s¯ng theo Ph§t h÷c là ð¬ cho t¤t cä, không mµt phân bi®t mäy may.

ÐÕi ða s¯ ng߶i trên thª gi¾i không th¬ ði tu t¤t cä, ho£c ¦n d§t trong hang ðµng hay r×ng núi. ÐÕo Ph§t dù cao cä và thu¥n khiªt bao nhiêu, cûng s¨ vô døng ð¯i v¾i ðÕi chúng nhân loÕi nªu h÷ không th¬ theo ðßþc trong ð¶i s¯ng h¢ng ngày. Nhßng nªu bÕn hi¬u ðúng ð¡n tinh th¥n Ph§t giáo (chÑ không phäi chï hi¬u nhæng chæ, câu), ch¡c ch¡n bÕn có th¬ theo và thñc hành nó trong khi vçn s¯ng ð¶i cüa mµt ng߶i th߶ng.

Có th¬ có vài ng߶i th¤y d­ dàng và thu§n ti®n h½n ð¬ ch¤p nh§n Ph§t giáo, nªu h÷ · trong mµt n½i xa cách, tách bi®t v¾i xã hµi nhæng ng߶i khác. Có nhæng ng߶i lÕi th¤y r¢ng sñ ¦n d§t ðó làm cho h÷ chán ngán bu°n bã cä th¬ ch¤t lçn tâm th¥n, và vì v§y ði«u ¤y có th¬ không giúp ích gì cho sñ phát tri¬n ð¶i s¯ng tri thÑc và tâm linh h÷.

Sñ ¦n d§t chân chính không có nghîa là thân xác phäi xa lánh hÆn thª gian. Xá Lþi Ph¤t (Sàriputta) ð° ð® trß·ng cüa ÐÑc Ph§t, nói r¢ng mµt ng߶i có th¬ s¯ng trong r×ng mi®t mài v¾i nhæng luy®n t§p kh± hÕnh, nhßng vçn có th¬ ð¥y nhæng tß tß·ng x¤u xa b¤t t¸nh, mµt ng߶i khác có th¬ s¯ng trong làng mÕc hay th¸ thành, không thñc hành kÖ lu§t ép xác nào, nhßng tâm ng߶i ¤y có th¬ trong sÕch không có c¤u b¦n. trong hai ng߶i ¤y, Ngài Xá Lþi Ph¤t bäo, ng߶i s¯ng mµt ð¶i trong sÕch giæa làng mÕc th¸ thành nh¤t ð¸nh là cao cä h½n ng߶i s¯ng trong r×ng r¤t nhi«u. (1)

Quan ni®m thông th߶ng cho r¢ng mu¯n theo giáo lý ÐÑc Ph§t ng߶i ta phäi lánh ð(c)i, là mµt quan ni®m sai l¥m. trong vån h÷c Ph§t giáo, có vô s¯ nhæng ch² nói ðªn nhæng ng߶i ðàn ông, ðàn bà s¯ng gia ðình bình th߶ng mà vçn thñc hành mµt cách hi®u quä nhæng gì ÐÑc Ph§t dÕy, và chÑng Niªt Bàn. Ng߶i kh¤t sî vacchagotta (mà ta ðã g£p trong chß½ng v« vô ngã), mµt hôm höi thÆng ÐÑc Ph§t r¢ng có ng߶i nam và næ nào ð® tØ cüa Ngài s¯ng ð¶i gia ðình, mà theo giáo lý Ngài có hi®u quä, và ðÕt ðßþc nhæng trÕng thái tâm linh cao siêu không. ÐÑc Ph§t trä l¶i rõ ràng r¢ng không phäi có chï mµt hay hai, 100 hay 500 mà còn nhi«u h½n thª næa, nhæng ng߶i nam và næ cß sî s¯ng ð¶i gia ðình ðã theo giáo lý Ngài mµt cách hi®u quä và ðÕt ðßþc nhæng trÕng thái tâm linh cao siêu (2).

Яi v¾i mµt s¯ ng߶i, có th¬ là mµt sñ êm d¸u khi s¯ng mµt ð¶i ¦n d§t trong mµt n½i yên tînh, xa hÆn °n ào phi«n tÕp. Nhßng ch¡c ch¡n là th§t can ðäm, ðáng ca ngþi h½n, nhæng ai thñc hành Ph§t giáo mà vçn s¯ng giæa ð°ng loÕi, giúp ðÞ h÷ và làm lþi ích cho h÷. Có l¨ trong vài tr߶ng hþp s¨ có ích cho mµt ng߶i nªu s¯ng ¦n d§t mµt th¶i gian ð¬ trau d°i tâm ý và tính tình - nhß mµt hu¤n luy®n trß¾c v« ðÕo ðÑc, tri thÑc và tâm linh - ð¬ v« sau có ðü khä nång giúp ðÞ ð°ng loÕi. Nhßng nªu mµt con ng߶i s¯ng su¯t ð¶i trong cô ðµc, chï nghî ðªn hÕnh phúc và "cÑu r²i" cho riêng mình, không lo nghî ðªn ð°ng loÕi, thì ði«u này ch¡c ch¡n không phù hþp v¾i giáo lý ÐÑc Ph§t v¯n cån bän trên tình thß½ng, t× bi và sñ giúp ðÞ kë khác.

Bây gi¶ ta có th¬ höi: Nªu mµt ng߶i có th¬ theo Ph§t giáo trong khi s¯ng ð¶i s¯ng cß sî thª tøc, thì tÕi sao ÐÑc Ph§t l§p ðoàn th¬ tång già làm gì? Ðoàn th¬ tång già này tÕo c½ hµi cho nhæng ai mu¯n hiªn ð¶i mình không nhæng cho sñ phát tri¬n trí thÑc và tâm linh cüa riêng mình, mà còn ð¬ giúp ích kë khác. Mµt cß sî có gia ðình khó mà hiªn su¯t ð¶i mình ð¬ phøng sñ nhæng ð°ng loÕi, trong khi mµt v¸ tång, vì không có nhi®m vø gia ðình hay mµt ràng buµc nào cüa thª tøc, có th¬ hiªn su¯t ð¶i mình "vì sñ ích lþi cho nhi«u ng߶i, vì hÕnh phúc cüa nhi«u ng߶i" theo l¶i khuyên cüa ÐÑc Ph§t. Chính vì thª mà trong quá trình l¸ch sØ, tu vi®n Ph§t giáo không nhæng là mµt trung tâm cüa sñ ðào luy®n tâm linh, mà còn là mµt trung tâm h÷c höi và vån hóa.

