[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the buddha Taught", by Ven. walpola rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng V
Di®u Ъ ThÑ Tß
ÐÕo (magga)
Con Ð߶ng

Chân lý cao cä thÑ tß là v« con Ð߶ng dçn ðªn sñ ch¤m dÑt Dukkha. con ð߶ng này ðßþc g÷i là trung ÐÕo (Majjhimà Patipadà), b·i vì nó tránh hai cñc ðoan: mµt cñc ðoan là chÕy theo hÕnh phúc qua khoái lÕc giác quan (døc lÕc), v¯n "th¤p kém, t¥m th߶ng, không lþi ích và là con ð߶ng cüa nhæng ng߶i t¥m th߶ng", cñc ðoan kia là sñ tìm kiªm hÕnh phúc qua sñ tñ ép xác dß¾i nhi«u hình thÑc kh± hÕnh khác nhau, sñ tìm kiªm này cûng là "kh± nh÷c, không ðáng và không lþi ích". Trß¾c tiên Ngài ðã thØ hai cñc ðoan ¤y, và nh§n th¤y chúng vô døng. ÐÑc Ph§t v¾i kinh nghi®m cüa chính Ngài, ðã tìm ra trung ÐÕo "ðem lÕi kiªn giäi và trí thÑc, ðßa ðªn an tînh, trí hu®, giác ngµ, Niªt Bàn". trung ÐÕo này th߶ng ðßþc tä là Bát Chánh ÐÕo (Ariya-Atthangika-Magga): tám con ð߶ng chân chính, b·i vì nó g°m có tám phÕm trù hay ph¥n:

1. Chánh kiªn (sammà ditthia): sñ th¤y biªt chân chính.
2. Chánh tß duy (sammà sankappa): suy nghî chân chính.
3. Chánh ngæ (sammà vàca): l¶i nói chân chính.
4. Chánh nghi®p (sammà kammanta): vi®c làm chân chính.
5. Chánh mÕng (sammà àjìva): sñ s¯ng chân chính.
6. Chánh tinh tiªn (sammà vàyàma): c¯ g¡ng chân chính.
7. Chánh ni®m (sammà satti): nh¾ tß·ng chân chính.
8. Chánh ð¸nh (sammà samàdhi): t§p trung chân chính .

H¥u hªt giáo lý cüa ÐÑc Ph§t mà Ngài giäng dÕy su¯t 45 nåm ð«u ð« c§p b¢ng cách này hay cách khác ðªn con ð߶ng này. Ngài giäng giäi nó b¢ng nhæng l¯i khác nhau và nhæng danh t× khác nhau cho nhæng ng߶i khác nhau, tùy trình ðµ phát tri¬n cüa h÷. Nhßng tinh túy cüa hàng ngàn bài thuyªt pháp räi rác trong các kinh ði¬n Ph§t giáo ¤y, ðßþc tìm th¤y trong Bát Chánh ÐÕo.

Ng߶i ta không nên nghî r¢ng tám phÕm trù hay tám ngành trong con ð߶ng phäi ðßþc theo và thñc hành cái này sau cái khác, theo thÑ tñ · trên. Chúng phäi ðßþc phát tri¬n g¥n nhß ð°ng th¶i v¾i nhau, càng nhi«u càng t¯t tùy theo khä nång t×ng ng߶i. T¤t cä tám ngành ð«u liên kªt v¾i nhau và m²i ngành giúp cho sñ ðào luy®n nhæng ngành khác.

Tám yªu t¯ ¤y nh¢m møc ðích làm phát sinh và hoàn thi®n ba khía cÕnh c¯t yªu trong vi®c tu t§p và kÖ lu§t tâm linh theo Ph§t Giáo, ¤y là:

Gi¾i (Sila)
иnh (Samàdhi) và
Hu® (Pannà)

B·i thª ta s¨ d­ hi¬u rõ h½n v« Bát Chánh ÐÕo, nªu ta phân nhóm và giäi thích chúng theo ba ð« møc ¤y.

