Con ng߶i, khi sanh ra, ðã mang theo nhæng b¤t mãn và th¡c m¡c. Nhæng b¤t mãn và th¡c m¡c ¤y mµt khi chßa ðßþc thanh toán, thì còn là nguyên do cüa muôn ngàn ðau kh±.

V¾i mµt kh¯i óc và mµt trái tim, con ng߶i sinh hoÕt khác hÆn loài vô tình. bao nhiêu lo âu, gi§n ghét, bao nhiêu thß½ng yêu say ð¡m ðã gây cho con ng߶i nhæng cuµc khüng hoäng liên miên v« ð¶i s¯ng tình cäm. Thêm vào ðó, nhæng câu höi v« giá tr¸ cuµc s¯ng ðßþc ð£t ra, c¤p bách và kh¦n thiªt không khác gì v¤n ð« c½m áo. Nhìn nhæng cänh tßþng ðau thß½ng, nhìn nhæng cuµc b¬ dâu thay ð±i cüa kiªp s¯ng, con ng߶i bàng hoàng tñ höi mình là ai, ðâu là ngu°n g¯c cüa t¤t cä các hi®n tßþng, trß¾c mình là ai và sau mình s¨ có nhæng gì. Vì sao muôn loài t°n tÕi, t°n tÕi ð¬ mà tß½ng tàn tß½ng sát, t°n tÕi ð¬ chÑng kiªn bao nhiêu n²i thäm s¥u? Ý nghîa cüa cuµc s¯ng là gì? con ng߶i s¨ v« ðâu sau khi chªt? T¤t cä nhæng câu höi ¤y ðªn trong trí óc chúng ta nhß nhæng ng÷n gió l¯c bÕo tàn. con ng߶i làm sao có ðßþc hÕnh phúc trong trÕng thái th¡c m¡c nghi ng¶ ðó cüa tâm tß·ng?

Bao nhiêu b¤t mãn và th¡c m¡c thì b¤y nhiêu ðau kh±. Ng߶i ta chï có th¬ có hÕnh phúc ðßþc khi ðã làm thöa mãn ðßþc nhæng b¤t mãn và th¡c m¡c kia. Và nhß thª thì chï có cách là phäi hi¬u biªt.

Song có ng߶i bäo: 'Sñ hi¬u biªt ¤y, ð¯i v¾i ðÕi ða s¯ qu¥n chúng, không c¥n thiªt nào. Qu¥n chúng ít th¡c m¡c v« nhæng v¤n ð« siêu hình kia'

Nhßng ta thØ höi: Qu¥n chúng có c¥n th¡c m¡c v« v¤n ð« nhân sinh không? Hành ðµng theo ð߶ng l¯i nào, làm sao mà hành ðµng ð¬ xây dñng ðßþc mµt ð¶i s¯ng xã hµi hòa bình, hÕnh phúc? V¤n ð« nhân sinh ðßþc giäi quyªt nhß thª nào? Không ai s¯ng trong xã hµi mà lÕi không c¥n biªt ðªn v¤n ð« ðó. B·i vì có nhæng nhu c¥u không th¬ thiªu ðßþc ð¯i v¾i con ng߶i ðang s¯ng trong xã hµi. Dù si ám ðªn ðâu, tôi cûng có th¬ nh§n ðßþc r¢ng tôi c¥n c½m áo, nhà cØa, tôi c¥n ðªn nhæng m¯i liên lÕc giæa tôi v¾i m÷i ng߶i trong xã hµi. Mà mu¯n có mµt nh§n thÑc v« ð߶ng l¯i nhân sinh, tôi phäi có mµt nh§n thÑc v« sñ s¯ng, v« vû trø. Tñ-nhiên-gi¾i và nhân-sñ-gi¾i có nhæng tß½ng quan hªt sÑc m§t thiªt, nhæng liên lÕc hªt sÑc ch£t ch¨, và con ng߶i mu¯n thông hi¬u nhân-sñ-gi¾i, trß¾c tiên, phäi có nh§n thÑc rõ ràng v« tñ-nhiên-gi¾i.

Hu¯ng næa v¤n ð« nhân sinh không phäi chï là v¤n ð« no c½m ¤m áo. con ng߶i mu¯n sinh hoÕt cho ra ng߶i; nghîa là cuµc s¯ng phäi có vån hóa, có hß¾ng ðªn Chân, MÛ, Thi®n. Và dù ta không có nhæng th¡c m¡c siêu hình, ta cûng phäi giäi quyªt nhæng v¤n ð« siêu hình, b·i vì mµt nh§n thÑc v« nguyên lai và cÑu cánh cüa vû trø bao gi¶ cûng là n«n täng cho mµt nh§n thÑc v« ð߶ng l¯i nhân sinh.