Kinh Sigàla (s¯ 31 cüa Digha-nikàya, Tr߶ng Bµ) chÑng tö ÐÑc Ph§t ðã coi tr÷ng cuµc ð¶i cß sî, gia ðình và xã hµi cüa h÷, nhß thª nào.

Mµt ng߶i trë tu±i tên Sigàla, th߶ng l­ bái sáu phß½ng hß¾ng-ðông, tây, b¡c, nam, thßþng, hÕ - vì vâng l¶i và thñc hành theo l¶i trån tr¯i cüa cha. ÐÑc Ph§t bäo anh ta r¢ng trong kinh lu§t (ariyassa vinaye) cüa giáo lý Ngài, sáu phß½ng ¤y có nghîa khác. theo "lu§t" cüa Ngài, sáu phß½ng là: Ðông: cha m©, Nam: th¥y, Tây: v(r) con, B¡c: bÕn bè quyªn thuµc, láng gi«ng, HÕ: tôi t¾, ng߶i làm công và thþ thuy«n, Thßþng: nhæng v¸ tu sî, bà la môn.

"Ng߶i ta nên l­ bái sáu phß½ng ¤y", ÐÑc Ph§t dÕy. — ðây chæ l­ bái (namasseyya) r¤t ý nghîa, vì ng߶i ta chï l­ bái mµt cái gì thiêng liêng, khä kính khä sùng. ÐÕo Ph§t xem sáu nhóm gia ðình và xã hµi trên ðây là thiêng liêng, ðáng sùng mµ kính tr÷ng và l­ bái. Nhßng l­ bái cách nào? ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng ng߶i ta có th¬ "l­ bái" chúng chï b¢ng cách làm tròn b±n ph§n cüa mình ð¯i v¾i chúng. Nhæng b±n ph§n ¤y ÐÑc Ph§t giäng rõ trong bài thuyªt pháp cho Sigàla.

ThÑ nh¤t: cha m© là thiêng liêng ð¯i v¾i con cái. ÐÑc Ph§t dÕy: "cha m© g÷i là Thßþng Ъ" (Brahmàti màtàpitaro). danh t× brahma (thßþng ðª) chï quan ni®m cao cä thiêng liêng nh¤t trong tß tß·ng „n giáo, và trong ðó ÐÑc Ph§t ðã bao g°m cha m©. B·i thª ngày nay trong nhæng gia ðình theo Ph§t thu¥n thành, con cái thñc sñ "l­ bái" cha m© h¢ng ngày, sáng và t¯i. H÷ phäi làm mµt vài b±n ph§n ð¯i v¾i song thân theo lu§t cüa Ph§t: phäi sån sóc cha m© khi già, phäi làm b¤t cÑ cái gì c¥n làm cho cha m©, phäi giæ danh dñ cüa gia ðình và tiªp n¯i truy«n th¯ng cüa gia ðình, phäi bäo v® tài sän cha m© ð¬ lÕi, và làm tang l­ sau khi cha m© chªt. Яi lÕi, cha m© cûng có mµt s¯ b±n ph§n ð¯i v¾i con cái: h÷ phäi giæ con cái tránh xa nhæng ð߶ng tà, phäi khiªn chúng làm nhæng vi®c thi®n và lþi ích, phäi giáo døc chúng ð¥y ðü, phäi cß¾i gä chúng vào nhæng gia ðình tØ tª, và phäi chia tài sän cho công b¢ng.

ThÑ hai: liên h® giæa th¥y và trò. Ng߶i h÷c trò phäi kính tr÷ng vâng l¶i th¥y, phäi lo cho th¥y nªu th¥y có ði«u chi c¥n thiªt, phäi h÷c hành chåm chï. Và th¥y ð¯i lÕi, phäi hu¤n luy®n h÷c trò mµt cách thích ðáng, phäi dÕy kÛ lßÞng, phäi gi¾i thi®u bÕn bè cho nó, và phäi c¯ kiªm sñ bäo ðäm vi®c làm cho nó sau khi h÷c xong.

ThÑ ba: liên h® giæa ch°ng và vþ. Tình yêu giæa ch°ng vþ ðßþc xem h¥u nhß tôn giáo hay thiêng liêng. Nó g÷i là Sadàra-brahmacariya, "ð¶i s¯ng gia ðình thiêng liêng". — ðây cûng thª, ý nghîa cüa t× ngæ brahma c¥n ðßþc lßu tâm: ÐÕo Ph§t dành cho m¯i liên h® này sñ kính tr÷ng cao cä nh¤t. Vþ ch°ng phäi trung thành, kính tr÷ng và t§n tøy v¾i nhau, và h÷ có vài b±n ph§n ð¯i v¾i nhau. Ch°ng phäi luôn luôn tôn tr÷ng vþ và không bao gi¶ thiªu sñ kính n¬ ð¯i v¾i vþ, phäi bäo ðäm ð¶i s¯ng và ti®n nghi cho vþ, và phäi làm vþvui lòng b¢ng cách t£ng nàng áo và ð° trang sÑc (Sñ ki®n ÐÑc Ph§t ðã không quên nh¡c ðªn cä nhæng món quà mµt ng߶i ch°ng nên t£ng vþ, ðü chÑng tö tình ng߶i th¡m thiªt cüa ÐÑc Ph§t, thi®n cäm tª nh¸ cüa Ngài ð¯i v¾i nhæng tình cäm cüa ng߶i th߶ng). Яi lÕi, ng߶i vþ phäi coi sóc vi®c nhà, phäi làm vui lòng khách khÑa, bÕn bè, thân thuµc và nhæng ng߶i làm công, phäi yêu thß½ng, trung thành v¾i ch°ng, phäi gìn giæ ti«n cüa ch°ng kiªm ðßþc, phäi khôn khéo và ngh¸ lñc trong m÷i công vi®c.