Gi¾i (sila) ðßþc xây dñng trên quan ni®m rµng rãi v« tình yêu ph± quát và thß½ng xót ð¯i v¾i t¤t cä m÷i sinh v§t, quan ni®m cån bän cüa giáo lý ÐÑc Ph§t. Tiªc thay nhi«u h÷c giä ðã quên ði lý tß·ng vî ðÕi n¥y cüa Ph§t giáo, mà chï chuyên chú vào nhæng phiêu lßu triªt lý, siêu hình khi h÷ nói hay viªt v« ÐÕo Ph§t. ÐÑc Ph§t ban b¯ giáo lý cüa Ngài "vì mu¯n lþi ích cho nhi«u ng߶i, hÕnh phúc cho nhi«u ng߶i, do t× bi ð¯i v¾i thª gian".

Theo Ph§t h÷c, mµt con ngß(c)i mu¯n toàn thi®n phäi có hai ðÑc tính mà h÷ phäi phát tri¬n nhß nhau: bi (karunà) và trí (pannà). — ðây, "Bi" có nghîa là lòng thß½ng, bác ái, sñ tØ tª, khoan dung và nhæng ðÑc tính cao quý tß½ng tñ v« m£t cäm xúc, hay nhæng ðÑc tính cüa trái tim, trong khi trí tßþng trßng khía cÕnh tri thÑc hay nhæng ðÑc tính cüa kh¯i óc. Nªu ng߶i ta chï phát tri¬n ph¥n cäm xúc mà quên ph¥n tri thÑc, thì ng߶i ta d­ tr· thành mµt ng߶i ngu t¯t bøng, trong khi nªu chï phát tri¬n khía cÕnh tri thÑc mà bö quên cäm xúc, ng߶i ta d­ tr· thành mµt ng߶i trí có tim s¡t ðá không biªt cäm thß½ng kë khác. B·i thª mu¯n toàn thi®n, ng߶i ta phäi phát tri¬n ð°ng ð«u cä hai khía cÕnh. Фy là møc ðích cüa l¯i s¯ng theo ÐÕo Ph§t; trong ðó trí hu® và t× bi liên quan m§t thiªt v¾i nhau nhß ta s¨ th¤y sau này.

Trong Gi¾i, cån bän trên tình yêu và t× bi, có bao g°m ba yªu t¯ cüa Bát Chánh ÐÕo: Chánh ngæ, Chánh nghi®p và Chánh mÕng (s¯ 3, 4, 5 trong bäng kê trên).

Chánh ngæ có nghîa là:

- không nói d¯i

- không nói trä ðûa và vu kh¯ng, hay nói l¶i có th¬ gây thù h¢n, ghét bö, b¤t hòa, hay gây g² giæa nhæng cá nhân hay nhæng nhóm ng߶i,

- không nói l¶i thô l², vô l­, ác ðµc, thóa mÕ

- không nói l¶i mách lëo, vô ích, xu¦n ng¯c.

Khi nh¸n ðßþc không nói nhæng hình thÑc ngôn ngæ sai qu¤y và có hÕi ¤y, t¤t nhiên ng߶i ta phäi nói sñ th§t, phäi dùng nhæng t× ngæ thân thi®n, khoan hòa, êm ái và nhã nh£n, có ý nghîa và lþi ích. Ng߶i ta không nên nói nång b×a bãi: l¶i nói c¥n ðúng lúc và ðúng ch². Nªu không th¬ nói ði«u gì lþi ích, t¯t h½n nên giæ sñ "im l£ng cao quý".

Chánh nghi®p nh¢m phát sinh nhæng hành vi hþp ðÕo ðÑc, khä kính và hòa nhã. Nó khuyên ta nên dÑt bö sñ sát hÕi sinh mÕng, sñ trµm c¡p, làm ån không sòng phÆng, sñ tà dâm và khuyên ta ð°ng th¶i cûng nên giúp kë khác s¯ng mµt ðþi hòa nhã ðáng kính trong con ð߶ng chánh.

