Trß¾c m¡t tôi là mµt quy¬n sách. Nªu bÕn höi r¢ng vì sao tôi th¤y ðßþc cu¯n sách ðó, tôi s¨ trä l¶i: vì tôi có ðôi m¡t. ''Vì có ðôi m¡t'' lý ¤y ai cûng công nh§n. Câu trä l¶i tuy không sai, nhßng cûng chßa ðúng hÆn. Phäi mu¯n th¤y ðßþc cu¯n sách, ta c¥n phäi có ðôi m¡t, nhßng ð°ng th¶i cûng c¥n có ánh sáng, có không gian, và ít ra, cu¯n sách ðó không có cái gì ngån che lÕi... bao nhiêu ði«u ki®n c¥n thiªt ð¬ tôi có th¬ th¤y ðßþc cu¯n sách! Nhæng ði«u ki®n ¤y tß½ng hþp ð¬ giúp tôi có th¬ th¤y ðßþc mµt sñ v§t. khi bÕn höi tôi r¢ng ðÕo Ph§t có phäi là mµt triªt h÷c không, mµt tôn giáo không... tôi s¨ trä l¶i bÕn r¢ng: ''ChÆng quan h® gì l¡m nhæng cái tên g÷i ¤y, b·i vì ðÕo Ph§t không phäi chï là mµt triªt h÷c, hay là mµt tôn giáo, mµt khoa h÷c...''

ÐÕo Ph§t không phäi chï là mµt siêu hình h÷c, dù ðÕo Ph§t có ð« c§p ðªn nhæng th¡c m¡c siêu hình. Siêu hình chï là mµt phß½ng di®n cüa ðÕo Ph§t, và ngoài phß½ng di®n ¤y, ðÕo Ph§t còn có nhi«u phß½ng di®n khác næa. ÐÕo Ph§t có phäi là mµt triªt h÷c không? Phäi. Có phäi là mµt huy«n h÷c không? Phäi. Có phäi là mµt luân lý h÷c không? Phäi. ÐÕo Ph§t là t¤t cä; cái gì cûng có trong ðÕo Ph§t. Nhßng nªu chï nghiên cÑu sâu xa v« mµt m£t mà bäo r¢ng ðÕo Ph§t chï là triªt h÷c ho£c chï là mµt luân lý hay mµt tôn giáo, thª là ðã nhìn ðÕo Ph§t mµt cách phiªn di®n.

Câu chuy®n nåm ng߶i mù r¶ voi giúp chúng ta hi¬u thêm v« v¤n ð« n¥y. Ng߶i r¶ chân, bäo voi là cái cµt nhà. Ng߶i r¶ ðuôi, bäo voi là cái ch±i. Nhßng thñc ra, voi không phäi nhß cái cµt nhà, dù nó có b¯n chân gi¯ng nhß b¯n cµt nhà, không phäi nhß cái ch±i, dù nó có cái ðuôi gi¯ng nhß cái ch±i. Cûng nhß thª, ng߶i chú tr÷ng ðªn phß½ng di®n triªt h÷c s¨ cho ðÕo Ph§t là triªt h÷c, kë chú tr÷ng ðªn phß½ng di®n tôn giáo s¨ cho ðÕo Ph§t là tôn giáo...KÏ thñc, ðÕo Ph§t không phäi chï là triªt h÷c ho£c tôn giáo, hay luân lý. ÐÕo Ph§t bao g°m t¤t cä triªt h÷c, luân lý, tôn giáo, huy«n h÷c.

Có ng߶i s¨ bäo r¢ng ðÕo Ph§t tuy không phäi chï là mµt triªt h÷c, mµt luân lý, nhßng có th¬ g÷i là mµt tôn giáo, b·i vì có hình thÑc ð¥y ðü cüa mµt tôn giáo. Nhßng có nhi«u ng߶i - mà nh¤t là ng߶i Tây Phß½ng - th¤y ðÕo Ph§t không th¶ phøng mµt ð¤ng tÕo hóa nào, thì lÕi chü trß½ng ngßþc lÕi r¢ng Ph§t giáo không phäi là mµt tôn giáo mà chï là mµt triªt h÷c. H÷ nói ''Nªu ðÕo Ph§t là mµt tôn giáo (une religion) thì có gì minh chÑng r¢ng ðÕo Ph§t là mµt chân lý th¥n khäi (une révélation)? Nguyên lý th¥n truy«n nào làm n«n täng cho sñ thành l§p tôn giáo này?''

Câu höi ðó th߶ng ðßþc nêu ra luôn trong gi¾i h÷c giä Tây Phß½ng. Nhßng thñc ra, chÆng có gì quan h®. Dù ta có g÷i ðÕo Ph§t là mµt tôn giáo hay mµt triªt h÷c ði næa thì ðÕo Ph§t cûng vçn là ðÕo Ph§t, ðÕo Ph§t không vì thª mà thay ð±i ði chút nào. Tiªng ''tôn giáo'' là mµt tiªng m¾i. trong tam tÕng kinh ði¬n ngày xßa, ta không th¤y mµt tiªng nào có nghîa tß½ng ðß½ng.