Tóm lÕi, con ng߶i c¥n, r¤t c¥n phäi hi¬u biªt. Các môn h÷c cüa con ng߶i là ð¬ cung c¤p sñ hi¬u biªt ðó cho loài ng߶i.

Môn h÷c th߶ng tñ hào v« mình h½n hªt là khoa h÷c. khoa h÷c th߶ng tñ hào b¢ng cÑ hoàn toàn vào thñc nghi®m và tìm hi¬u ðßþc nhi«u hi®n tßþng. Làm nhß không còn có môn h÷c nào khác biªt cån cÑ trên thñc nghi®m ð¬ tìm hi¬u ðßþc các hi®n tßþng næa cä.

Khoa h÷c chï có th¬ giäi thích nhæng hi®n tßþng và nhæng sñ ki®n x¦y ra trong sñ tß½ng quan giæa nhæng hi®n tßþng ¤y. Яi tßþng cüa khoa h÷c là nhæng hi®n tßþng khách quan mà ai cûng có th¬ ðo l߶ng và ki¬m soát ðßþc · m÷i ð¸a phß½ng, m÷i tr߶ng hþp. Cái biªt cüa khoa h÷c là cái biªt v« nhæng hi®n tßþng, cho nên cái nhìn cüa khoa h÷c là cái nhìn chi li; vì thª, khoa h÷c tránh không trä l¶i nhæng câu höi v« ý nghîa, giá tr¸, và nguyên üy cuµc ð¶i. khoa h÷c không th¬ vßþt ra ngoài nhæng hi®n tßþng cø th¬. Th§t ðúng nhß l¶i cüa nhà triªt h÷c pierre Jean: 'Cái thÑ khoa h÷c biªt thì biªt nhi«u mà hi¬u thì không hi¬u gì hªt' (cette science qui sait tout et ne comprend rien). Vì thª, cái khát khao hi¬u biªt tuy®t ð¯i cüa con ng߶i không th¬ nh¶ khoa h÷c giäi ðáp ðßþc.

ÐÑng v« phß½ng di®n nhân sinh, 'khoa h÷c mà không có lß½ng tri thì chï t± phá hoÕi tâm h°n', n«n vån minh v§t ch¤t, con ðë cüa khoa h÷c, ðã tiªn ðªn ch² cùng cñc v¾i mµt sÑc phá hoÕi ghê g¾m: cái biªt cüa khoa h÷c · ðây lÕi cûng không phäi là cái có th¬ giäi quyªt ðßþc mµt cách cån bän v¤n ð« nhân sinh.

Tâm lý h÷c và xã hµi h÷c có th¬ ði xa h½n. Cái biªt cüa tâm lý h÷c và cüa xã hµi h÷c có th¬ vßþt khöi cái biªt hi®n th¶i và hi®n xÑ cüa khoa h÷c, có th¬ khám phá ra nguyên do cüa nhi«u sñ ki®n tâm lý, xã hµi. tuy nhiên, ðÑng v« phß½ng di®n tuy®t ð¯i, tâm lý h÷c và xã hµi h÷c vçn không có cao v÷ng giäi quyªt ðßþc nhæng th¡c m¡c siêu hình, và ðÑng v« phß½ng di®n nhân sinh, các môn h÷c n¥y cûng chßa có th¬ ð¸nh ðßþc giá tr¸ và tiêu chu¦n cho các hi®n tßþng tâm lý, xã hµi.

Triªt h÷c có mµt cái nhìn t±ng quát h½n, rµng rãi h½n. Triªt h÷c chü trß½ng giäi quyªt nhæng v¤n ð« siêu hình, và nß½ng vào nhæng giäi quyªt ¤y, thiªt l§p nhæng ð߶ng l¯i nhân sinh phù hþp. Triªt h÷c mu¯n tìm ðªn bän th¬ và chân tß¾ng cüa vû trø vÕn hæu, chü trß½ng ho£c nh¤t nguyên, ho£c ða nguyên, ho£c vô nguyên... tuy bß¾c ð¥u cûng có cån cÑ trên thñc nghi®m ð¤y, nhßng d¥n d¥n lìa xa thñc nghi®m ð¬ ði sâu vào nhæng biên gi¾i siêu hình xa thÆm. Nhæng l¯i giäi ðáp cüa triªt h÷c th§t táo bÕo và c¯ nhiên là không th¬ ki¬m sát ðßþc b¢ng thñc nghi®m. T× xßa ðªn nay, biªt bao nhiêu triªt gia, biªt bao nhiêu lý thuyªt chü trß½ng không gi¯ng nhau, và ta nào biªt ðßþc ðâu là chân lý. Cái mà hôm qua ng߶i ta g÷i là chân lý, hôm nay ðã không còn là chân lý næa r°i. Cái mà hôm nay m÷i ng߶i cho là chân lý, ngày mai hÆn lÕi có th¬ là sai lÕc. Lý trí con ng߶i kh± s· vô cùng trong khi ði tìm chân lý, và ðªn bây gi¶ con ng߶i lÕi ðâm ra nghi ng¶ không biªt r¢ng lý trí mình có th¬ có khä nång ðÕt ðªn chân lý hay không? Sñ ghi ng¶ ðó quä ðã t¯ cáo sñ kém hèn cüa cái tri thÑc nhân loÕi. Cái biªt cüa triªt h÷c ðã bâng qu½ nhß thª thì làm sao hß¾ng dçn ðßþc nhân sinh mµt cách væng vàng ch¡c ch¡n?