Chánh mÕng có nghîa ng߶i ta nên t× bö sñ sinh nhai b¢ng mµt ngh« nghi®p mang thi®t hÕi cho kë khác, nhß buôn bán khí gi¾i, ð° u¯ng say sßa, ðµc dßþc, giªt hÕi súc v§t, l×a d¯i v. v.. và nên sinh s¯ng b¢ng mµt ngh« nghi®p ðáng kính, vô tµi và không có hÕi cho ng߶i, v§t. — ðây ta có th¬ th¤y rõ r¢ng ÐÕo Ph§t cñc lñc ch¯ng ð¯i b¤t cÑ loÕi chiªn tranh nào, khi ð£t ði«u lu§t r¢ng sñ buôn bán khí gi¾i là mµt phß½ng ti®n sinh s¯ng x¤u xa và b¤t chính.

Ba yªu t¯ này (Chánh ngæ, Chánh nghi®p và Chánh mÕng) cüa Bát Chánh ÐÕo l§p thành Hành vi ÐÕo ðÑc. C¥n nh§n chân r¢ng hành vi ðÕo ðÑc và luân lý trong Ph§t h÷c c¯t nh¢m møc ðích khiªn cho ð¶i s¯ng cüa cá nhân và xã hµi ð«u hÕnh phúc an hòa. Không th¬ có sñ phát tri¬n tâm linh nào, nªu không có cån bän ÐÕo ðÑc này.

Kª ðªn là KÖ lu§t Tâm linh, trong ðó bao g°m ba yªu t¯ khác cüa Bát Chánh ÐÕo: Chánh tinh tiªn, Chánh ni®m và Chánh ð¸nh (s¯ 6, 7, 8).

Chánh tinh tiªn là ý chí mÕnh m¨:

- ð¬ ngån ng×a nhæng ði«u x¤u ác chßa phát sinh
- tr× bö nhæng ði«u x¤u ác ðã phát sinh
- làm phát sinh nhæng ði«u thi®n chßa ðß(r)c phát sinh; và
- tång trß·ng nhæng ði«u thi®n ðã phát sinh

Chánh ni®m (sñ ð¬ ý, chú ý chân chính) là luôn luôn rõ biªt, ð¥y ðü ý thÑc và chú ý v«:

- nhæng hoÕt ðµng cüa thân xác (kàya)
- nhæng cäm giác hay cäm th÷ (vedanà)
- nhæng hoÕt ðµng tâm ý (citta) và
- ý tß·ng, tß tß·ng, quan ni®m và sñ v§t (các pháp - dhamma).

Sñ thñc hành pháp quán h½i th· (s± tÑc quán - ànàpànasati) là mµt trong nhæng pháp t§p luy®n danh tiªng liên quan ðªn thân xác ð¬ phát tri¬n tâm linh. Có nhi«u cách khác ð¬ phát tri¬n sñ chú tâm liên quan ðªn thân xác, nhß các phß½ng pháp thi«n quán.

V« các cäm giác và cäm th÷, ng߶i ta phäi ý thÑc rõ ràng v« t¤t cä m÷i hình thái cüa cäm th÷ và cäm giác, vui, kh±, ho£c không vui không kh±, chúng ðã hi®n ra và tan biªn ra sao · trong ta.

V« nhæng hoÕt ðµng cüa tâm ý, ng߶i ta phäi ý thÑc xem tâm mình tham døc hay không, thù h§n hay không, có v÷ng tß·ng hay không, phân tán hay t§p trung v.v..

V¾i phß½ng thÑc ¤y ng߶i ta phäi nên luôn luôn ý thÑc v« m÷i ðµng tác cüa tâm ý, chúng sinh và di®t ra sao.