ThÑ tß: liên h® giæa bÕn bè, bà con, láng gi«ng. H÷ phäi tØ tª nhân t× ð¯i v¾i nhau, phäi nói l¶i hòa nhã d­ nghe, phäi làm cho nhau lþi ích, phäi hòa hiªu v¾i nhau, ð×ng gây g² nhau, phäi giúp nhau khi c¥n, và ð×ng bö nhau trong khi hoÕn nÕn.

ThÑ nåm: liên h® giæa chü và t¾. Ng߶i chü nhà có nhi«u b±n ph§n ð¯i v¾i tôi t¾ hay ng߶i làm công: phäi giao công vi®c tùy theo khä nång và sÑc lñc, phäi trä lß½ng thích ðáng, phäi cung c¤p thu¯c men, thïnh thoäng phäi nên cho quà t£ng. Яi lÕi ng߶i giúp vi®c hay làm công phäi chuyên c¥n không ðßþc biªng nhác, phäi lß½ng thi®n, vâng l¶i và ð×ng l߶ng gÕt chü, phäi siêng nång trong công vi®c làm.

ThÑ sáu: liên h® giæa nhæng ng߶i ¦n sî Bà la Môn v¾i ng߶i thª tøc. Nhæng ng߶i thª tøc phäi coi sóc nhæng nhu c¥u v§t ch¤t cüa nhæng tu sî Bà la Môn, ¦n sî, v¾i lòng thß½ng yêu kính tr÷ng; nhæng v¸ tu sî phäi ban b¯ v¾i lòng lân mçn, kiªn thÑc và hi¬u biªt cho ng߶i thª tøc, và dçn d¡t h÷ theo ð߶ng chánh, xa ð߶ng tà.

Nhß v§y ta th¤y r¢ng ð¶i s¯ng thª tøc, v¾i nhæng liên h® gia ðình, xã hµi, cûng ðßþc bao g°m trong "kÖ lu§t cao cä", và cûng n¢m trong khung cüa l¯i s¯ng Ph§t giáo nhß ÐÑc Ph§t ðã quan ni®m

B·i thª trong Samyutta-nikàya (Tß½ng ßng bµ), mµt trong nhæng bän kinh pali xßa cû nh¤t, sakka (Ъ Thích), vua cüa nhæng v¸ tr¶)i (devas) tuyên b¯ r¢ng ông sùng kính không nhæng các tu sî s¯ng ð¶i thánh thi®n ðÑc hÕnh mà còn nhæng cß sî thª tøc (ßu bà t¡c, upàsaka) làm nhæng vi®c công ðÑc, có ðÑc hÕnh, và duy trì gia ðình cüa h÷ mµt cách ðúng ð¡n. (3)

Nªu mu¯n tr· thành mµt Ph§t tØ, ng߶i ta không c¥n gì phäi qua mµt l­ dçn nh§p (hay rØa tµi). (Nhßng mu¯n tr· thành mµt TÏ kheo, mµt ph¥n tØ cüa ðoàn th¬ Tång già, ng߶i ta phäi qua mµt th¶i gian dài hu¤n luy®n gi¾i lu§t và giáo døc). Nªu mµt ng߶i hi¬u giáo lý ÐÑc Ph§t, và tin ch¡c r¢ng giáo lý ¤y là con ð߶ng chánh và nªu h÷ c¯ theo ð߶ng ¤y, thì ð¤y là mµt Ph§t tØ. Nhßng theo truy«n th¯ng ngàn xßa trong các xÑ Ph§t giáo, mµt ng߶i ðßþc xem là Ph§t tØ nªu nß½ng vào (quy y) Ph§t, Pháp (giáo lý) và Tång (ðoàn th¬ tång già) th߶ng g÷i là tam Bäo - ba v§t quí báu - và b¡t ð¥u tuân giæ ngû gi¾i (Panca-sila), nhæng b±n ph§n tinh th¥n t¯i thi¬u cüa mµt cß sî Ph§t tØ:

1. không sát sinh (giªt hÕi sinh mÕng),
2. không trµm c¡p,
3. không tà dâm (ngoÕi tình),
4. không nói d¯i,
5. không u¯ng rßþu.

Không có mµt l­ tøc b« ngoài nào mµt Ph§t tØ phäi làm. ÐÕo Ph§t là mµt l¯i s¯ng, và ði«u c¯t yªu là giæ theo Bát Chánh ÐÕo. Dî nhiên trong t¤t cä các xÑ Ph§t Giáo ð«u có nhæng l­ tøc r¤t ð©p và ð½n giän vào nhæng ngày l­ Ph§t. Có nhæng bäo tháp có tßþng Ph§t, có nhæng cây B° Ы trong vài tu vi®n, · ð¤y Ph§t tØ l­ bái, dâng hoa, th¡p ðèn và ð¯t hß½ng. Ði«u này không nên xem tß½ng tñ v¾i c¥u nguy®n trong các tôn giáo hæu th¥n. Фy chï là mµt cách chiêm ngßÞng, tß·ng nh¾ lÕi v¸ ÐÕo Sß ðã chï con Ð߶ng. Nhæng sñ l­ bái c± truy«n này, m£c dù không thiªt yªu, vçn có giá tr¸ · ch² thöa mãn nhæng cäm xúc và nhu c¥u tôn giáo n½i nhæng ng߶i còn th¤p kém v« tinh th¥n và tâm linh, và giúp h÷ d¥n bß¾c theo Chánh ÐÕo.

Nhæng ng߶i nghî r¢ng Ph§t giáo chï quan tâm ðªn nhæng lý tß·ng cao siêu, tß tß·ng triªt lý và ðÕo ðÑc siêu phàm, và không k¬ ðªn lþi ích xã hµi và kinh tª cüa con ng߶i, là sai l¥m. ÐÑc Ph§t r¤t quan tâm ðªn hÕnh phúc cüa ng߶i. Яi v¾i Ngài, không th¬ có hÕnh phúc mà không s¯ng mµt ð¶i s¯ng trong sÕch, dña trên nhæng nguyên t¡c ðÕo ðÑc và tâm linh. Nhßng Ngài biªt r¢ng s¯ng mµt ð¶i nhß v§y r¤t khó trong nhæng ði«u ki®n xã hµi và v§t ch¤t không thu§n.