Nß½ng vào ðâu ð¬ có ch² an tâm l§p mÕng? con ng߶i chï còn biªt vào tôn giáo...

Tôn Giáo ph¥n nhi«u ðßþc thành l§p trên ðÑc Tin, bác bö hÆn ph¥n lý trí. — trong ð¸a hÕt n¥y, con ng߶i phäi ð£t hªt sñ tin tß·ng vào mµt ð¤ng th¥n minh, s¯ng ðúng theo nhæng giáo ði«u ð¸nh sÇn ð¬ ch¶ mµt ngày giäi thoát. con ng߶i · ðây ðßþc yên ±n h½n, nhßng thß½ng thay, không dám nghî, và làm mµt ði«u gì mình cho là ðúng mà ngßþc lÕi v¾i nhæng giáo ði«u c¯ ð¸nh. Triªt h÷c thì thu¥n Hi¬u, mà tôn giáo lÕi là thu¥n tin - Cái biªt · ðây không còn có cánh ð¬ có th¬ mong bay xa ðßþc næa.

ÐÕo Ph§t, nhß trong bài trß¾c chúng tôi ðã nói, bao g°m cä khoa h÷c, tâm lý h÷c, xã hµi h÷c, triªt h÷c và tôn giáo. Không có mµt v¤n ð« nào thuµc siêu hình, mµt v¤n ð« nào thuµc nhân sinh mà ðÕo Ph§t không ð« c§p ðªn. tuy ðÕo Ph§t không ð« c§p ðªn t¤t cä nhæng chi tiªt cüa các môn h÷c kia, song ta có th¬ tìm · ðÕo Ph§t nhæng nguyên t¡c t±ng quát giäi thích ðßþc m÷i v¤n ð«.

ÐÕo Ph§t l¤y sñ s¯ng làm cån bän và chü trß½ng giäi thoát con ng߶i khöi tình trÕng sinh hoÕt ðau kh±, nên chi nhæng giäi quyªt cüa Ph§t giáo r¤t là thñc ti­n.

V« các hi®n tßþng, ðÕo Ph§t không chü trß½ng tìm hi¬u cho c£n k¨. B·i vì sñ tìm hi¬u ðó không có lþi ích gì cho sñ tiªn bµ trên ð߶ng giäi thoát. ÐÑc Ph§t dÕy lý nhân quä, lý nhân duyên tß½ng-quan tß½ng-thành ð¬ chï bày con ð߶ng di­n biªn thành hoÕi cüa muôn v§t. Ng߶i Ph§t tØ c¥n th¤y nguyên t¡c tß½ng duyên ¤y mà quán sát, tu t§p xây dñng. Mµt quan ni®m tß½ng-quan tß½ng-duyên chÆng hÕn có th¬ làm c½ s· cho mµt nguyên t¡c t± chÑc xã hµi, mµt nguyên t¡c giáo døc hþp lý, và là mµt nguyên do phá tan nhæng c¯ ch¤p mê m¶ sÇn có cüa chúng ta. trong kinh Bách dø, ðÑc Ph§t Thích ca có thu§t câu chuy®n: Mµt ng߶i b¸ tên ðµc, khi th¤y ng߶i ta bäo rút mûi tên ra, thì ngån lÕi, bäo: 'Khoan, ð¬ tôi höi xem ai b¡n mûi tên n¥y, ng߶i ðó tên h÷ là chi, · xÑ nào, và thu¯c ðµc n¥y l¤y · ðâu, công hi®u ra sao ðã.' Nªu d¥n dà tìm hi¬u cho hªt t×ng ¤y thÑ thì thu¯c ðµc ðã th¤m vào làm cho ng߶i ¤y chªt r°i. cho nên vi®c quan h® là phäi nh± ngay mûi tên và rØa thu¯c. Cái biªt kia chÆng quan h® chi. ÐÑc Ph§t chï dÕy nhæng cái biªt c¥n thiªt ð¬ cho con ng߶i thoát kh± thôi. Mà nhæng cái biªt Ph§t dÕy là nhæng cái biªt l¾n lao, không phäi là nhæng cái biªt l£t v£t.