Ng߶i ð£t ra nghi v¤n trên cho r¢ng ''Tôn giáo thì phäi có th¥n khäi, phäi có yªu t¯ th¥n truy«n, thiêng liêng''. иnh nghîa này có vë tÕm th¶i quá. Chúng ta thØ m· mµt cu¯n sách t× ði¬n ra, và s¨ th¤y ''Tôn giáo = sñ liên lÕc giæa ng߶i ta v¾i mµt thßþng ðª hæu ngã''. Nhßng không phäi ai cûng công nh§n nhß thª. Nªu ta ðem höi mµt nhà triªt h÷c , mµt tß tß·ng gia, mµt nhà huy«n h÷c... thì ta s¨ th¤y m²i ng߶i ð¸nh nghîa tôn giáo mµt cách khác tùy theo sñ suy nghî và sñ hi¬u biªt cüa h÷. Và trong s¯ các l¯i ð¸nh nghîa, s¨ có nhæng ð¸nh nghîa không b¡t buµc r¢ng tôn giáo phäi là mµt sñ th¥n khäi, phäi th¶ mµt ð¤ng Thßþng Ъ, hay phäi có mµt yªu t¯ linh thiêng.

John stuart mill bäo: '' Sñ chü yªu cüa tôn giáo là hß¾ng t¤t cä m÷i xúc cäm và m÷i ß¾c mu¯n cüa mình mµt cách nhi®t thành v« mµt ð¯i tßþng lý tß·ng ðßþc xem nhß siêu tuy®t nh¤t'' (L'essence de la religion est la direction forte et zéleé des émotions et des désirs vers un objet idéal reconnu comme de la plus haute excellence).

Voltaire cho r¢ng tôn giáo là ''mµt thÑ vô lý ð£t ra ð¬ b¡t ða s¯ phøc tùng''. Mµt cu¯n tñ ði¬n cüa nga Sô b¡t chß¾c theo quan ni®m cüa Voltaire, cho r¢ng ''Tôn giáo là sñ tin tß·ng vào th¥n linh, mµt sñ tin tß·ng không cån cÑ trên n«n täng khoa h÷c nào cä''. auguste comete cho r¢ng: ''Tôn giáo là sñ th¶ phøng nhân loÕi''. whitehead bäo: ''Tôn giáo là sñ sinh hoÕt cüa cá nhân trong ð½n ðµc v¡ng l£ng. Nªu anh không sinh hoÕt trong v¡ng l£ng ð½n ðµc thì anh không phäi là ng߶i có tôn giáo''.

Và aldous huxley bäo: ''Tôn giáo là mµt l¯i giáo døc nh¶ ðó mà con ng߶i có th¬ tñ gi¾i '' (la religion est un systéme d'éducation par le moyen duquel les étres humains peuvent se discipliner).

V§y thì không có mµt công thÑc nh¤t ð¸nh nào cä. Và l¯i ð¸nh nghîa nào cûng có lý riêng cüa nó. ta có quy«n nh§n hay không nh§n ð¸nh nghîa cüa kë khác, tùy theo ý ta. Nªu bÕn mu¯n dùng ð¸nh nghîa cüa voltaire hay cüa cu¯n tñ ði¬n nga Sô thì tùy ý bÕn, nhßng ng߶i khác nhß tôi thì lÕi không nh§n ðßþc ð¸nh nghîa ðó. Mi­n là bÕn ð×ng b¡t m÷i ng߶i phäi nh§n ð¸nh nghîa bÕn là ðúng và cho t¤t cä các ð¸nh nghîa khác là sai.

Ý tß·ng th¥n khäi là mµt ý tß·ng có t× r¤t lâu. Không nhæng kinh V® Ðà ðßþc xem nhß là th¥n khäi mà khoa dßþc khoa h÷c ngày xßa cüa „n е, cüa trung hoa cûng ðßþc xem là th¥n khäi næa.

Vån phÕm Sanscrit, dân „n е tin r¢ng cûng là mµt thÑ th¥n khäi, Chính trong hi®n th¶i, · „n е và · trung hoa cûng còn nhi«u ng߶i tin r¢ng khoa y dßþc là mµt khoa do th¥n nhân truy«n dÕy. cho ðªn phép c¤y lúa, bói toán cûng là do th¥n nhân chï bäo. Ý tß·ng th¥n khäi, nhß thª, ðã là mµt ý tß·ng r¤t xßa và r¤t s½ khai. V§y thì có quan h® gì l¡m ðâu · ch² ''th¥n khäi'' hay không ''th¥n khäi''? Nªu mµt tôn giáo mà tôi không có sÑc hi¬u và thñc hành theo ðßþc, nªu tôn giáo ¤y không có änh hß·ng và h§u quä gì ðªn tôi, thì dù nó có th¥n khäi hay không, ð¯i v¾i tôi nó vçn là vô nghîa.

Trái lÕi, nªu mµt ''tôn giáo'' không có th¥n khäi mà tôi hi¬u ðßþc, thñc hành ðßþc, có th¬ ðem lÕi cho tôi nhi«u änh hß·ng t¯t và nhæng h§u quä t¯t thì tôi vçn tôn th¶ phøng sñ nhß th߶ng.

V§y ta không c¥n th¡c m¡c · ch² th¥n khäi hay không th¥n khäi, ðÕo Ph§t là tôn giáo hay không là tôn giáo. ta phäi vßþt ra ngoài nhæng loÕi ð¸nh nghîa kia, nhß thª m¾i hi¬u ðßþc ðÕo Ph§t là gì. ta cûng có th¬ g÷i ÐÕo Ph§t là mµt triªt h÷c, mµt tôn giáo, nªu ta mu¯n, nhßng không phäi vì thª mà ta biªn cäi ðßþc ðÕo Ph§t. ÐÕo Ph§t là ðÕo Ph§t, ho£c nói rõ h½n, ðÕo Ph§t là nhæng giáo lý cüa Ph§t dÕy.