V« nhæng ý nghî hay tß tß·ng, quan ni®m và các pháp ng߶i ta c¥n phäi biªt tính ch¤t cüa chúng, chúng sinh di®t ra sao, phát tri¬n ra sao, b¸ áp ðäo và tiêu di®t ra sao v.v..

B¯n hình thÑc cüa sñ ðào luy®n tâm hay thuy«n quán s¨ ðßþc bàn chi tiªt trong chß½ng vii v« kinh Quán Ni®m (Satipatthàna sutta) (2).

Ph¥n thÑ ba cu¯i cùng cüa kÖ lu§t tâm linh là Chánh ð¸nh, ðßa ðªn b¯n t¥ng Thi«n-na (dhyàna).Trong t¥ng ð¥u cüa Thi«n, nhæng døc v÷ng, ðam mê và mµt vài tß tß·ng không lành nhß nhøc døc, thù h§n, biªng tr­, lo âu, b¤t an, và hoài nghi - ðßþc loÕi bö và nhæng cäm giác hoan hï hÕnh phúc ðßþc duy trì, cùng v¾i vài hoÕt ðµng tâm linh. trong t¥ng thÑ hai, t¤t cä m÷i hoÕt ðµng tri thÑc ð«u b¸ loÕi, sñ an tînh và nh¤t tâm ðßþc phát tri¬n, và nhæng cäm giác hoan hï hÕnh phúc vçn còn ðßþc giæ lÕi. trong t¥ng thÑ ba, cäm giác hoan hï, mµt cäm giác hoÕt ðµng cûng biªn m¤t, nhßng tính ch¤t hÕnh phúc vçn còn, cµng v¾i sñ khinh an thanh thoát cüa ý thÑc. trong t¥ng Thi«n thÑ tß, m÷i cäm giác, ngay cä cäm giác v« lÕc và kh±, vui và bu°n ð«u tan biªn; chï có sñ thu¥n t¸nh và ý thÑc còn lÕi.

Nhß thª tâm ðßþc hu¤n luy®n, khép vào kÖ lu§t và phát tri¬n nh¶ Chánh tinh tiªn, Chánh ni®m và Chánh ð¸nh.

Hai yªu t¯ còn lÕi Chánh tß duy và Chánh kiªn tÕo thành Trí hu®.

Chánh tß duy chï nhæng tß tß·ng v« sñ khß¾c t× hay giäi thoát, ý tß·ng v« tình thß½ng yêu vô ngã, và v« b¤t bÕo ðµng, träi ra ðªn muôn loài. Mµt ði«u thú v¸ và quan tr÷ng c¥n chú ý · ðây là: nhæng ý tß·ng v« sñ giäi thoát, tình yêu vô ngã và b¤t bÕo ðµng ðßþc nhóm h÷p v« phía trí hu®. Ði«u này tö rõ r¢ng trí hu® chân th§t v¯n có nhæng ðÑc tính cao quý ¤y, r¢ng m÷i tß tß·ng v« døc v÷ng v¸ kÖ, sân h§n hay bÕo ðµng ð«u là kªt quä cüa sñ thiªu trí hu® trong m÷i lãnh vñc ð¶i s¯ng nhß cá nhân, xã hµi, chính tr¸.

Chánh kiªn là sñ th¤y biªt m÷i sñ ðúng nhß th§t, và chính TÑ Di®u Ъ m¾i giäi thích sñ v§t ðúng nhß th§t. B·i v§y Chánh kiªn r¯t cuµc là th¤y, hi¬u TÑ Di®u Ъ. Sñ hi¬u biªt này là trí hu® cao cä nh¤t, th¤y ðßþc thñc tÕi t¯i h§u. theo Ph§t giáo có hai thÑ hi¬u: Cái gì ta th߶ng hi¬u g÷i là tri thÑc, mµt trí nh¾ tích træ, mµt sñ lãnh hµi cüa tri thÑc v« v¤n ð« tùy theo mµt vài chi tiªt ðã cho. Фy g÷i là "biªt tùy theo ðó" (anubodha). Nó không sâu s¡c l¡m. Sñ hi¬u biªt sâu s¡c thñc sñ g÷i là sñ thâm nh§p (pativedha), th¤y biªt sñ v§t trong bän ch¤t cüa nó mà không c¥n tên và nhãn hi®u, sñ thâm nh§p này chï có th¬ có khi tâm ðã sÕch m÷i c¤u b¦n và hoàn toàn phát tri¬n nh¶ thi«n ð¸nh (3).