Ph§t giáo không xem hÕnh phúc v§t ch¤t nhß mµt cÑu cánh: nó chï là mµt phß½ng ti®n ð¬ ðªn mµt cÑu cánh - mµt cÑu cánh cao quý h½n. Nhßng ð¤y là mµt phß½ng ti®n r¤t c¥n thiªt, c¥n thiªt ð¬ hoàn thành mµt møc ðích cao h½n cho hÕnh phúc nhân loÕi. B·i thª Ph§t giáo công nh§n sñ c¥n thiªt cüa mµt vài ði«u ki®n v§t ch¤t t¯i thi¬u thu§n ti®n cho sñ thành công cüa tâm linh - ngay cä ð¯i v¾i mµt th¥y tu thi«n ð¸nh trong mµt n½i cô t¸ch nào.

ÐÑc Ph§t không xét ðªn sñ s¯ng mµt cách tách bi®t, ra ngoài b¯i cänh kinh tª và xã hµi. Ngài nhìn ð¶i trong toàn di®n, trong t¤t cä m÷i phß½ng di®n xã hµi, kinh tª và chính tr¸ cüa nó. Nhæng l¶i dÕy cüa Ngài v« nhæng v¤n ð« ðÕo ðÑc, triªt lý và tâm linh ðã ðßþc khá nhi«u ng߶i biªt ðªn. Nhßng ng߶i ta biªt r¤t ít, nh¤t là · Tây phß½ng, v« giáo lý cüa Ngài trong nhæng v¤n ð« xã hµi, kinh tª và chính tr¸. tuy v§y có r¤t nhi«u bài giäng cüa Ngài bàn v« nhæng v¤n ð« ¤y räi rác kh¡p các bän kinh vån c± xßa cüa Ph§t giáo. ta hãy l¤y chï mµt vài thí dø:

Kinh Chuy¬n Luân Thánh Vß½ng tu Hành (Cakkvatti-sihanàda sutta) trong Tr߶ng Bµ kinh (Digha-nikàya, s¯ 26) nói rõ r¢ng sñ nghèo khó (dàliddiya) là nguyên nhân cüa vô ðÕo và tµi ác nhß trµm c¡p, tà vÕy, bÕo ðµng, thù h¢n, ðµc ác v.v... Nhæng v¸ vua chúa ngày xßa, cûng nhß các chính phü ngày nay, c¯ ðàn áp tµi l²i b¢ng hình phÕt. kinh Kùtadanta-sutta cùng thuµc bµ ¤y giäi thích sñ vô ích cüa hình phÕt, nói r¢ng phß½ng pháp ¤y s¨ không bao gi¶ thành công. thay vì v§y, ÐÑc Ph§t ð« ngh¸ r¢ng, mu¯n di®t t§n g¯c các tµi l²i, thì c¥n phäi cäi thi®n ði«u ki®n kinh tª cüa con ng߶i; c¥n phäi cung c¤p cho tá ði«n và nông phu hÕt gi¯ng và phß½ng ti®n tr°ng tr÷t khác, v¯n phäi ðßþc cung c¤p cho nhæng thß½ng gia và nhæng ng߶i buôn bán; lß½ng hß¾ng thích ðáng phäi ðßþc trä cho nhæng ng߶i làm công. khi m÷i ng߶i ð«u ðßþc cung c¤p nhæng c½ hµi ð¬ kiªm ðßþc mµt lþi tÑc ð¥y ðü, h÷ s¨ b¢ng lòng, không sþ hãi lo âu, và do ðó xÑ s· thanh bình và không có các tµi l²i (4).

B·i v§y, ÐÑc Ph§t th߶ng dÕy nhæng cß sî tÕi gia t¥m quan tr÷ng cüa sñ cäi thi®n ði«u ki®n kinh tª. Ði«u này không có nghîa Ngài tán ð°ng sñ tích træ tài sän v¾i lòng khao khát và ràng buµc, vì nó trái ngßþc v¾i giáo lý Ngài, và cûng không phäi Ngài tán ð°ng b¤t cÑ phß½ng ti®n sinh nhai nào. Có vài ngh« thß½ng mãi nhß sän xu¤t và mua bán khí gi¾i b¸ Ngài c¤m chï, xem nhß là nhæng phß½ng ti®n sinh s¯ng không chân chính nhß ta ðã th¤y trß¾c ðây (xem ph¥n Bát Chánh ÐÕo - Chánh mÕng).

Mµt ng߶i tên Dìghajànu mµt hôm ðªn viªng ÐÑc Ph§t và bäo:

"BÕch Thª Tôn, chúng con là nhæng ng߶i thª tøc t¥m th߶ng, s¯ng ð¶i gia ðình, có vþ con. xin ÐÑc Thª Tôn chï dÕy cho vài lý thuyªt ð¬ giúp chúng con ðßþc hÕnh phúc trong ð¶i này và ð¶i sau.

ÐÑc Ph§t dÕy ông ta r¢ng có b¯n ði«u giúp cho hÕnh phúc con ng߶i trong ð¶i này: ThÑ nh¤t, phäi tài khéo, có hi®u nång, hång hái, và ngh¸ lñc trong b¤t cÑ ngh« nào nó làm, và phäi biªt rõ ngh« mình (utthàna-sampadà); ThÑ hai, phäi bäo v® lþi tÑc mà nó ðã kiªm ðßþc mµt cách chân chính, b¢ng m° hôi trán (àrakkha-sampadà); ði«u này nói ðªn bäo v® tài sän cho khöi b¸ trµm c¡p, v.v.. (T¤t cä m÷i ý tß·ng này c¥n ðßþc xét ðªn trong b¯i cänh cüa th¶i ¤y); ThÑ ba: phäi giao du v¾i bÕn t¯t (kalyàna-mitta) trung thành, có trí thÑc, ðÑc hÕnh, phóng khoáng và thông minh, ng߶i s¨ giúp nó ði con ð߶ng chính xa lánh ð߶ng tà; ThÑ b¯n: phäi tiêu dùng ch×ng mñc, tùy theo lþi tÑc, ð×ng tiêu quá nhi«u cûng ð×ng quá ít, nghîa là không nên bo bo tích træ tài sän, nhßng cûng không nên phung phí - nói cách khác phäi s¯ng trong gi¾i hÕn nhæng phß½ng ti®n nó có (samajìvikatà).