Cái biªt nào là cái biªt l¾n lao?

Cái biªt v« sñ sinh tØ và giäi thoát.

V¾i mµt trí tu® giác ngµ, ðÑc Ph§t ðã ðÕt ðªn chân lý tuy®t ð¯i. Nhßng chân lý tuy®t ð¯i ¤y phäi do m²i ng߶i tñ chÑng ngµ. Chân lý kia không th¬ giäi bày trên ngôn ngæ vån tñ ðßþc, vì nhæng thÑ n¥y có mµt giá tr¸ th§t kém cöi. Nªu Ph§t có giäi bày thì cûng chï giäi bày ðßþc bóng dáng cüa chân lý và nhæng phß½ng ti®n ð¬ ði ðªn chân lý mà thôi. Sñ chï bày ¤y có cån cÑ trên sñ giác ngµ th¤u ðÕt, chÑ không phäi chï là nhæng suy lu§n siêu hình v¦n v½ nhß · triªt h÷c. Giáo lý viên giác và duy nghi®p cüa Ph§t dÕy chÆng hÕn, có th¬ thuyªt minh ðßþc nguyên üy cüa vû trø nhân loÕi và vÕch ðßþc con ð߶ng ði cho nhân loÕi. Giáo lý duy thÑc trình bày c£n k¨ nhæng hành tß¾ng và tác døng cüa tâm lý con ng߶i, chính xác, rành r¨ và sâu xa g¤p m¤y mß½i l¥n tâm lý h÷c thñc nghi®m. Và còn nguyên t¡c t± chÑc xã hµi nào hþp lý và làm thöa mãn chúng ta h½n là nguyên t¡c 'tñ biªn c÷ng biªn' cüa giáo lý duy nghi®p? con ng߶i nß½ng vào giáo lý Ph§t dÕy ð¬ tìm hi¬u, ð¬ thñc hành, cäi tÕo bän thân mình và xã hµi mình, ð¬ ðßþc giäi thoát và giác ngµ. Nhßng con ng߶i không b¸ b¡t buµc phäi tin theo giáo lý ¤y mµt cách mù quáng. Ph§t dÕy: 'Ð×ng vµi tin tß·ng mµt ði«u gì dù ði«u ðó là do mµt v¸ truy«n giáo chï dÕy. Phäi suy nghî kÛ lßÞng trß¾c khi tin, và khi tin r°i phäi cß½ng quyªt thñc hành ð¬ ði ðªn kªt quä' (kinh Kalama).

Nh¶ tìm hi¬u, thñc hành, chÑng ðÕt, con ng߶i có th¬ c·i m· ðßþc t¤t cä nhæng nghi nan, th¡c m¡c. T× mµt quan ni®m chính xác - quan ni®m duy nghi®p - v« vû trø và con ng߶i, Ph§t tØ ði ðªn mµt quan ni®m hþp lý v« sñ s¯ng. Ng߶i ta tìm th¤y · ðÕo Ph§t sñ thöa mãn v« lý trí, v« tình cäm. con ng߶i · ðây không b¸ ðè nén, gò ép, con ng߶i · ðây không còn b¸ th¡c m¡c nghi nan. con ng߶i · ðây có th¬ tìm ðßþc ch² an tâm l§p mÕng.

Cái biªt cüa b§c giác ngµ là 'cái biªt cùng kh¡p, chân chính và cao tµt' (vô thßþng chính biªn tri giác). L¶i dÕy cüa b§c giác ngµ g÷i là giáo pháp. Ph§t tØ tìm hi¬u, chÑng nghi®m chân lý chï bày trong giáo pháp ¤y ð¬ có th¬ ði ðªn cái biªt cao tµt chân chính kia mà phá tan m÷i th¡c m¡c. Lòng tin · ðây ðßþc lý trí ki¬m sát, và cái tri ði ðªn cÑu cánh mµt l¥n v¾i cái Hành.

Ðó là nói v« phß½ng di®n khát khao chân lý. Còn v« phß½ng di®n nhân sinh, giáo lý bày giäi nguyên t¡c t± chÑc sinh hoÕt xã hµi, và nhæng phß½ng pháp ðào luy®n nên mµt nhân sách siêu vi®t, chï bày mµt nªp s¯ng hß¾ng thi®n, giäi thoát.

Kho tàng kinh ði¬n còn ðó, chúng ta s¨ d¥n d¥n tìm h÷c và s¨ th¤y r¢ng cái biªt cüa Ph§t quä là mµt cái biªt rµng l¾n và cao ð©p vô song.