T× sñ miêu tä s½ lßþc v« Bát Chánh ÐÕo, ta có th¬ th¤y r¢ng ð¤y là mµt l¯i s¯ng phäi ðßþc m²i ng߶i tuân theo, thñc hành và phát tri¬n. Nó là tñ-kÖ-lu§t trong thân xác, l¶i nói và ý nghî, tñ-phát tri¬n và tñ thanh l÷c. Nó không dính líu gì ðªn ðÑc tin, c¥u nguy®n, th¶ phøng hay nghi l­. trong nghîa ðó, nó không có gì có th¬ g÷i là có tính cách "tôn giáo" thông th߶ng. Nó là con ð߶ng dçn ðªn sñ thñc chÑng chân lý t¯i h§u, dçn ðªn tñ do hoàn toàn, hÕnh phúc và bình an nh¶ sñ hoàn thi®n v« ðÕo ðÑc, tâm linh và trí thÑc.

Trong nhæng xÑ theo Ph§t giáo, có nhæng thói tøc và nghi l­ ð½n giän và ð©p, vào nhæng d¸p l­ tôn giáo. Chúng không liên quan gì l¡m ðªn con Ð߶ng thñc sñ. Nhßng chúng có giá tr¸ · ch² làm thöa mãn vài cäm xúc tôn giáo và nhu c¥u cüa nhæng ng߶i còn th¤p kém, và giúp h÷ d¥n d¥n ði ðªn con Ð߶ng.

V« TÑ Di®u Ъ ta có b¯n nhi®m vø thi hành:

1. Di®u Ъ thÑ nh¤t là Dukkha, bän ch¤t sñ s¯ng, n²i kh± ðau cüa nó, nhæng bu°n vui cüa nó, sñ b¤t toàn và không thöa lòng, sñ vô th߶ng và huy­n hóa. V« chân lý này, vi®c làm cüa ta là phäi hi¬u nó nhß mµt sñ ki®n, hi¬u rõ và ð¥y ðü (parrinneyya).

2. Di®u Ъ thÑ hai là Ngu°n g¯c cüa dukkha tÑc døc v÷ng, khát khao, và cùng v¾i nó, t¤t cä nhæng ðam mê x¤u xa và b¤t t¸nh khác. Chï hi¬u sñ ki®n này thôi không ðü, · ðây vi®c làm cüa ta là phäi loÕi bö nó, di®t tr× và nh± nó t§n g¯c r­ (pahàtabba).

3. Di®u Ъ thÑ ba là sñ Ch¤m dÑt Dukkha, Niªt Bàn, Chân lý tuy®t ð¯i, Thñc tÕi t¯i h§u. — ðây vi®c cüa ta là phäi thñc chÑng nó (sacchikàtabba).

4. Di®u Ъ thÑ tß là con Ð߶ng ðßa ðªn thñc chÑng Niªt Bàn. Chï hi¬u biªt v« con Ð߶ng, dù có th¤u tri®t bao nhiêu cûng không ích. trong tr߶ng hþp này, vi®c cüa ta là phäi ði theo con ð߶ng ¤y và tuân giæ nó (bhàvetabba). (4)

 

Chú thích

(1) m i (PTS), p. 301
(2) xem Chß½ng vii v« thi«n ð¸nh hay quán tß·ng.
(3) vism (PTS), p. 510
(4) mhvg (Alutgama), 2026, p. 10
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]