R°i ÐÑc Ph§t giäng b¯n ÐÑc HÕnh giúp cho mµt ng߶i thª tøc ðßþc hÕnh phúc ð¶i sau:

- Tín (saddhà): phäi tin tß·ng vào nhæng giá tr¸ ðÕo ðÑc, tinh th¥n và tâm linh.
- Gi¾i (sìla): phäi ch×a bö sát sinh, trµm c¡p, tà dâm nói d¯i và u¯ng rßþu.
- Thí (càga): phäi thñc hành lòng tr¡c ¦n b¯ thí, không bám víu và ôm giæ tài sän mình.
- Hu® (pannà): phäi m· mang trí hu® dçn ðªn sñ di®t kh±, chÑng Niªt Bàn. (5)

Ðôi khi ÐÑc Ph§t còn ði vào nhæng chi tiªt v« ð¬ dành ti«n bÕc và tiêu dùng, chÆng hÕn nhß khi Ngài bäo thanh niên Sigàla r¢ng anh ta nên dùng 1/4 lþi tÑc vào sñ tiêu pha hàng ngày, mµt nØa lþi tÑc ð¬ ð¥u tß vào vi®c kinh doanh và ð¬ riêng 1/4 phòng khi nguy c¤p. (6)

Mµt hôm ÐÑc Ph§t bäo C¤p Cô еc (Anàthapindika) - mµt thß½ng gia danh tiªng, mµt trong nhæng ð® tØ tÕi gia thu¥n thành nh¤t cüa Ngài ðã l§p cho Ngài tu vi®n KÏ Ðà (Jetavana) hæu danh · Xá V® (Sàvatthi) - r¢ng mµt cß sî s¯ng ð¶i th߶ng nh§t, có b¯n thÑ hÕnh phúc: thÑ nh¤t là thø hß·ng sñ bäo ðäm v« kinh tª hay tài sän ð¥y ðü, kiªm ðßþc b¢ng nhæng phß½ng ti®n chính ðáng (s· hæu lÕc - atthi-sukkha); thÑ hai là tiêu dùng tài sän ¤y mµt cách rµng rãi cho chính mình, cho gia ðình, bà con, bè bÕn và trong nhæng vi®c công ðÑc (th÷ døng lÕc - bhoga-sukkha); thÑ ba là không có nþ n¥n (vô trái lÕc - anana-sukkha); thÑ tß là s¯ng mµt ð¶i trong sÕch, không phÕm nhæng ði«u ác trong ý nghî, l¶i nói hay hành vi (vô tµi lÕc - anavajja-sukkha).

— ðây ta phäi chú ý r¢ng trong b¯n thÑ n¥y, 3 thuµc v« kinh tª, và cu¯i cùng ÐÑc Ph§t còn nh¡c cho thß½ng gia ¤y biªt r¢ng hÕnh phúc v« kinh tª và v§t ch¤t thì không "ðáng mµt ph¥n m߶i sáu" cüa hÕnh phúc tâm h°n phát sinh t× ð¶i s¯ng không l²i l¥m và lß½ng thi®n (7).

Qua nhæng ví dø k¬ trên, ta có th¬ th¤y r¢ng ÐÑc Ph§t xem sñ thoäi mái v« kinh tª là c¥n thiªt cho hÕnh phúc con ng߶i, nhßng Ngài không công nh§n sñ tiªn bµ là chân th§t nªu nó chï thu¥n v§t ch¤t, không có mµt n«n täng ðÕo ðÑc và tâm linh. trong khi khuyªn khích sñ tiªn bµ v§t ch¤t, Ph§t Giáo luôn luôn nh¤n mÕnh trên sñ phát tri¬n ðÕo ðÑc và tâm linh ð¬ kiªn tÕo mµt xã hµi Hòa Bình an lÕc.

ÐÑc Ph§t cûng có nhæng l¶i dÕy minh bÕch nhß thª v« chính tr¸, chiªn tranh, hòa bình. Ði«u ai cûng biªt, tß·ng không c¥n nh¡c lÕi, là ÐÕo Ph§t chü xß¾ng và rao truy«n B¤t BÕo еng, Hòa bình nhß thông ði®p cüa mình cho t¤t cä thª gi¾i, và không tán thành b¤t cÑ mµt sñ bÕo ðµng hay sát hÕi sinh mÕng nào. theo Ph§t giáo không có gì có th¬ g÷i là "chiªn tranh chân chính", ðó chï là mµt t× ngæ sai l¥m ðß(r)c ðúc ra và lßu hành ð¬ bi®n minh cho h§n thù, tàn ác, bÕo ðµng và chém giªt. ai ð¸nh ra cái gì là chân chính hay không chân chính? Ng߶i chiªn th¡ng và hùng mÕnh là "chính" và kë chiªn bÕi, yªu thª là "b¤t chính". Chiªn tranh cüa chúng tôi thì luôn luôn chính ðáng, còn chiªn tranh cüa các anh thì luôn luôn "b¤t chính". Ph§t giáo không ch¤p nh§n l§p tr߶ng ¤y.

ÐÑc Ph§t không nhæng ðã dÕy B¤t BÕo và Hòa Bình, mà Ngài còn thân hành ði ðªn chiªn tr߶ng ð¬ can thi®p, và ngån cän chiªn tranh, nhß trong tr߶ng hþp tranh ch¤p giæa nhæng ng߶i dòng Sàkyas (Thích ca) và koliyas (Câu lþi), s¡p ðánh nhau vì v¤n ð« nß¾c cüa sông Rohini. Và nhæng l¶i cüa Ngài ðã t×ng ngån ðß(r)c vua a Xà Thª (Ajàtasattu) khöi t¤n công vß½ng qu¯c vajjis (BÕt KÏ).

Vào th¶i ÐÑc Ph§t, cûng nhß ngày nay, có nhæng nhà cai tr¸ xÑ s· mµt cách b¤t công. Dân chúng b¸ ðàn áp, bóc lµt, ðánh ð§p, tù ðày, sßu cao thuª n£ng và ch¸u nhæng hình phÕt dã man. ÐÑc Ph§t r¤t ðµng lòng trß¾c nhæng sñ vô nhân ðÕo ¤y. kinh Dhammapadattha-kathà chép r¢ng: vì thª, Ngài chú tâm ðªn v¤n ð« mµt n«n cai tr¸ t¯t ð©p. ta nên xét quan ði¬m cüa Ngài v¾i b¯i cänh xã hµi, kinh tª và chính tr¸ lúc b¤y gi¶. Ngài ðã chÑng minh r¢ng toàn th¬ mµt xÑ s· có th¬ tr· thành ð°i trøy, th¯i nát và b¤t hÕnh nªu nhæng ng߶i c¥m ð¥u vi®c cai tr¸, nghîa là vua, các quan lÕi và nhæng nhân viên hành chánh, ð«u th¯i nát và b¤t công. Mu¯n cho dân mµt nß¾c ðßþc sung sß¾ng c¥n phäi có mµt n«n cai tr¸ công b¢ng. Mµt n«n cai tr¸ công b¢ng có th¬ ðßþc thñc hi®n b¢ng cách nào? ÐÑc Ph§t ðã nói rõ trong bài thuyªt pháp cüa Ngài v« "10 nhi®m vø cüa nhà vua" (Th§p vß½ng Pháp, dasa-ràjadhamma) nhß ðã ðß(r)c thu§t trong Jàtaka (chuy®n ti«n thân) (8).

Dî nhiên danh t× "vua" (Ràja) ngày xßa phäi ðßþc thay thª b¢ng danh t× "chính phü": "m߶i nhi®m vø cüa nhà vua" có th¬ áp døng cho t¤t cä nhæng ng߶i · trong chính phü ngày nay, nhß qu¯c trß·ng, bµ trß·ng, lãnh ðÕo chính tr¸, nhân viên hành chánh và tß pháp v.v...

Nhi®m vø thÑ nh¤t trong "10 nhi®m vø cüa vua" là sñ rµng rãi, b¯ thí, bác ái (dàna). Ng߶i cai tr¸ không ðßþc có mµt thèm khát và bám víu nào ð¯i v¾I tài sän, ti«n cüa mà phäi b¯ thí cho dân ðßþc no ¤m.

ThÑ hai, mµt ðÑc tính luân lý cao ð©p (gi¾i - sila). vua phäi không bao gi¶ sát hÕi, l×a b¸p và bóc lµt kë khác, tà dâm, nói l¶i sai qu¤y, và rßþu chè. Nghîa là, ít nh¤t ông phäi theo 5 gi¾i cüa ng߶i cß sî.

ThÑ ba, hi sinh t¤t cä vì hÕnh phúc cüa dân (biªn xä hay vînh xä - pariccàga), ông phäi sÇn sàng t× bö m÷i ti®n nghi cho cá nhân mình, tên tu±i, danh v÷ng, và ngay cä sñ s¯ng cüa mình vì lþi ích cüa dân.

ThÑ tß, trñc hÕnh (ajjava). Ông phäi xa lìa sñ sþ hãi và thiên v¸ khi thi hành nhi®m vø, phäi thành th§t trong ý ð¸nh, và khµng ðßþc l×a b¸p qu¥n chúng.

ThÑ nåm, kh± hÕnh (tapa). Ông phäi s¯ng mµt ð¶i giän d¸, và không ðßþc xa hoa. Ông phäi biªt chª ngñ bän thân mình.

ThÑ sáu, nhu hòa (maddava). Ông phäi có mµt tính tình hòa nhã.

ThÑ bäy, không thù h§n, ác ðµc (vô sân - akkodha). Ông không ðßþc có tß thù v¾i b¤t cÑ ai.

ThÑ tám, b¤t hÕi (avihimsà) không nhæng có nghîa là ông không ðßþc làm hÕi ai, mà còn có nghîa ông phäi c¯ tÕo hòa bình b¢ng cách tránh và ngån ng×a chiªn tranh, hay m÷i sñ dính dáng ðªn bÕo ðµng và sát hÕi sinh mÕng.

ThÑ chín, nhçn nhøc (khanti). Ông phäi có th¬ ch¸u ðñng nhæng khó khån, kh± nh÷c và nhæng sñ nhøc mÕ mà không m¤t bình tînh.

ThÑ m߶i, không ð¯i l§p, không ngån cän (avirodha), nghîa là ông không ðßþc ði ngßþc v¾i ý chí cüa toàn dân, không ðßþc cän b¤t cÑ bi®n pháp nào ðßa ðªn sñ lþi lµc cho toàn dân. Nói cách khác ông phäi cai tr¸ thu§n v¾i ý chí cüa dân.

Nªu mµt nß¾c ðßþc cai tr¸ b·i mµt ng߶i có nhæng ðÑc tính ¤y, thì dî nhiên nß¾c ¤y phäi là hÕnh phúc. Nhßng ði«u ¤y không phäi là mµt ði«u không tß·ng, vì trong quá khÑ ðã có nhæng ông vua nhß a Døc Vß½ng (Asoka) cuä „n-Dµ ðã thiªt l§p các vß½ng qu¯c cån cÑ trên nhæng ý tß·ng ðó.

Thª gi¾i ngày nay luôn s¯ng trong sþ hãi, nghi ng¶ và cång thÆng. khoa h÷c ðã sän xu¤t nhæng khí gi¾i có nång lñc phá hoÕi kinh hoàng. TÕo ra nhæng døng cø m¾i cüa chªt chóc, các c߶ng qu¯c håm d÷a, thách thÑc nhau, khoe khoang không h± th©n r¢ng mình có th¬ gây nhi«u phá hoÕi tang thß½ng trong thª gi¾i h½n c߶ng qu¯c khác.

H÷ ðã ði quá xa trên ð߶ng ðiên r° ¤y ðªn n²i ngày nay h÷ chï c¥n bß¾c thêm mµt bß¾c, kªt quä s¨ không là gì ngoài ra sñ hüy di®t lçn nhau và hüy di®t toàn th¬ loài ng߶i.

Vì hoäng sþ trß¾c mµt hoàn cänh mà chính h÷ ðã tÕo ra, con ng߶i mu¯n tìm mµt l¯i thoát, giäi pháp nào ðó. Nhßng không có giäi pháp nào ngoài giäi pháp ÐÑc Ph§t ðã ð« xß¾ng - thông ði®p cüa Ngài v« B¤t BÕo và Hoà bình, v« tình thß½ng và t× bi, v« khoan h°ng và thông cäm, v« chân lý và trí hu®, v« sñ tôn tr÷ng ð¯i v¾i m÷i sñ s¯ng, v« sñ dÑt bö ích kÖ, h§n thù và bÕo ðµng.

ÐÑc Ph§t dÕy: "H§n thù không bao gi¶ ðßþc d§p t¡t b¢ng h§n thù, mà chï d§p t¡t ðß(r)c v¾i tình thß½ng. Ðây là mµt sñ th§t muôn ð¶i" (Dhp. 15)

"Ng߶i ta nên l¤y t× bi th¡ng lß¾t h§n thù, l¤y lòng t¯t ð¯i lÕi v¾i sñ x¤u xa, l¤y bác ái ð¯i lÕi ích kÖ và l¤y sñ chân th§t ð¯i lÕi gian tà" (Dhp. xvii 3)

Con ng߶i không th¬ nào có hÕnh phúc an vui bao lâu nó còn khao khát ham mu¯n chinh phøc và chª ngñ ð°ng loÕi. Ph§t dÕy : "kë chiªn th¡ng nuôi h§n thù, và kë chiªn bÕi n¢m xu¯ng trong ðau kh±. Ngß(¶i nào t× khß¾c cä th¡ng cûng nhß bÕi, s¨ ðßþc hÕnh phúc an vui" (Dhp. xv 5)

Chiªn th¡ng duy nh¤t ðem lÕi hòa bình hÕnh phúc là chiªn th¡ng tñ tâm. "Ng߶i ta có th¬ chinh phøc hàng tri®u ng߶i trong tr§n chiªn, nhßng chï có ng߶i nào tñ chinh phøc ðßþc mình m¾i là ng߶i chiªn th¡ng vinh quang nh¤t".(Dhp viii 4)

BÕn s¨ bäo r¢ng t¤t cä ði«u ðó r¤t ð©p, cao cä và tôn quý, nhßng không thñc ti­n. Thª thì có thñc ti­n khi thù ghét nhau chång? khi giªt nhau chång? khi s¯ng mãi trong hãi hùng và nghi kÜ nhß thú dæ trong r×ng sâu? Ði«u này thñc ti­n và ti®n nghi h½n chång? Có bao gi¶ ác ðµc ðßþc ði«u phøc b¢ng ác ðµc? Có bao gi¶ h§n thù ðßþc d§p t¡t b·i h§n thù? Nhßng ðã có nhæng tr߶ng hþp, ít nh¤t là trong nhæng tr߶ng hþp cá nhân, trong ¤y h§n thù ðßþc thoa d¸u b¢ng thß½ng yêu và lòng t¯t, và ác ðµc ðßþc chinh phøc b¢ng thi®n cäm. BÕn s¨ bäo ði«u này có th¬ có th§t, có th¬ thñc hi®n trong nhæng tr߶ng hþp cá nhân, nhßng nó không bao gi¶ thñc hi®n ðß(r)c trong nhæng giao tiªp qu¯c gia và qu¯c tª. con ng߶i quä ðã b¸ thôi miên, tâm lý b¸ r¯i ren m¶ ám và b¸ l×a d¯i nhæng t× ngæ dùng ð¬ tuyên truy«n chính tr¸ nhß "qu¯c gia", "qu¯c tª", "t± qu¯c". T± qu¯c là gì nªu không phäi là mµt ðoàn th¬ rµng l¾n g°m nhæng cá nhân?

Mµt qu¯c gia hay t± qu¯c không hành ðµng, chính là cá nhân m¾i hành ðµng. Cái gì cá nhân nghî và làm chính là cái gì mà qu¯c gia nghî và làm. Cái gì có th¬ áp døng cho cá nhân cûng có th¬ áp døng cho qu¯c gia hay xÑ s·. Nªu trên bình di®n cá nhân, h§n thù có th¬ d§p t¡t h§n thù, thì trên bình di®n qu¯c gia và qu¯c tª ch¡c ch¡n ði«u này cûng có th¬ thñc hi®n. ngay cä trong tr߶ng hþp mµt cá nhân riêng r¨ mu¯n ð¯i lÕi h§n thù b¢ng yêu thß½ng, ng߶i ta cûng c¥n phäi có mµt can ðäm siêu vi®t, mµt sñ mÕnh dÕn, mµt lòng tin vô b¶ ð¯i v¾i sÑc mÕnh tâm h°n. Có phäi chång ta còn c¥n nhi«u c¯ g¡ng h½n thª næa trong tr߶ng hþp giao tiªp qu¯c tª?

Nªu khi bäo r¢ng "không thñc tª", ý bÕn mu¯n nói "không d­ dàng", thì là bÕn nói ðúng. Nh¤t ð¸nh nó không d­ dàng. tuy nhiên ta c¥n c¯ thØ. BÕn s¨ bäo sñ c¯ g¡ng ¤y h½i mÕo hi¬m. Nhßng ch¡c ch¡n là nó không mÕo hi¬m h½n sñ thØ mµt chiªn tranh nguyên tØ.

Th§t là mµt an üi cho ta ngày nay khi nghî r¢ng: ít nh¤t trong l¸ch sØ cûng ðã có mµt v¸ vua cai tr¸ l²i lÕc, ðã có can ðäm, ðÑc tin và kiªn giäi ðü ð¬ áp døng l¶i dÕy này cüa ÐÑc Ph§t v« B¤t BÕo, hòa bình và yêu thß½ng trong sñ cai tr¸ mµt ðª qu¯c rµng l¾n v« cä nµi bµ lçn ngoÕi giao - a Døc Vß½ng, v¸ Hoàng ðª Ph§t tØ cüa xÑ „n (thª kÖ thÑ iii trß¾c Tây l¸ch), "ng߶i con yêu quí cüa các th¥n linh" nhß ông ðã ðßþc m®nh danh.

Ban ð¥u ông theo gß½ng vua cha (T¥n bà sa la- Bindusàra) và ông nµi (Chandragupta) mu¯n hoàn thành vi®c chinh phøc xÑ Kalinga, và sát nh§p nó vào ðª qu¯c mình. Hàng nghìn ng߶i b¸ giªt, b¸ thß½ng, b¸ tra t¤n và b¡t tù binh trong tr§n này. Nhßng v« sau, khi tr· thành mµt Ph§t tØ, ông hoàn toàn thay ð±i nh¶ giáo lý cüa ÐÑc Ph§t. trong mµt tuyên ngôn danh tiªng cüa ông kh¡c trên ðá (Trø ðá XIII, nhß ngày nay th߶ng g÷i) còn có th¬ ð÷c ðßþc ngày nay, nói ðªn sñ chinh phøc Kalinga, Hoàng Ъ a Døc ðã công khai bày tö sñ "sám h¯i" cüa ông và nói ông "vô cùng ðau ð¾n khi nghî v« sñ tàn sát ¤y". Ông tuyên b¯ công khai r¢ng ông s¨ không bao gi¶ rút gß½m ra ð¬ làm mµt vi®c chinh phøc nào næa, nhßng ông "mong möi t¤t cä m÷i chúng sinh s¯ng trong B¤t BÕo, tñ chü, t§p luy®n sñ an tînh và ôn hòa. Ði«u này dî nhiên Ng߶i con yêu chuµng cüa các th¥n linh (A Døc Vß½ng) xem là chiªn th¡ng b¢ng chánh pháp (dhamma-vijaya)". Không nhæng tñ ông ch¯i bö chiªn tranh, mà ông còn tö lòng mong mu¯n r¢ng "con ta và cháu ta s¨ ð×ng nghî v« mµt cuµc chinh phøc nào khác næa xem nhß ðáng làm ... Chúng hãy chï nghî ðªn mµt sñ chinh phøc ðµc nh¤t, sñ chinh phøc b¢ng ÐÕo ÐÑc. Ði«u ¤y lþi ích cho ð¶i này và cä ð¶i sau".

Фy là t¤m gß½ng ðµc nh¤t trong l¸ch sØ nhân loÕi v« mµt ng߶i chiªn th¡ng vinh quang ðang · tµt ðïnh cüa uy quy«n, còn có sÑc mÕnh ð¬ tiªp tøc nhæng cuµc chinh phøc ð¤t ðai, nhßng lÕi t× bö chiªn tranh và bÕo ðµng mà tr· v« v¾i hòa bình, b¤t bÕo.

Фy là mµt bài h÷c cho thª gi¾i ngày nay. V¸ hoàng ðª cai tr¸ mµt ðª qu¯c rµng l¾n ðã công khai quay lßng lÕi v¾i chiªn tranh, bÕo ðµng và ðón nh§n thông ði®p cüa b¤t bÕo và hòa bình. Không có b¢ng chÑng l¸ch sØ nào nói r¢ng có vua láng gi«ng nào ðã lþi døng sñ sùng ðÕo cüa vua a Døc ð¬ t¤n công ông v« quân sñ, hay có mµt cuµc n±i loÕn nào trong ðª qu¯c ông lúc sinh th¶i. Trái lÕi kh¡p trên lãnh th± ð«u ðßþc hòa bình và ngay cä nhæng xÑ bên ngoài Vß½ng qu¯c ông cûng d߶ng nhß ðã ch¤p nh§n sñ lãnh ðÕo nhân t× cüa ông.

Th§t ðiên r° khi nói ðªn vi®c duy trì hòa bình b¢ng cách làm quân bình các thª lñc hay b¢ng sñ håm d÷a cüa võ khí nguyên tØ. Thª lñc cüa binh b¸ chï có th¬ phát sinh ra sþ hãi, chÑ không phát sinh hòa bình. trong sþ hãi không th¬ nào có hòa bình lâu dài và thñc sñ. T× sþ hãi chï có th¬ sinh ra thù h§n, ác ðµc, có th¬ b¸ ðè nén trong mµt th¶i gian nhßng sÇn sàng bùng d§y và tr· nên hung bÕo b¤t cÑ lúc nào. Hòa bình chân th§t chï có th¬ ngñ tr¸ trong mµt không khí cüa lòng thß½ng (mettà), thân thi®n, không có sþ hãi nghi ng¶ và nguy hi¬m.

Ph§t giáo nh¡m møc ðích kiªn tÕo mµt xã hµi · ð¤y ng߶i ta t× bö sñ tranh ch¤p thª lñc r¤t tai hÕi, · ð¤y an tînh và hòa bình ngñ tr¸ xa hÆn chiªn th¡ng và chiªn bÕi, · ð¤y sñ áp bÑc ng߶i vô tµi phäi b¸ mÕnh m¨ t¯ cáo, · ð¤y mµt ng߶i tñ th¡ng mình ðßþc kính tr÷ng h½n nhæng ng߶i chiªn th¡ng hàng tri®u b¢ng chiªn tranh quân sñ và kinh tª, · ð¤y h§n thù ðßþc chinh phøc b¢ng yêu thß½ng, và sñ ác ðµc b¢ng thi®n cäm, · ð¤y thù h§n ganh ghét, ác ðµc và tham lam không nhi­m ðµc tâm trí con ng߶i, · ð¤y t× bi là nguyên nhân ðµng lñc cho hành ðµng, · ð¤y t¤t cä k¬ cä nhæng sinh v§t nhö bé nh¤t ð«u ðßþc ð¯i xØ v¾i lòng yêu thß½ng lân mçn, · ð¤y cuµc s¯ng bình an hòa ði®u - trong thª gi¾i ð¥y ðü v« v§t ch¤t - ðßþc hß¾ng v« møc ðích cao quý nh¤t, sñ thñc chÑng chân lý t¯i h§u, Niªt Bàn.
.

[Hªt]
D¸ch giä Thích Næ Trí Häi
Sài Gòn
10-11-2026

Chú thích

(1) m i (PTS), pp. 30-31.
(2) Ibid, pp. 490 ff.
(3) s i (PTS), p. 234.
(4) d i (Colombo, 1929), p. 101.
(5) a (Colombo, 1929) pp. 786 ff.
(6) d iii (Colombo, 1929), p. 115.
(7) a (Colombo, 1929), pp. 232, 233.
(8) jakata I, 260, 399; II, 400; III, 274, 350; V, 119, 378.
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]